Моғолстан — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
ш
Ali.niyazbek (т) өңдемелерінен ДолбоЯщер соңғы нұсқасына қайтарды
(→‎Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
ш (Ali.niyazbek (т) өңдемелерінен ДолбоЯщер соңғы нұсқасына қайтарды)
Тег: Rollback
 
[[Сурет:Moghulistan.PNG|thumb|alt=A.| ''MoğolstanМоғолстан memleketıtıƞмемлекетітің kartasyкартасы'']]
{{Қазақстан тарихы}}
'''Moğolstan''' — [[14 ğ.]] ortalyğynda qūrylğan memleket. Ol [[Şağatai äuletı]] ielıkterınıƞ şyğys bölıgınde qalyptasty. Būl memlekettıƞ negızın qalağan Toğlyq Temır (1348—1362) boldy.
'''Моғолстан''' — [[14 ғ.]] орталығында құрылған мемлекет. Ол [[Шағатай әулеті]] иеліктерінің шығыс бөлігінде қалыптасты. Бұл мемлекеттің негізін қалаған [[Тоғлық Темір]] (1348—1362) болды.
 
''Моғолстан'' атауы [[моңғол]] деген сөздің [[Түркі тілдері|түркіше]], [[Парсы тілі|парсыша]] атауы болып табылады.
''Moğolstan'' atauy [[moƞğol]] degen sözdıƞ [[Turk tili|türkışe]], [[Parsy tili|parsyşa]] atauy bolyp tabylady.
 
[[14 ğғ.|14]]—[[15 ğғ.|15]] ğğғғ. MoğolstanМоғолстан qūramynaқұрамына [[TürkıstanТүркістан (aumaqаумақ)|TürkıstanТүркістан]],oƞtüstık-şyğys оңтүстік-шығыс [[QazaqstanҚазақстан]] hàmжәне [[OrtaОрта AzianyƞАзияның]] keibırкейбір aumaqtaryаумақтары kırdıкірді. OğanОған kıretınкіретін taipalarтайпалар: [[dūğlattarдұғлаттар]], [[qaƞlylarқаңлылар]], [[kereitterкерейттер]], [[arğyndarарғындар]], [[barlastarбарластар]] kırdıкірді. OrtalyğyОрталығы — [[AlmalyqАлмалық (köneкөне qalaқала)|AlmalyqАлмалық]] qalasyқаласы.
 
Бұрынғы [[Шағатай ұлысы]]ның жерін толық билеуді көздеген Тоғылық Темір [[Мәуереннахр]]ды Шыңғыс әулеті Денішмендінің атынан билеп отырған [[Қазаған]]ның көзін құртуды, сол арқылы бұл өңірді Моғолстанға қосып алуды ойлады. Сөйтіп, ол [[1358]] ж. Қазаған әмірді өлтіртті. Бір жылдан кейін Қазағанның мұрагері Абдолла да қаза болды. Осыдан кейін Мәуереннахр тәуелсіз ұлыстарға бөлінді. Оны пайдалану үшін Тоғлық Темір жанталасты.
Būrynğy [[Şağatai ūlysy]]nyƞ jerın tolyq bileudı közdegen Toğylyq Temır [[Mäuerennahr]]dy Şyƞğys äuletı Denışmendınıƞ atynan bilep otyrğan [[Qazağan]]nyƞ közın qūrtudy, sol arqyly būl öƞırdı Moğolstanğa qosyp aludy oilady. Söitıp, ol [[1358]] j. Qazağan ämırdı öltırttı. Bır jyldan keiın Qazağannyƞ mūragerı Abdolla da qaza boldy. Osydan keiın Mäuerennahr täuelsız ūlystarğa bölındı. Ony paidalanu üşın Toğlyq Temır jantalasty.
 
Ал Осы кезде [[Ақсақ Темір]] өзінің шағын әскерімен [[Кеш]] қаласының әміріне қызмет етіп жүрді. Тоғылық әскерлері Кешті алады. Темір Тоғылық Темірге қызметке кіреді.
Al osy kezde [[Аqsаq Temir]] özınıƞ şağyn äskerımen [[Keş]] qalasynyƞ ämırıne qyzmet etıp jürdı. Toğylyq äskerlerı Keştı alady. Temır Toğylyq Temırge qyzmetke kıredı.
 
[[1361]] ж. Мәуереннахрға екінші рет шабуылға аттанып, оны бағындырған Тоғылық темір баласы Ілияс қожаны оған билеуші етіп қалдырды. Бұл жолы ол Темірді Кеш қаласының бастығы етіп тағайындады.
[[1361]] j. Mäuerennahrğa ekınşı ret şabuylğa attanyp, ony bağyndyrğan Toğylyq temır balasy Ilias qojany oğan bileuşı etıp qaldyrdy. Būl joly ol Temırdı Keş qalasynyƞ bastyğy etıp tağaiyndady.
 
[[1362]] ж. Тоғылық Темір қаза тауып, Моғолстанда билік Ілияс қожаға көшкенде Мәуереннахрға билеуші болып Қазағанның немересі Хұсайн тағайындалды. [[Ақсақ Темір]] онымен бірге Моғолстанға қарсы шығып, Мәуереннахрды өздерінің қол астына біріктіруге кірісті. Ақсақ Темір мен Хұсайн Моғолстан әскерлерін талқандады.
[[1362]] j. Toğylyq Temır qaza tauyp, Moğolstanda bilık Ilias qojağa köşkende Mäuerennahrğa bileuşı bolyp Qazağannyƞ nemeresı Hūsain tağaiyndaldy. [[Aqsaq Temır]] onymen bırge Moğolstanğa qarsy şyğyp, Mäuerennahrdy özderınıƞ qol astyna bırıktıruge kırıstı. Aqsaq Temır men Hūsain Moğolstan äskerlerın talqandady.
 
