Үйкеліс күші — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
Түйіндемесі өңделмейді
ш (Бот: Санат:Ү дегеннен аластатты)
Тыныштық үйкеліс күші - толық емес үйкелістің максималь күші.
 
[[Сурет:Feu-archet-2.jpg|thumb|400px|[[Үйкеліс куші]]]]'''Үйкеліс куші'''-шананы кара жолмен сүйрегеннен гәрі [[мұз]] бетімен немесе [[кар]] үстімен сүйреген ыңғайлы болатынын білесіңдер. Тетікбөлшектері майланбаған велосипедті тебу де, тұрмыстық жиһаздарды еден бетімен жылжыту да киынға түседі . [[Жол]] бойымен келе жаткан машинаның қозғалтқышын жүргізуші өшіргеннен кейін ол тоқтайды. [[Мұз]] айдынында коньки теуіп жүрген бала да, төбешіктен сырғанап түскен шана да, домалап келе жаткан [[доп|допта]] біраздан соң токтайтын болады.<br />
Тәжірибелер бір [[ дене]] екінші дененің бетімен қозғалған кезде козғалыс жылдамдығына қарама-қарсы бағытталған және дененің қозғалысына кедергі жасайтын күш пайда болатынын кәрсетеді.Бір [[ дене]] екінші дененің бетімен қозғалған кезде пайда болатын күші уйкеліс күші деп аталады. Ғ<sub>үйк</sub> әрпімен белгіленеді.<br />
Жанасатын денелердің бір-біріне қатысты козғалысына карай үйкеліс сырғанау үкелісі, домалау үйкеліс және тыныштық үйкелісі болып бөлінеді. Бір [[ дене]] екінші дененің бетімен сырғанаған жағдайда (мысалы, шаңғының [[кар]] үстімен сырғанауы) сырғанау үйкелісі туралы айтылады , донғалақтардың айналуы жағдайында домалау үйкеліс күші пайда болады . Егер денелер бір-біріне қатысты тыныштық қалпын сақтаса (мысалы, [[тас]] [[тау]] беткейінде жатыр), тыныштық үйкелісі туралы айтылады.
Үйкелістің пайда болу себептерінің біріне жанасатын беттердің кедір-бұдыр болуы жатады. Соның салдарынан сансыз төмпешіктер бір-біріне ілінісіп, дененің сырғанауына (мүмкін болатын орын ауыстыруына) кедергі туғызады. Үйкелісті азайту үшін үйкелетін беттерді өңдейді. Алайда жанасатын беттер өте мұқият өңделген жағдайда олардың молекулаларының бір бөлігі бір-біріне өте жақын орналасады да, өзара әрекеттесу күштері байқала бастайды. Жанасатын беттер молекулаларының өзара тартылысы үйкелістің пайда болуының негізгі себебіне жатады.<br />
Үйкелісті азайтудың мүмкін жолдарының бірі - үйкелетін беттерді майлау. Май қабаты үйкелетін денелер беттерінің арасын ажыратады да, олардың бір-біріне жанасуына кедергі жасайды.<br />
Үйкелісті материалдардың тиісті түрін таңдау аркылы реттеуге болады. Мысалы, резеңкенің топырақ, асфальт, ағаш беттерімен ілінісуі ағаштың ағаш бетімен немесе металдың металл бетімен ілінісуіне карағанда күштірек. Сондыктан үйкелісті арттыру үшін кейбір тетік-бөлшектерді резеңкеден немесе негізі резеңке болып табылатын материалдардан жасайды. Жанасатын беттерді көбірек немесе азырақ күшпен қысу арқылы да үйкеліске әсер етуге болады. Үстел бетін алакандарыңмен жаймен, сонан соң қаттырақ басып жүргізіп кәріңдер. Өздерің де бұл кезде козғалысқа әрекет ететін кедергідегі айырмашылықты сезесіңдер.
Сонымен үйкеліс жанасатын беттердің қандай материалдан жасалғандығына, олардың өңделу сапасына және бір беттің екінші бір бетке түсіретін қысымкүшіне тәуелді болады екен.
Үйкеліс көпте, аз да болуы мүмкін, яғни оны сандық жағынан сипаттауға болады. Бұл үшін динамометрге байланған ағаш білеушені горизонталь жаткан тақтай үстімен бірқалыпты козғалысқа келтірейік . Тарту күші мен үйкеліс күші бір-біріне тең болған кезде бірқалыпты козғалыс пайда болады.
Сондықтан динамометрдің кәрсететін тарту күші үйкеліс күшінің модулін анықтайды. Біреудің үстіне әр түрлі жүк қоя отырып, оның тақтай бетіне түсіретін күшін өзгертуге болады. Бұл кезде үйкеліс күші де өзгереді.
Дененің өзі жанасып тіррган. бетке тік багытта тцсіретін
кциіін нормаль қысым кциіі den атайды және оныN әрпімен белгілейді.[[дене]] горизонталь бетте жаткан жағдайда нормаль кысым күші денеге әрекет ететін ауырлық күшіне тең:N=mg.
Жүргізілген көптеген төжірибелер үйкеліс күші кысым күшіне пропорционал екенін кәрсетеді:
 
<center>'''F<sub>үйк</sub> = μN.'''</center>
 
мұндағы Ғүйк- ұйкеліс күші, ал үйкеліс коэффициенті деп аталатын шама. Үйкеліс коэффициенті жанасатын беттердің күйіне және үйкелетін материалдар тегіне байланысты болады.
Әр түрлі материалдар жүбы үшін сырғанау үйкеліс коэффициентінің мәндері косымшадағы келтірілген. Алайда үйкеліс коэффициенті тек материалдың тегіне ғана емес, сондай-ақ олардың өңделу сапасына және басқа да жағдайларға байланысты болатынын ескерген жөн.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref>
 
==Пайдаланған әдебиет==

Бағыттау мәзірі