Моғолстан — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
→‎Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім
(→‎Моғолстанның ыдырау кезеңі: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
(→‎Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
Moğolstandağy jağdai 1428 jyly Uäiıs han qaitys bolğannan keiın de sol baiağy bytyraƞqy küiınde qalady. Handyq bilık üşın talas endı Uäiıs hannyƞ balalary Jünıs pen esen-būğa arasynda bastalady. Talastyƞ nätijesınde dulat ämırlerınıƞ qoldauymen esen-būğa 1433-1462 jyldary han tağyna otyrady. Bıraq Jünıs handyq ökımet üşın talasyn toqtatpaidy. Ol Temır äuletı äbu Saidtan kömek sūraidy. Tartys 1462 jyly Esen-būğanyƞ qaza boluymen aiaqtalady. Ferğana jerınde – Jetıkentte bilık qūryp otyrğan Jünıs dereu Moğolstanğa oralyp, özın han etıp jarialaidy. Moğolstan handyğy Jünıs hannyƞ nemeresı Abdar-raşid hannyƞ kezınde ydyrai bastaidy. Onyƞ Jetısu aimağy Qazaq handyğynyƞ qūramyna enedı.
 
== Moğolstannyƞ Qazaq handyğynyƞ qūryluyndağy orny ==
== Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны ==
1456 ж. Керей хан мен Әз Жәнібек ханның Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайпаларын бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісу жеріне, Моғолстан жеріне таман қоныс аударуы қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған маңызды тарихи оқиға еді. Бұл оқиғаның мән-жайы мынадай болатын: 1428 жылы Ақ Орданың ақырғы ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза болған соң, Ақ Орда мемлекеті ыдырап, ұсақ феодалдық иеліктерге бөлінгенде өзара қырқыс үдей түсті. Бұрынғы Ақ Орданың орнына Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы құрылды. Шайбани тұқымынан шыққан Әбілхайыр хан бұрын Орда Ежен ұрпағы билеген Ақ Орда территориясы - Шығыс Дешті-Қыпшаққа 40 жыл (1248-1468) үстемдік етті. XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хандығында толассыз болып отырған қан төгіс соғыстар мен ішкі феодалдық қырқыстар болған сайын үдеп феодалдық езгі мен қанау халық бұқарасын ауыр күйзеліске түсірді. Аласапыран соғыстар мен феодалдық бытыраңқылық салдарынан Дешті-Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан мал жайылысын пайдаланудың дағдылы көшіп-қону тәртіптері бұзылды, көшпелі тайпалар мезгілінде жайлау-қыстауларына бара алмайтын болды. Бұл көшпенді мал шаруашылығына ауыр зардабын тигізді. Осындай ауыр тауқымет тартқан халық бейбіт өмірді, Әбілхайырдың үстемдігінен құтылып, өз алдына тіршілік етуді армандады. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и -Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465-1466) билей бастады»…
 