Енді Хұсайн мен Ақсақ Темір арасында билік үшін күрес басталды. Осындай шайқастардың бірінде Темір [[Балқы]] қаласында Хұсайнды өлтіріп, Мәуереннахрға ие болды.
Endı Hūsain men Aqsaq Temır arasynda bilık üşın küres bastaldy. Osyndai şaiqastardyƞ bırınde Temır [[Balqy]] qalasynda Hūsaindy öltırıp, Mäuerennahrğa ie boldy.
 
== Моғолстанның құрылуы, жер аумағы ==
== Moğolstannyƞ qūryluy, jer aumağy ==
14 ғ. ортасына қарай Шағатай ұлысы ыдырап, Шағатай ұлысының шығыс бөлігі – Оңтүстік-шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылады. Ал ұлыстың келесі бөлігі – Мауараннахрдың батысында Әмір Темір мемлекеті құрылған. Моғолстан аталу себебі, Шығыс деректерінде «моңғол» сөзіндегі «н» әрпі түсіп қалып, «моғол» немесе «моғолстан» сөзі қалыптасып кеткен.
14 ğ. ortasyna qarai Şağatai ūlysy ydyrap, Şağatai ūlysynyƞ şyğys bölıgı – Oƞtüstık-şyğys Qazaqstan men Qyrğyzstan aumağynda Moğolstan memleketı qūrylady. Al ūlystyƞ kelesı bölıgı – Mauarannahrdyƞ batysynda Ämır Temır memleketı qūrylğan. Moğolstan atalu sebebı, Şyğys derekterınde «moƞğol» sözındegı «n» ärpı tüsıp qalyp, «moğol» nemese «moğolstan» sözı qalyptasyp ketken.
 
Мемлекетті кезінде Шағатай ханға адал қызмет еткен [[дулат тайпасы]]ның әмірі Поладшы басқарған. Әмір Поладшы бастаған дулат ақсүйектері Поладшының хан болуға құқығы болмағандықтан, өздерін таңдайтын, Шағатай ұрпағы Дува ханның немересі, он алты жасар Тоғылық-Темірді 1348 жылы Моғолстан ханы етіп сайлайды. Ал негізгі саяси билік осы Әмір Поладшының қолында болған. Әмір Поладшы Моғолстанды Мауараннахрдан біржола бөліп алып, тәуелсіз, жеке хандық құруға бар күшін салды. Дулат тайпасы шонжарларының жаңа құрылған бұл өкіметте беделдері бұрынғыдан да күшейген. Жалпы, дулаттардың беделі Шағатай ханның кезінен белгілі. Атақшы тарихшы Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, Шағатай хан өз мемлекетін үлестерге бөлгенде, өзіне адал қызмет еткен дулат әмірі Поладшыға Маңлай-Сүбе жерін берген. Маңлай-Сүбе Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі кең-байтақ жерді алып жатқан. Осы аумақта Шағатай кезінен бері өз биліктерін жүргізіп келген дулат тайпасының өкілдері Моғолстан хандығының құрылуына да белсене араласқан.
Memlekettı kezınde Şağatai hanğa adal qyzmet etken [[dulat taipasy]]nyƞ ämırı Poladşy basqarğan. Ämır Poladşy bastağan dulat aqsüiekterı Poladşynyƞ han boluğa qūqyğy bolmağandyqtan, özderın taƞdaityn, Şağatai ūrpağy Duva hannyƞ nemeresı, on alty jasar Toğylyq-Temırdı 1348 jyly Moğolstan hany etıp sailaidy. Al negızgı saiasi bilık osy Ämır Poladşynyƞ qolynda bolğan. Ämır Poladşy Moğolstandy Mauarannahrdan bırjola bölıp alyp, täuelsız, jeke handyq qūruğa bar küşın saldy. Dulat taipasy şonjarlarynyƞ jaƞa qūrylğan būl ökımette bedelderı būrynğydan da küşeigen. Jalpy, dulattardyƞ bedelı Şağatai hannyƞ kezınen belgılı. Ataqşy tarihşy Mūhammed Haidardyƞ jazuy boiynşa, Şağatai han öz memleketın ülesterge bölgende, özıne adal qyzmet etken dulat ämırı Poladşyğa Maƞlai-Sübe jerın bergen. Maƞlai-Sübe Şyğys Türkıstannan Ferğanağa deiıngı keƞ-baitaq jerdı alyp jatqan. Osy aumaqta Şağatai kezınen berı öz bilıkterın jürgızıp kelgen dulat taipasynyƞ ökılderı Moğolstan handyğynyƞ qūryluyna da belsene aralasqan.
 
«Тарих-и Рашиди» еңбегінде былай деп көрсетілген: «… қазіргі Моғолстан деп аталатын аумақтың ұзындығы мен көлденеңі 7-8 айшылық жол. Шығыс шеті (Моғолстанның) қалмақтардың жерімен шектеседі және Барыскөл, Емел және Ертісті өзіне қосады. Солтүстігінде оның шекарасы Көкшетеңіз (Балқаш), Түркістанмен және Ташкентпен шектеседі, оңтүстігінде Ферғана уәлаятымен, Қашғар, Ақсу, Шалыш және Тұрфанмен шектеседі». Моғол мемлекетіне қазақстанның Оңтүстік және Жетісу аймақтары жа кірген.
«Tarih-i Raşidi» eƞbegınde bylai dep körsetılgen: «… qazırgı Moğolstan dep atalatyn aumaqtyƞ ūzyndyğy men köldeneƞı 7-8 aişylyq jol. Şyğys şetı (Moğolstannyƞ) qalmaqtardyƞ jerımen şektesedı jäne Barysköl, Emel jäne Ertıstı özıne qosady. Soltüstıgınde onyƞ şekarasy Kökşeteƞız (Balqaş), Türkıstanmen jäne Taşkentpen şektesedı, oƞtüstıgınde Ferğana uälaiatymen, Qaşğar, Aqsu, Şalyş jäne Tūrfanmen şektesedı». Moğol memleketıne qazaqstannyƞ Oƞtüstık jäne Jetısu aimaqtary ja kırgen.
 
