Шақ: нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
Түйіндемесі өңделмейді
(Жаңа бетте: '''Шақ категориясы''' - белгілі бір әрекетті немесе қалыпты көрсететін етістіктің үш нақты мезгілі...)
 
No edit summary
'''Шақ категориясы''' - белгілі бір әрекетті немесе қалыпты көрсететін [[етістік|етістіктің]] үш нақты мезгілі: '''осы, өткен''' немесе '''келер''' [[шақ|шақты]] білдіруі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
ISBN 9965-08-235-9</ref>
* '''Абсолютті шақ''' - [[сөйлеу]] сәтіне байланысты анықталатын тура мағынасындағы [[шақ]] (''Мен оқып жүрмін. Мен оқыганмын. Мен оцимын'').
* '''Келер шақ''' - [[сөйлеу]] кезінен кейін, алдында болатын іс.
* '''Екінші келер шақ''' (алдыңгы келер шақ) - [[сөйлеу]] кезі жағынан кейінгі, біракбірақ баскабасқа қүбылыстынқұбылыстын немесе мезеттің алдында болатын, іс.
* '''Гипотетикалық келер шақ''' - келер шақтағы ашық рай магынасындағы шартты бағы- ныңқыбағыныңқы сөйлем баяндауышы.
* дереу'''Дереу келер шақ''' (жацын келер шацшақ)- тура сейлеу кезі- ненкезінен кейін (эдеттеәдетте осы шақ формаларында немесе сипаттама құрылыстар арқылы жасалатын) шаккашаққа катыстықатысты іс-қимыл белгісі.
* жай'''Жай келер шақ''' - абсолютті келер шақ.
* күрделікелер'''Күрделі келер шақ''' - салыс- тырмалысалыстырмалы келер шақ.
* негізгі'''Негізгі шақ''' - синтаксистік бірлік ретіндегі берілген сөйле-сөйлем меліктегіеліктегі баскабасқа шақ формасына қарамастан берілген етістік фор- масыныңформасының сөйлеу сэтінесәтіне ғана ка- тыстылығынқатыстылығын білдіретін шакшақ категориясы.
* '''Бұрынғы өткен шақ''' -
* бұрынғы өткен шақ- 1. бұлмағынасында болымсыз етістіктің өткен шақ тұлғасы көп мәртелі мэнде колданылады (говаривал, хаживал). Бұл тұрпатында осы (ха- живаю) мен/немесе келер шақтың (буду хаживать) қатыстық тұрпаты жоқ. Бұрынгы еткен шак белгісіз уакыт ішінде ертеде болған, қайталанатын іс-кимылды
*# Бұл мағынасында болымсыз етістіктің өткен шақ тұлғасы көп мәртелі мэнде қолданылады (говаривал, хаживал). Бұл тұрпатында осы (хаживаю) мен/немесе келер шақтың (буду хаживать) қатыстық тұрпаты жоқ. Бұрынгы еткен шак белгісіз уакыт ішінде ертеде болған, қайталанатын іс-кимылды көрсетеді: Здесь барин сиживал один (Пушкин). Я делывал с ними грибные набеги (Некрасов). Бұл тұлға бывало демеулігімен жиі қосылады: Бывало, писывала кровью она в альбомы нежных дев (Пушкин). Демеулік болуы бұл тұрпатқа бүрынғы іс-қимылды мұлде жоққа шығару мэнін бермейді: Такой маленький лошадки Гаврик еще никогда не видывал (Kamaee). Жалпы тұрпат ескірген;
*# [[Плюсквамперфект]] сиякты.
* Инклзивті шақ - сөйлеу сәтіне қатысы бар перфект формасының колданылуы (қаз. Мен оны екі жылдан бері танимын; агыл. I've known him for two years).
* Осы шақ - етістіктің грамма- тикалық формасы, іс-қимылдың сөйлеп тұрған уакытпен бір мезгілде, эдеттегідей, созылыңқы тұрде болып жатқанын көрсетеді. Мыс.: қазақ тілінде іс-қимылдың нақ осы сәтте, эдеттегідей, сол сияқты созылыңқы мағынасы нақ осы шақ аркылы, ал іс-қимылдың ұздіксіз, күн сайын жэне ұнемі болып тұратын мағынасы ауыс- палы осы шак аркылы беріледі.
* Өткен шақ - нақты грамматикалық мағынасы анықталмаган, сөйлеп түрган сәтке дейін өтіп кеткен іс-қимылды білдіреді.
* Алда келер шақ - ЕКІНШІ KEJ1EP ШАҚпен пара-пар.
* Ауыспалы шақ - жай(man- day емес, синтетикалық) форма- лармен берілген шақ.
* Өткен шақ (nam. praeteritum) - етістіктен болған іс-эрекет, қи- мылдың өткен кезде, сөйлеп тұр- ған мерзімнен бұрын біткендігін көрсететін етістік шакктарының бірі. Өткен шақ. формалары син- тетикалықсинтетикалық жэне аналитикалық болып келеді. Кейбір тілдерде бір етістік мэні мен қолданылатын кұралдарымен ерекшеленетін ө. ш. бірнеше тұрін жасайды. Қазақ тілінде жуыкта болған сенімді іс-әрекеттің іске асқаны жедел өткен шақ түрінде беріледі. Қимыл-эрекеттің өте ертеде, бұрын өткенін сөйлеушінің оның қасында болмай, басқа айғаққа сүйеніп оқып, естіп хабарлагандай етіп жеткізуі ежелгі (бұрыңгы) өткен шақ түрінде болады.
* Күрделі шақ - шақтың қүр- малас (сараптамальщ, перифрас- тикалық) формасы.
 
 
3227

өңдеме

Бағыттау мәзірі