Моғолстан — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
→‎Моғолстанның ыдырау кезеңі: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім
(→‎Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
(→‎Моғолстанның ыдырау кезеңі: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
Aq Orda men Moğolstan bileuşılerı özderınıƞ Ämır Temırge jeke-dara qarsy tūra almaityndaryn bılıp, 1380 jyldyƞ aiağynda odaq qūruğa äreket jasaidy. Alaida būl odaqtan da eş nätije şyqpağan. Öitkenı odaqtyƞ qūrylyp jatqanyn bılgen Ämır Temır 1384-1391 jyldardyƞ aralyğynda altyn Ordağa jäne moğol jerıne bırneşe ret joryqtar jasağan. Moğolstandy bırjolata qaratyp alu üşın onyƞ tükpır-tükpırıne 120 myƞ äsker attandyrady. Osy joryqtardy Temır äskerlerı köp olja tüsırıp, qora-qora qoi, üiır-üiır jylqy, top-tobymen qolğa tüsken tūtqyndardy mauarannahrğa jıberıp otyrğan. 1390 jyldardağy joryqtardan keiın Moğolstan Temırge tolyq täueldıkke tüstı.
 
== Moğolstannyƞ ydyrau kezeƞı ==
== Моғолстанның ыдырау кезеңі ==
Moğolstannyƞ Sonymen, Ämır Temır şabuyldary äbden tityğyna jetken Moğol handyğy mülde älsıreidı. Handyq bırneşe ielıkterge bölınıp, saiasi jağynan bölşektenedı. Qyzyr-Qoja han Temırge özınıƞ täueldılıgın moiyndaidy. Moğolstan Ämır Temır qaza bolğannan keiın (1405 jyly) ğana Qyzyr-Qojanyƞ mūragerı Mūhammed hannyƞ kezınde (1408-1416) täuelsızdıkke qol jetkıze bastaidy. Moğol hany Temır ölgennen keiın onyƞ äuletınıƞ ışındegı talas-tartysty paidalanyp qalady. Mūhammed han
Моғолстанның Сонымен, Әмір Темір шабуылдары әбден титығына жеткен Моғол хандығы мүлде әлсірейді. Хандық бірнеше иеліктерге бөлініп, саяси жағынан бөлшектенеді. Қызыр-Қожа хан Темірге өзінің тәуелділігін мойындайды. Моғолстан Әмір Темір қаза болғаннан кейін (1405 жылы) ғана Қызыр-Қожаның мұрагері Мұхаммед ханның кезінде (1408-1416) тәуелсіздікке қол жеткізе бастайды. Моғол ханы Темір өлгеннен кейін оның әулетінің ішіндегі талас-тартысты пайдаланып қалады. Мұхаммед хан
Temırdıƞ nemerelerı Ahmed myrza men Ūlyqbektıƞ arasyndağy Ferğana üşın talasta ol özınıƞ äsker küşımen ahmed myrzağa kömektesıp, jeƞıske jetken edı. Osy kezden bastap Moğolstan öz täuelsızdıgın ala bastağan. Mūhammed han qaza bolğan soƞ, Moğol handyğynyƞ ışındegı talas-tartys qaita bastalady. Būl talas-tartysty Temırdıƞ nemeresı Ūlyqbek paidalanyp, özın jaqtauşy Qyzyr-Qojanyƞ nemeresı Şer-Mūhammedtıƞ han boluyn qoldaidy. Onyƞ han tağyna otyruyna kömektesken Ūlyqbek endı odan özıne täueldı boluyn talap etedı. Būğan qarsy bolğan Moğol şonjarlary Qyzyr-Qojanyƞ ekınşı bır nemeresı Uäiıstı han tağyna otyrğyzady. Būğan narazy bolğan Ūlyqbek 1425 jyly Moğolstanğa şapqynşylyq jasap, halyqty talan-tarajğa ūşyratyp qaitady.
Темірдің немерелері Ахмед мырза мен Ұлықбектің арасындағы Ферғана үшін таласта ол өзінің әскер күшімен ахмед мырзаға көмектесіп, жеңіске жеткен еді. Осы кезден бастап Моғолстан өз тәуелсіздігін ала бастаған. Мұхаммед хан қаза болған соң, Моғол хандығының ішіндегі талас-тартыс қайта басталады. Бұл талас-тартысты Темірдің немересі Ұлықбек пайдаланып, өзін жақтаушы Қызыр-Қожаның немересі Шер-Мұхаммедтің хан болуын қолдайды. Оның хан тағына отыруына көмектескен Ұлықбек енді одан өзіне тәуелді болуын талап етеді. Бұған қарсы болған Моғол шонжарлары Қызыр-Қожаның екінші бір немересі Уәйісті хан тағына отырғызады. Бұған наразы болған Ұлықбек 1425 жылы Моғолстанға шапқыншылық жасап, халықты талан-таражға ұшыратып қайтады.
 
Moğolstandağy jağdai 1428 jyly Uäiıs han qaitys bolğannan keiın de sol baiağy bytyraƞqy küiınde qalady. Handyq bilık üşın talas endı Uäiıs hannyƞ balalary Jünıs pen esen-būğa arasynda bastalady. Talastyƞ nätijesınde dulat ämırlerınıƞ qoldauymen esen-būğa 1433-1462 jyldary han tağyna otyrady. Bıraq Jünıs handyq ökımet üşın talasyn toqtatpaidy. Ol Temır äuletı äbu Saidtan kömek sūraidy. Tartys 1462 jyly Esen-būğanyƞ qaza boluymen aiaqtalady. Ferğana jerınde – Jetıkentte bilık qūryp otyrğan Jünıs dereu Moğolstanğa oralyp, özın han etıp jarialaidy. Moğolstan handyğy Jünıs hannyƞ nemeresı Abdar-raşid hannyƞ kezınde ydyrai bastaidy. Onyƞ Jetısu aimağy Qazaq handyğynyƞ qūramyna enedı.
Моғолстандағы жағдай 1428 жылы Уәйіс хан қайтыс болғаннан кейін де сол баяғы бытыраңқы күйінде қалады. Хандық билік үшін талас енді Уәйіс ханның балалары Жүніс пен есен-бұға арасында басталады. Таластың нәтижесінде дулат әмірлерінің қолдауымен есен-бұға 1433-1462 жылдары хан тағына отырады. Бірақ Жүніс хандық өкімет үшін таласын тоқтатпайды. Ол Темір әулеті әбу Саидтан көмек сұрайды. Тартыс 1462 жылы Есен-бұғаның қаза болуымен аяқталады. Ферғана жерінде – Жетікентте билік құрып отырған Жүніс дереу Моғолстанға оралып, өзін хан етіп жариялайды. Моғолстан хандығы Жүніс ханның немересі Абдар-рашид ханның кезінде ыдырай бастайды. Оның Жетісу аймағы Қазақ хандығының құрамына енеді.
 
== Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны ==
12

өңдеме

Бағыттау мәзірі