== Халқының этникалық құрамы ==
== Halqynyƞ etnikalyq qūramy ==
Моғол хандығының тағына негізінен Шығыс тұқымдары мен моңғол ақсүйектері отырған. Әрине, моңғол шапқыншылығы кезінде келген арлат, чорас, калучи сияқты тайпалар алғашқы кезінде өздерінің басымдылығын көрсеткенмен, уақыт өткен сайын жергілікті түркі тілдес тайпалар басымдылық алып, моңғолдарды өздеріне сіңіре бастаған. Ал қалғандары Шығыс Түркістанға, ұйғырларға қоныс аударып, соларға араласып, өздерінің моңғол атынан мүлдем айырылған.
Moğol handyğynyƞ tağyna negızınen Şyğys tūqymdary men moƞğol aqsüiekterı otyrğan. Ärine, moƞğol şapqynşylyğy kezınde kelgen arlat, choras, kaluchi siaqty taipalar alğaşqy kezınde özderınıƞ basymdylyğyn körsetkenmen, uaqyt ötken saiyn jergılıktı türkı tıldes taipalar basymdylyq alyp, moƞğoldardy özderıne sıƞıre bastağan. Al qalğandary Şyğys Türkıstanğa, ūiğyrlarğa qonys audaryp, solarğa aralasyp, özderınıƞ moƞğol atynan müldem aiyrylğan.
 
Жоғарыда көрсетілгендей, Жетісу аймағы Моғолстанның солтүстік-шығыс жағын алып жатты. Ал бұл аймақтағы түркі тілдес үйсін, қаңлы тайпаларының біздің дәуірімізге дейінгі III – II ғасырлардан өмір сүріп келе жатқандығын білесіңдер. Одан кейін V-VI ғасырларда да бұл аймаққа түркі тілдес тайпалар келіп қоныстанды. Сондықтан да орта ғасырдан дамыған кезінде құрылған Моғолстанның негізгі халқы түркі тілдес тайпалар: дулат, қаңлы, үйсін, арғын, баарын, барлас, бұлғашы, т.б. ертеден осы өңірде өмір сүрген тайпалар еді. Бұлардың қатарында осы жергілікті халықтармен араласып, түркіленіп кеткен моңғол тайпалары да болды. Мемлекеттің ұлттық құрамы онда қазіргі қазақ халқының негізін құрап отырған ру-тайпалардың басым болғанын, сөйтіп бұл мемлекеттің қазақ халқының мемлекеттілігінің бастауында тұрған елдердің бірі екендігін көрсетеді.
Joğaryda körsetılgendei, Jetısu aimağy Moğolstannyƞ soltüstık-şyğys jağyn alyp jatty. Al būl aimaqtağy türkı tıldes üisın, qaƞly taipalarynyƞ bızdıƞ däuırımızge deiıngı III – II ğasyrlardan ömır sürıp kele jatqandyğyn bılesıƞder. Odan keiın V-VI ğasyrlarda da būl aimaqqa türkı tıldes taipalar kelıp qonystandy. Sondyqtan da orta ğasyrdan damyğan kezınde qūrylğan Moğolstannyƞ negızgı halqy türkı tıldes taipalar: dulat, qaƞly, üisın, arğyn, baaryn, barlas, būlğaşy, t.b. erteden osy öƞırde ömır sürgen taipalar edı. Būlardyƞ qatarynda osy jergılıktı halyqtarmen aralasyp, türkılenıp ketken moƞğol taipalary da boldy. Memlekettıƞ ūlttyq qūramy onda qazırgı qazaq halqynyƞ negızın qūrap otyrğan ru-taipalardyƞ basym bolğanyn, söitıp būl memlekettıƞ qazaq halqynyƞ memlekettılıgınıƞ bastauynda tūrğan elderdıƞ bırı ekendıgın körsetedı.
 
== Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы ==
==Moğolstannyƞ ışkı-syrtqy jağdaiy ==
Саяси тұрақсыздық орын алған күрделі кезенде билік басына келген Тоғылық-Темір хан елдің ішкі-сыртқы жағдайын жақсартып, XVI ғасырдың басына дейін билік еткен әулеттің негізін қалады. Хандықтың бүкіл аумағын біріктіріп, бір орталыққа бағындырады. Мемлекеттің орталығы Алмалық қаласы болады.
Saiasi tūraqsyzdyq oryn alğan kürdelı kezende bilık basyna kelgen Toğylyq-Temır han eldıƞ ışkı-syrtqy jağdaiyn jaqsartyp, XVI ğasyrdyƞ basyna deiın bilık etken äulettıƞ negızın qalady. Handyqtyƞ bükıl aumağyn bırıktırıp, bır ortalyqqa bağyndyrady. Memlekettıƞ ortalyğy Almalyq qalasy bolady.
 
Хан өзінің билігін бұрынғы қалыптасқан жүйемен жүргізеді. Оны ұлыстық басқару жүйесін сақтауынан көруге болады. Дулат тайпасының мұралық лауазымы жоғары ұлысбегі деген атағын сол қалпында қалдырады. Салық жинауда кейбір жаңа шаралар қолданылады. Мұсылман дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдайды. Тоғылық-Темірге дейін моғол билеушілерінің ислам дініне енуі баяу жүріп келсе, енді хан бұл мәселеге ерекше көңіл бөлген. Мырза-Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, бір күнде 160 мың адам ислам дінін қабылдайды. Ханның бұйрығы бойынша дінді қабылдамаған әмірлер мен бектерді өлім жазасына кескен. Сөйтіп хан ел ішінде қатал тәртіп орнатады.
Han özınıƞ bilıgın būrynğy qalyptasqan jüiemen jürgızedı. Ony ūlystyq basqaru jüiesın saqtauynan köruge bolady. Dulat taipasynyƞ mūralyq lauazymy joğary ūlysbegı degen atağyn sol qalpynda qaldyrady. Salyq jinauda keibır jaƞa şaralar qoldanylady. Mūsylman dının memlekettık dın retınde qabyldaidy. Toğylyq-Temırge deiın moğol bileuşılerınıƞ islam dınıne enuı baiau jürıp kelse, endı han būl mäselege erekşe köƞıl bölgen. Myrza-Mūhammed Haidardyƞ jazuy boiynşa, bır künde 160 myƞ adam islam dının qabyldaidy. Hannyƞ būiryğy boiynşa dındı qabyldamağan ämırler men bekterdı ölım jazasyna kesken. Söitıp han el ışınde qatal tärtıp ornatady.
 