1456 j. Kerei han men Äz Jänıbek hannyƞ Äbılhaiyr han üstemdıgıne qarsy küresken qazaq taipalaryn bastap şyğys Deştı-Qypşaqtan batys Jetısu jerıne, Moğolstan jerıne taman qonys audaruy qazaq handyğynyƞ qūryluyna mūryndyq bolğan maƞyzdy tarihi oqiğa edı. Būl oqiğanyƞ män-jaiy mynadai bolatyn: 1428 jyly Aq Ordanyƞ aqyrğy hany Baraq ışkı feodaldyq qyrqysta qaza bolğan soƞ, Aq Orda memleketı ydyrap, ūsaq feodaldyq ielıkterge bölıngende özara qyrqys üdei tüstı. Būrynğy Aq Ordanyƞ ornyna Äbılhaiyr handyğy men Noğai odağy qūryldy. Şaibani tūqymynan şyqqan Äbılhaiyr han būryn Orda Ejen ūrpağy bilegen Aq Orda teritoriasy - Şyğys Deştı-Qypşaqqa 40 jyl (1248-1468) üstemdık ettı. XV ğasyrdyƞ ortasynda Äbılhaiyr handyğynda tolassyz bolyp otyrğan qan tögıs soğystar men ışkı feodaldyq qyrqystar bolğan saiyn üdep feodaldyq ezgı men qanau halyq būqarasyn auyr küizelıske tüsırdı. Alasapyran soğystar men feodaldyq bytyraƞqylyq saldarynan Deştı-Qypşaq dalasynda būrynnan qalyptasqan mal jaiylysyn paidalanudyƞ dağdyly köşıp-qonu tärtıpterı būzyldy, köşpelı taipalar mezgılınde jailau-qystaularyna bara almaityn boldy. Būl köşpendı mal şaruaşylyğyna auyr zardabyn tigızdı. Osyndai auyr tauqymet tartqan halyq beibıt ömırdı, Äbılhaiyrdyƞ üstemdıgınen qūtylyp, öz aldyna tırşılık etudı armandady. Mūhammed Haidar Dulati «Tarih-i -Raşidi» atty eƞbegınde bylai deidı: «Ol kezde Deştı Qypşaqty Äbılhaiyr han biledı. Ol Joşy äuletınen şyqqan sūltandarğa kün körsetpedı. Nätijesınde Jänıbek han men Kerei Moğolstanğa köşıp bardy. Esenbūğa han olardy qūşaq jaia qarsy alyp, Moğolstannyƞ batys şetındegı Şu men Qozybas aimaqtaryn berdı. Olar baryp ornalasqan soƞ Äbılhaiyr han dünie saldy da, özbek ūlysynyƞ şaƞyrağy şaiqaldy. Irı-ırı şielenıster bastaldy. Onyƞ ülken bölıgı Kerei han, Jänıbek hanğa köşıp kettı. Söitıp olardyƞ maƞyna jinalğandardyƞ sany 200 myƞğa jettı. Qazaq sūltandary 870 jyldary (1465-1466) bilei bastady»…
Алғашында қазақ хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Міне, нақ осы территорияға деректемелерде тұңғыш рет «Қазақстан» деген атау қолданылды, ежелден осы алапты мекендеген қазақтың ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан қоныс аударған қазақ тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс салдарынан қанжілік болған қазақ халқы бұл араға келіп ес жиып, етек жауып, экономикалық тұрмысы түзеле бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ көшпенділері Әбілхайыр хан қоластынан шығып, бөгеуін бұзған судай ағылып қазақ хандығына келіп жатты. XV ғасырдың 50-жылдарының ортасынан 70-жылдарының басына дейін Әбілхайыр ханның қарамағынан батыс Жетісуға 200 мың адам көшіп барды. 1462-жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болған соң, бұл мемлекетте ішкі феодалдық қырқыс күшейіп, өкіметсіздік жағдайдың өріс алуы, Амасанжы Тайшы бастаған ойрат жоңғарларының жасаған шабуылы салдарынан Моғолстан мемлекетінің шаңырағы шайқалған кезде, Жетісуды мекендеген қазақ тайпаларының қазақ хандығына келіп қосылуы үдей түсті. Бұлар жаңадан құрылған Қазақ хандығының үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен әскери, саяси күш-қуатын арттыра түсті.
 
{{Шыңғыс хан империясы}}
 
 
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
 
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
Alğaşynda qazaq handyğynyƞ teritoriasy batys Jetısu jerı, Şu özenı men Talas özenınıƞ alaby edı. Mıne, naq osy teritoriağa derektemelerde tūƞğyş ret «Qazaqstan» degen atau qoldanyldy, ejelden osy alapty mekendegen qazaqtyƞ ūly jüz taipalary Deştı-Qypşaqtan qonys audarğan qazaq taipalarymen etene aralasyp kettı. Äbılhaiyr handyğyndağy alasapyran soğys saldarynan qanjılık bolğan qazaq halqy būl arağa kelıp es jiyp, etek jauyp, ekonomikalyq tūrmysy tüzele bastady. Mūny körgen Deştı-Qypşaq köşpendılerı Äbılhaiyr han qolastynan şyğyp, bögeuın būzğan sudai ağylyp qazaq handyğyna kelıp jatty. XV ğasyrdyƞ 50-jyldarynyƞ ortasynan 70-jyldarynyƞ basyna deiın Äbılhaiyr hannyƞ qaramağynan batys Jetısuğa 200 myƞ adam köşıp bardy. 1462-jyly Moğolstan hany Esenbūğa qaitys bolğan soƞ, būl memlekette ışkı feodaldyq qyrqys küşeiıp, ökımetsızdık jağdaidyƞ örıs aluy, Amasanjy Taişy bastağan oirat joƞğarlarynyƞ jasağan şabuyly saldarynan Moğolstan memleketınıƞ şaƞyrağy şaiqalğan kezde, Jetısudy mekendegen qazaq taipalarynyƞ qazaq handyğyna kelıp qosyluy üdei tüstı. Būlar jaƞadan qūrylğan Qazaq handyğynyƞ ükımet bilıgın nyğaityp, onyƞ bedelı men äskeri, saiasi küş-quatyn arttyra tüstı.
 
 
 
 
{{Şyƞğys han imperiasy}}
 
 
 
 
[[Sanat:Tarihi memleketter]]
 
[[Sanat:Qazaqstan tarihy]]
12

өңдеме

Бағыттау мәзірі