Тоғылық-Темір өзінің сыртқы саясатында Шағатай ұлысының кезінде орныққан Орта Азия жеріндегі билікті қалпына келтіруге әрекет жасайды. 1360-1361 жылдары Мауараннахрға екі рет сәтті жорық жасап, баласы Ілияс-Қожаны Мауараннахрдың хан тағына отырғызып қайтады. Моғолстанға оралған Тоғылық-Темір хан қаза болады. Өзінің мұрагерлік хұқын реттеп қайту үшін Ілияс-Қожа Моғолстанға кеткен кезде Орта Азиядағы жағдай күрт өзгереді. Тоғылық-Темірдің тірі кезінде оған тәуелдікті амалсыздан мойындап жүрген әмір Темір енді Мауараннахрдағы билікті өз қолына алу үшін, Ілияс-Қожаға қарсы шығады. Әмір Темір мен Ілияс –Қожа ханның арасында бірнеше рет қақтығысулар болады. Моғол ханы жеңіліске ұшырайды. Соңғы жеңілістен кейін Ілияс-Қожа Моғолстаннан жаңа әскери күш жинап келіп, қайта соғысады. Ташкент қаласының маңында 1365 жылы 22 маусымда екі жақтың арасында шешуші “Батпақ шайқасы” болады. Жазба деректердің хабарына қарағанда, кесіліскен шайқас болғаны соншалықты, екі жақтан 10 мыңға жуық адам құрылған. Шайқаста Ілияс-Қожа хан жеңіске жетіп, Әмір Темір қашып құтылады.
Toğylyq-Temır özınıƞ syrtqy saiasatynda Şağatai ūlysynyƞ kezınde ornyqqan Orta Azia jerındegı bilıktı qalpyna keltıruge äreket jasaidy. 1360-1361 jyldary Mauarannahrğa ekı ret sättı joryq jasap, balasy Ilias-Qojany Mauarannahrdyƞ han tağyna otyrğyzyp qaitady. Moğolstanğa oralğan Toğylyq-Temır han qaza bolady. Özınıƞ mūragerlık hūqyn rettep qaitu üşın Ilias-Qoja Moğolstanğa ketken kezde Orta Aziadağy jağdai kürt özgeredı. Toğylyq-Temırdıƞ tırı kezınde oğan täueldıktı amalsyzdan moiyndap jürgen ämır Temır endı Mauarannahrdağy bilıktı öz qolyna alu üşın, Ilias-Qojağa qarsy şyğady. Ämır Temır men Ilias –Qoja hannyƞ arasynda bırneşe ret qaqtyğysular bolady. Moğol hany jeƞılıske ūşyraidy. Soƞğy jeƞılısten keiın Ilias-Qoja Moğolstannan jaƞa äskeri küş jinap kelıp, qaita soğysady. Taşkent qalasynyƞ maƞynda 1365 jyly 22 mausymda ekı jaqtyƞ arasynda şeşuşı “Batpaq şaiqasy” bolady. Jazba derekterdıƞ habaryna qarağanda, kesılısken şaiqas bolğany sonşalyqty, ekı jaqtan 10 myƞğa juyq adam qūrylğan. Şaiqasta Ilias-Qoja han jeƞıske jetıp, Ämır Temır qaşyp qūtylady.
 
Батпақты жеңісінен кейін Моғол ханы Самарқанға қарай аттанып, оны қоршауға алады. Бірақ халық қаланы жан аямай қорғайды. Қаланы ұзақ уақыт қоршаудан қалжыраған моғол әскерлерінің мініс аттары жамандат індетінен қырыла бастайды. Қаланы алудың мүмкін еместігіне көзі жеткен хан Моғолстанға қайтуға мәжбүр болған. Сөйтіп, Шағатай ұлысты кезіндегі билікті қайта қалпына келтіру ісінің алғашқы қадамы сәтсіздікпен аяқталады. Бұл сәтсіздіктің басты себебі, билеушілер арасындағы алауыздық, саяси феодалдық батыраңқылық еді. Ақыр аяғында Ілияс-Қожа хан да осы феодалдық талас-тартыстың құрбаны болады.
Batpaqty jeƞısınen keiın Moğol hany Samarqanğa qarai attanyp, ony qorşauğa alady. Bıraq halyq qalany jan aiamai qorğaidy. Qalany ūzaq uaqyt qorşaudan qaljyrağan moğol äskerlerınıƞ mınıs attary jamandat ındetınen qyryla bastaidy. Qalany aludyƞ mümkın emestıgıne közı jetken han Moğolstanğa qaituğa mäjbür bolğan. Söitıp, Şağatai ūlysty kezındegı bilıktı qaita qalpyna keltıru ısınıƞ alğaşqy qadamy sätsızdıkpen aiaqtalady. Būl sätsızdıktıƞ basty sebebı, bileuşıler arasyndağy alauyzdyq, saiasi feodaldyq batyraƞqylyq edı. Aqyr aiağynda Ilias-Qoja han da osy feodaldyq talas-tartystyƞ qūrbany bolady.
 
Бұдан кейін де Моғол хандығындағы билікті дулат тайпасының атақты әмірлері Қамар ад-дин мен оның інісі Шамс ад-диндер жүргізген. Қамар ад-дин де өзін тыңдайтын, жас Тоғылық-Темірдің соңғы ұрпағы Қызыр-Қожа оғланды хан тағына отырғызып, дулат тайпасының әмірлері мен шонжарларының жағдайын жақсартуға күш салады.
Būdan keiın de Moğol handyğyndağy bilıktı dulat taipasynyƞ ataqty ämırlerı Qamar ad-din men onyƞ ınısı Şams ad-dinder jürgızgen. Qamar ad-din de özın tyƞdaityn, jas Toğylyq-Temırdıƞ soƞğy ūrpağy Qyzyr-Qoja oğlandy han tağyna otyrğyzyp, dulat taipasynyƞ ämırlerı men şonjarlarynyƞ jağdaiyn jaqsartuğa küş salady.
 
== Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары ==
== Ämır Temırdıƞ Moğolstan handyğyna joryqtary ==
Моғол хандығын осындай саяси бытыраңқылық жайлап жатқанда Мауараннахрдағы билікті өз қолына алып, күшейген Әмір Темір енді Моғолстанды жаулауға кіріседі.
Moğol handyğyn osyndai saiasi bytyraƞqylyq jailap jatqanda Mauarannahrdağy bilıktı öz qolyna alyp, küşeigen Ämır Temır endı Moğolstandy jaulauğa kırısedı.
 
16 ғ. аяғында Әмір Темір Моғолстан жеріне бас көтертпей, дүркін-дүркін жорықтар жасайды. Алғашқы жорығы 1371-1372 жылдары болған. Бұл жорықта Алмалық қаласына дейін жетеді, бірақ қалаға кірмейді. Жол бойындағы елді мекендерді тонап, халықтың мал-мүлкін талан-таражға ұшыратып, көптеген тұтқын алып қайтады. Екінші жорықта 1375-1377 жылдары оңтүстік Қазақстан арқылы жүріп, жетісудің Шарын өзеніне дейін жетеді. Моғол ұлысының басшысы Қамар ад-динмен шайқасып, оны жеңеді. Қамар ад-дин Шығыс Түркістанға, Үш Тұрфанға қарай қашып құтылады.
16 ğ. aiağynda Ämır Temır Moğolstan jerıne bas kötertpei, dürkın-dürkın joryqtar jasaidy. Alğaşqy joryğy 1371-1372 jyldary bolğan. Būl joryqta Almalyq qalasyna deiın jetedı, bıraq qalağa kırmeidı. Jol boiyndağy eldı mekenderdı tonap, halyqtyƞ mal-mülkın talan-tarajğa ūşyratyp, köptegen tūtqyn alyp qaitady. Ekınşı joryqta 1375-1377 jyldary oƞtüstık Qazaqstan arqyly jürıp, jetısudıƞ Şaryn özenıne deiın jetedı. Moğol ūlysynyƞ basşysy Qamar ad-dinmen şaiqasyp, ony jeƞedı. Qamar ad-din Şyğys Türkıstanğa, Üş Tūrfanğa qarai qaşyp qūtylady.
Әмір Темір Моғолстанға 1380-1390 жылдары да бірнеше рет жорық жасаған. Бұл жолғы жорықтың жойқындығы соншалықты, Әмір Темір өзінің балаларының қолындағы әскерлермен қосқанда 120 мың адаммен атанған.
Ämır Temır Moğolstanğa 1380-1390 jyldary da bırneşe ret joryq jasağan. Būl jolğy joryqtyƞ joiqyndyğy sonşalyqty, Ämır Temır özınıƞ balalarynyƞ qolyndağy äskerlermen qosqanda 120 myƞ adammen atanğan.
 
Әмір Темір 1371-1372 жылдары Моғолстанға әскер аттандырады. Олар Моғолстанның шығыстағы қалаларының бірі Алмалықтың жанына дейін жетіп, керейіттері талқандап, қайтып оралады. Нақ осы жылы Темірдің өзі де Моғолстанның жері Ыстықкөл өңіріндегі Сегізағашқа дейін барлаушылық жорық жасап, көптеген тұтқын алып, қыруар олжа түсіріп қайтады. Бұл жорық моғол жерінің ішкі аудандарына келешекте жасалатын жорықтардың бағдарламасы болған еді.
Ämır Temır 1371-1372 jyldary Moğolstanğa äsker attandyrady. Olar Moğolstannyƞ şyğystağy qalalarynyƞ bırı Almalyqtyƞ janyna deiın jetıp, kereiıtterı talqandap, qaityp oralady. Naq osy jyly Temırdıƞ özı de Moğolstannyƞ jerı Ystyqköl öƞırındegı Segızağaşqa deiın barlauşylyq joryq jasap, köptegen tūtqyn alyp, qyruar olja tüsırıp qaitady. Būl joryq moğol jerınıƞ ışkı audandaryna keleşekte jasalatyn joryqtardyƞ bağdarlamasy bolğan edı.
 
Әмір Темір Моғолстанға 1371 жылдан 1390 жылға дейін он шақты рет жорық жасаған. Оның алғашқылары 1371-1377 жылдары Сайрам, Талас арқылы жүрген. Жетісудің ішкі аудандарына өтіп, Іле өзеніне дейін жеткен. Әмір Темір 1376 жылы көктемде моғолстанның атақты колбасшысы Қамар ад-динді талқандау үшін 30 мың адамдық әскер аттандырады. Оны кыпшақ әмірі Сасы-Бұға басқарған. Алайда Сасы-Бұға басқа әмірлермен астыртып келіседі де, Әмір Темірдің Хорезмге кеткенін пайдаланып, оған қарсы бүлік шығарады. Сасы-Бұға Ақ Орданың ханы Ұрұс пен Моғолстанның билеушісі Қамар ад-диннен көмек сұрайды. Бұл хабарды естіген Әмір Темір Мауараннахрға тез оралып, Қамар ад-динді Атбасы маңында (Қырғыз жері) қуып жетіп, талқандайды. Бұдан кейін де моғол әмірінің темірге қарсы күресінен ешбір нәтиже шықпаған. Ол 1377 жылы қаратау етегінде және Ыстықкөлге баратын жолдағы Бұғым шатқалында екі рет Әмір темір әскерлерінен күйрей жеңілген.
Ämır Temır Moğolstanğa 1371 jyldan 1390 jylğa deiın on şaqty ret joryq jasağan. Onyƞ alğaşqylary 1371-1377 jyldary Sairam, Talas arqyly jürgen. Jetısudıƞ ışkı audandaryna ötıp, Ile özenıne deiın jetken. Ämır Temır 1376 jyly köktemde moğolstannyƞ ataqty kolbasşysy Qamar ad-dindı talqandau üşın 30 myƞ adamdyq äsker attandyrady. Ony kypşaq ämırı Sasy-Būğa basqarğan. Alaida Sasy-Būğa basqa ämırlermen astyrtyp kelısedı de, Ämır Temırdıƞ Horezmge ketkenın paidalanyp, oğan qarsy bülık şyğarady. Sasy-Būğa Aq Ordanyƞ hany Ūrūs pen Moğolstannyƞ bileuşısı Qamar ad-dinnen kömek sūraidy. Būl habardy estıgen Ämır Temır Mauarannahrğa tez oralyp, Qamar ad-dindı Atbasy maƞynda (Qyrğyz jerı) quyp jetıp, talqandaidy. Būdan keiın de moğol ämırınıƞ temırge qarsy küresınen eşbır nätije şyqpağan. Ol 1377 jyly qaratau etegınde jäne Ystyqkölge baratyn joldağy Būğym şatqalynda ekı ret Ämır temır äskerlerınen küirei jeƞılgen.
 
Ақ Орда мен Моғолстан билеушілері өздерінің Әмір Темірге жеке-дара қарсы тұра алмайтындарын біліп, 1380 жылдың аяғында одақ құруға әрекет жасайды. Алайда бұл одақтан да еш нәтиже шықпаған. Өйткені одақтың құрылып жатқанын білген Әмір Темір 1384-1391 жылдардың аралығында алтын Ордаға және моғол жеріне бірнеше рет жорықтар жасаған. Моғолстанды біржолата қаратып алу үшін оның түкпір-түкпіріне 120 мың әскер аттандырады. Осы жорықтарды Темір әскерлері көп олжа түсіріп, қора-қора қой, үйір-үйір жылқы, топ-тобымен қолға түскен тұтқындарды мауараннахрға жіберіп отырған. 1390 жылдардағы жорықтардан кейін Моғолстан Темірге толық тәуелдікке түсті.
Aq Orda men Moğolstan bileuşılerı özderınıƞ Ämır Temırge jeke-dara qarsy tūra almaityndaryn bılıp, 1380 jyldyƞ aiağynda odaq qūruğa äreket jasaidy. Alaida būl odaqtan da eş nätije şyqpağan. Öitkenı odaqtyƞ qūrylyp jatqanyn bılgen Ämır Temır 1384-1391 jyldardyƞ aralyğynda altyn Ordağa jäne moğol jerıne bırneşe ret joryqtar jasağan. Moğolstandy bırjolata qaratyp alu üşın onyƞ tükpır-tükpırıne 120 myƞ äsker attandyrady. Osy joryqtardy Temır äskerlerı köp olja tüsırıp, qora-qora qoi, üiır-üiır jylqy, top-tobymen qolğa tüsken tūtqyndardy mauarannahrğa jıberıp otyrğan. 1390 jyldardağy joryqtardan keiın Moğolstan Temırge tolyq täueldıkke tüstı.
 
== Моғолстанның ыдырау кезеңі ==
== Moğolstannyƞ ydyrau kezeƞı ==
Моғолстанның Сонымен, Әмір Темір шабуылдары әбден титығына жеткен Моғол хандығы мүлде әлсірейді. Хандық бірнеше иеліктерге бөлініп, саяси жағынан бөлшектенеді. Қызыр-Қожа хан Темірге өзінің тәуелділігін мойындайды. Моғолстан Әмір Темір қаза болғаннан кейін (1405 жылы) ғана Қызыр-Қожаның мұрагері Мұхаммед ханның кезінде (1408-1416) тәуелсіздікке қол жеткізе бастайды. Моғол ханы Темір өлгеннен кейін оның әулетінің ішіндегі талас-тартысты пайдаланып қалады. Мұхаммед хан
Moğolstannyƞ Sonymen, Ämır Temır şabuyldary äbden tityğyna jetken Moğol handyğy mülde älsıreidı. Handyq bırneşe ielıkterge bölınıp, saiasi jağynan bölşektenedı. Qyzyr-Qoja han Temırge özınıƞ täueldılıgın moiyndaidy. Moğolstan Ämır Temır qaza bolğannan keiın (1405 jyly) ğana Qyzyr-Qojanyƞ mūragerı Mūhammed hannyƞ kezınde (1408-1416) täuelsızdıkke qol jetkıze bastaidy. Moğol hany Temır ölgennen keiın onyƞ äuletınıƞ ışındegı talas-tartysty paidalanyp qalady. Mūhammed han
Темірдің немерелері Ахмед мырза мен Ұлықбектің арасындағы Ферғана үшін таласта ол өзінің әскер күшімен ахмед мырзаға көмектесіп, жеңіске жеткен еді. Осы кезден бастап Моғолстан өз тәуелсіздігін ала бастаған. Мұхаммед хан қаза болған соң, Моғол хандығының ішіндегі талас-тартыс қайта басталады. Бұл талас-тартысты Темірдің немересі Ұлықбек пайдаланып, өзін жақтаушы Қызыр-Қожаның немересі Шер-Мұхаммедтің хан болуын қолдайды. Оның хан тағына отыруына көмектескен Ұлықбек енді одан өзіне тәуелді болуын талап етеді. Бұған қарсы болған Моғол шонжарлары Қызыр-Қожаның екінші бір немересі Уәйісті хан тағына отырғызады. Бұған наразы болған Ұлықбек 1425 жылы Моғолстанға шапқыншылық жасап, халықты талан-таражға ұшыратып қайтады.
Temırdıƞ nemerelerı Ahmed myrza men Ūlyqbektıƞ arasyndağy Ferğana üşın talasta ol özınıƞ äsker küşımen ahmed myrzağa kömektesıp, jeƞıske jetken edı. Osy kezden bastap Moğolstan öz täuelsızdıgın ala bastağan. Mūhammed han qaza bolğan soƞ, Moğol handyğynyƞ ışındegı talas-tartys qaita bastalady. Būl talas-tartysty Temırdıƞ nemeresı Ūlyqbek paidalanyp, özın jaqtauşy Qyzyr-Qojanyƞ nemeresı Şer-Mūhammedtıƞ han boluyn qoldaidy. Onyƞ han tağyna otyruyna kömektesken Ūlyqbek endı odan özıne täueldı boluyn talap etedı. Būğan qarsy bolğan Moğol şonjarlary Qyzyr-Qojanyƞ ekınşı bır nemeresı Uäiıstı han tağyna otyrğyzady. Būğan narazy bolğan Ūlyqbek 1425 jyly Moğolstanğa şapqynşylyq jasap, halyqty talan-tarajğa ūşyratyp qaitady.
 
Моғолстандағы жағдай 1428 жылы Уәйіс хан қайтыс болғаннан кейін де сол баяғы бытыраңқы күйінде қалады. Хандық билік үшін талас енді Уәйіс ханның балалары Жүніс пен есен-бұға арасында басталады. Таластың нәтижесінде дулат әмірлерінің қолдауымен есен-бұға 1433-1462 жылдары хан тағына отырады. Бірақ Жүніс хандық өкімет үшін таласын тоқтатпайды. Ол Темір әулеті әбу Саидтан көмек сұрайды. Тартыс 1462 жылы Есен-бұғаның қаза болуымен аяқталады. Ферғана жерінде – Жетікентте билік құрып отырған Жүніс дереу Моғолстанға оралып, өзін хан етіп жариялайды. Моғолстан хандығы Жүніс ханның немересі Абдар-рашид ханның кезінде ыдырай бастайды. Оның Жетісу аймағы Қазақ хандығының құрамына енеді.
Moğolstandağy jağdai 1428 jyly Uäiıs han qaitys bolğannan keiın de sol baiağy bytyraƞqy küiınde qalady. Handyq bilık üşın talas endı Uäiıs hannyƞ balalary Jünıs pen esen-būğa arasynda bastalady. Talastyƞ nätijesınde dulat ämırlerınıƞ qoldauymen esen-būğa 1433-1462 jyldary han tağyna otyrady. Bıraq Jünıs handyq ökımet üşın talasyn toqtatpaidy. Ol Temır äuletı äbu Saidtan kömek sūraidy. Tartys 1462 jyly Esen-būğanyƞ qaza boluymen aiaqtalady. Ferğana jerınde – Jetıkentte bilık qūryp otyrğan Jünıs dereu Moğolstanğa oralyp, özın han etıp jarialaidy. Moğolstan handyğy Jünıs hannyƞ nemeresı Abdar-raşid hannyƞ kezınde ydyrai bastaidy. Onyƞ Jetısu aimağy Qazaq handyğynyƞ qūramyna enedı.
 
== Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны ==
== Moğolstannyƞ Qazaq handyğynyƞ qūryluyndağy orny ==
1456 ж. Керей хан мен Әз Жәнібек ханның Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайпаларын бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісу жеріне, Моғолстан жеріне таман қоныс аударуы қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған маңызды тарихи оқиға еді. Бұл оқиғаның мән-жайы мынадай болатын: 1428 жылы Ақ Орданың ақырғы ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза болған соң, Ақ Орда мемлекеті ыдырап, ұсақ феодалдық иеліктерге бөлінгенде өзара қырқыс үдей түсті. Бұрынғы Ақ Орданың орнына Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы құрылды. Шайбани тұқымынан шыққан Әбілхайыр хан бұрын Орда Ежен ұрпағы билеген Ақ Орда территориясы - Шығыс Дешті-Қыпшаққа 40 жыл (1248-1468) үстемдік етті. XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хандығында толассыз болып отырған қан төгіс соғыстар мен ішкі феодалдық қырқыстар болған сайын үдеп феодалдық езгі мен қанау халық бұқарасын ауыр күйзеліске түсірді. Аласапыран соғыстар мен феодалдық бытыраңқылық салдарынан Дешті-Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан мал жайылысын пайдаланудың дағдылы көшіп-қону тәртіптері бұзылды, көшпелі тайпалар мезгілінде жайлау-қыстауларына бара алмайтын болды. Бұл көшпенді мал шаруашылығына ауыр зардабын тигізді. Осындай ауыр тауқымет тартқан халық бейбіт өмірді, Әбілхайырдың үстемдігінен құтылып, өз алдына тіршілік етуді армандады. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и -Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465-1466) билей бастады»…
 
Алғашында қазақ хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Міне, нақ осы территорияға деректемелерде тұңғыш рет «Қазақстан» деген атау қолданылды, ежелден осы алапты мекендеген қазақтың ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан қоныс аударған қазақ тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс салдарынан қанжілік болған қазақ халқы бұл араға келіп ес жиып, етек жауып, экономикалық тұрмысы түзеле бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ көшпенділері Әбілхайыр хан қоластынан шығып, бөгеуін бұзған судай ағылып қазақ хандығына келіп жатты. XV ғасырдың 50-жылдарының ортасынан 70-жылдарының басына дейін Әбілхайыр ханның қарамағынан батыс Жетісуға 200 мың адам көшіп барды. 1462-жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болған соң, бұл мемлекетте ішкі феодалдық қырқыс күшейіп, өкіметсіздік жағдайдың өріс алуы, Амасанжы Тайшы бастаған ойрат жоңғарларының жасаған шабуылы салдарынан Моғолстан мемлекетінің шаңырағы шайқалған кезде, Жетісуды мекендеген қазақ тайпаларының қазақ хандығына келіп қосылуы үдей түсті. Бұлар жаңадан құрылған Қазақ хандығының үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен әскери, саяси күш-қуатын арттыра түсті.
1456 j. Kerei han men Äz Jänıbek hannyƞ Äbılhaiyr han üstemdıgıne qarsy küresken qazaq taipalaryn bastap şyğys Deştı-Qypşaqtan batys Jetısu jerıne, Moğolstan jerıne taman qonys audaruy qazaq handyğynyƞ qūryluyna mūryndyq bolğan maƞyzdy tarihi oqiğa edı. Būl oqiğanyƞ män-jaiy mynadai bolatyn: 1428 jyly Aq Ordanyƞ aqyrğy hany Baraq ışkı feodaldyq qyrqysta qaza bolğan soƞ, Aq Orda memleketı ydyrap, ūsaq feodaldyq ielıkterge bölıngende özara qyrqys üdei tüstı. Būrynğy Aq Ordanyƞ ornyna Äbılhaiyr handyğy men Noğai odağy qūryldy. Şaibani tūqymynan şyqqan Äbılhaiyr han būryn Orda Ejen ūrpağy bilegen Aq Orda teritoriasy - Şyğys Deştı-Qypşaqqa 40 jyl (1248-1468) üstemdık ettı. XV ğasyrdyƞ ortasynda Äbılhaiyr handyğynda tolassyz bolyp otyrğan qan tögıs soğystar men ışkı feodaldyq qyrqystar bolğan saiyn üdep feodaldyq ezgı men qanau halyq būqarasyn auyr küizelıske tüsırdı. Alasapyran soğystar men feodaldyq bytyraƞqylyq saldarynan Deştı-Qypşaq dalasynda būrynnan qalyptasqan mal jaiylysyn paidalanudyƞ dağdyly köşıp-qonu tärtıpterı būzyldy, köşpelı taipalar mezgılınde jailau-qystaularyna bara almaityn boldy. Būl köşpendı mal şaruaşylyğyna auyr zardabyn tigızdı. Osyndai auyr tauqymet tartqan halyq beibıt ömırdı, Äbılhaiyrdyƞ üstemdıgınen qūtylyp, öz aldyna tırşılık etudı armandady. Mūhammed Haidar Dulati «Tarih-i -Raşidi» atty eƞbegınde bylai deidı: «Ol kezde Deştı Qypşaqty Äbılhaiyr han biledı. Ol Joşy äuletınen şyqqan sūltandarğa kün körsetpedı. Nätijesınde Jänıbek han men Kerei Moğolstanğa köşıp bardy. Esenbūğa han olardy qūşaq jaia qarsy alyp, Moğolstannyƞ batys şetındegı Şu men Qozybas aimaqtaryn berdı. Olar baryp ornalasqan soƞ Äbılhaiyr han dünie saldy da, özbek ūlysynyƞ şaƞyrağy şaiqaldy. Irı-ırı şielenıster bastaldy. Onyƞ ülken bölıgı Kerei han, Jänıbek hanğa köşıp kettı. Söitıp olardyƞ maƞyna jinalğandardyƞ sany 200 myƞğa jettı. Qazaq sūltandary 870 jyldary (1465-1466) bilei bastady»…
 
{{Шыңғыс хан империясы}}
 
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
 
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
 
Alğaşynda qazaq handyğynyƞ teritoriasy batys Jetısu jerı, Şu özenı men Talas özenınıƞ alaby edı. Mıne, naq osy teritoriağa derektemelerde tūƞğyş ret «Qazaqstan» degen atau qoldanyldy, ejelden osy alapty mekendegen qazaqtyƞ ūly jüz taipalary Deştı-Qypşaqtan qonys audarğan qazaq taipalarymen etene aralasyp kettı. Äbılhaiyr handyğyndağy alasapyran soğys saldarynan qanjılık bolğan qazaq halqy būl arağa kelıp es jiyp, etek jauyp, ekonomikalyq tūrmysy tüzele bastady. Mūny körgen Deştı-Qypşaq köşpendılerı Äbılhaiyr han qolastynan şyğyp, bögeuın būzğan sudai ağylyp qazaq handyğyna kelıp jatty. XV ğasyrdyƞ 50-jyldarynyƞ ortasynan 70-jyldarynyƞ basyna deiın Äbılhaiyr hannyƞ qaramağynan batys Jetısuğa 200 myƞ adam köşıp bardy. 1462-jyly Moğolstan hany Esenbūğa qaitys bolğan soƞ, būl memlekette ışkı feodaldyq qyrqys küşeiıp, ökımetsızdık jağdaidyƞ örıs aluy, Amasanjy Taişy bastağan oirat joƞğarlarynyƞ jasağan şabuyly saldarynan Moğolstan memleketınıƞ şaƞyrağy şaiqalğan kezde, Jetısudy mekendegen qazaq taipalarynyƞ qazaq handyğyna kelıp qosyluy üdei tüstı. Būlar jaƞadan qūrylğan Qazaq handyğynyƞ ükımet bilıgın nyğaityp, onyƞ bedelı men äskeri, saiasi küş-quatyn arttyra tüstı.
 
 
 
 
{{Şyƞğys han imperiasy}}
 
 
 
 
[[Sanat:Tarihi memleketter]]
 
[[Sanat:Qazaqstan tarihy]]

Бағыттау мәзірі