Юань Империясы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
ш
Түйіндемесі өңделмейді
ш (Робот: избранная статья zh:元朝)
ш
{{Infobox Former Country
|native_name = <big>大元</big><br>Dai Ön Ulus
|conventional_long_name = Great Yuan
|common_name = Yuan Dynasty
|continent = Asia
|region = China
|country = [[Mongol Empire]], [[China]].
|era = Middle ages
|status = Empire
|status_text =
|government_type = [[Monarchy]]
|year_start = 1271
|year_end = 1368
|event_start = Establishment
|date_start = December 18
|event_end = Fall of [[Khanbaliq|Dadu]]
|date_end = September 14
|event_pre = [[Genghis Khan]] was elected to be the emperor
|date_pre = Spring, 1206
|event1 = Conquest of southern Song
|date_event1 = February 4, 1276
|event2 = [[Battle of Yamen]]
|date_event2 = 1279
|event3 =
|date_event3 =
|event4 =
|date_event4 =
|event_pre =
|date_pre =
|event_post =
|date_post =
|p1 = Mongol Empire
|flag_p1 = White Sulde of the Mongol Empire.jpg
|image_p1 =
|p2 = Song Dynasty
|flag_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|p5 =
|flag_p5 =
|s1 = Northern Yuan Dynasty
|flag_s1 =
|image_s1 =
|s2 = Ming Dynasty
|flag_s2 =
|s3 =
|flag_s3 =
|s4 =
|flag_s4 =
|s5 =
|flag_s5 =
|
|image_flag =
|flag =
|flag_type =
|
|image_coat =
|symbol =
|symbol_type =
|image_map = Yuen Dynasty 1294 - Goryeo as vassal.png
|image_map_caption = Yuan Dynasty in 1294 (Goryeo as vassal)
|capital = [[Khanbaliq|Dadu]] (modern [[Beijing]]), [[Xanadu|Shangdu]]
|capital_exile =
|latd=39|latm=54|latNS=N|longd=116|longm=23|longEW=
|
|national_motto =
|national_anthem =
|common_languages = [[Chinese language|Chinese]]<br>[[Mongolian language|Mongolian]]<br>[[Persian language|Persian]]<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=YJibpHfnw94C&dq=pusuman&q=three+official+languages+yuan+china+mongolian+chinese+persian#v=snippet&q=three%20official%20languages%20yuan%20china%20mongolian%20chinese%20persian&f=false|title=Aspects of the Maritime Silk Road: From the Persian Gulf to the East China Sea|author=Ralph Kauz|editor=Ralph Kauz|year=2010|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|edition=illustrated|location=|page=89|isbn=3447061030|pages=|accessdate=2010-06-28}}</ref>
|religion = [[Buddhism]] ([[Chinese Buddhism|Chinese]] & [[Tibetan Buddhism|Tibetan]]), [[Taoism]], [[Confucianism]], [[Chinese folk religion]], as well as [[Shamanism]]/[[Tengriism]], [[Christianity]] ([[Nestorian Christianity|Nestorian]]), [[Islam]]
|currency = Predominantly [[Banknote|Paper Currency]] ([[Chao (currency)|Chao]]), with a small amount of [[Cash (Chinese coin)|Chinese cash]] in use
|
|leader1 = Kublai Khan
|leader2 = Ukhaatu Khan
|year_leader1 = 1260–1294
|year_leader2 = 1333–1370 (Cont.)
|leader_pre = Genghis Khan
|year_leader_pre = 1206–1227
|title_leader = [[List of Emperors of the Yuan Dynasty|Emperor]]
|stat_year1 = 1310 est.
|stat_area1 = 14000000
|stat_pop1 =
|
|title_deputy = [[Chancellor of China|Chancellor]]
|legislature =
|stat_year1 = 1290
|stat_area1 =
|stat_pop1 =75,306,000
|stat_year2 = 1293
|stat_area2 =
|stat_pop2 = 79,816,000
|stat_year3 = 1330
|stat_area3 =
|stat_pop3 = 84873000
|stat_year4 =1351
|stat_area4 =
|stat_pop4 =87587000
}}
[[Сурет:Yuan qu.jpg|thumb|left| Юань Әулеті]]
'''Юань Әулеті''' – [[Қытай]]да билік жүргізген моңғол әулеті (13 – 14 ғасырларда). Әулеттің негізін [[Шыңғысхан]]ның немересі [[Құбылай]] қалады. 1206 ж. Орталық Азияны мекендеген көшпелі түркі-моңғол тайпаларын бағындырған [[Шыңғысхан]] 1211 – 15 ж. [[Қытай]]ды жаулап алуды бастап берді, ал оның мирасқоры [[Үгедей]] хан 1234 ж. Солтүстік [[Қытай]]ды толық бағындырды. 13 ғасырдың 50-жылдарының соңына қарай [[Шыңғысхан]] империясы іс жүзінде бірнеше дербес мемлекеттерге бөлінді, солардың бірін [[Құбылай]] басқарды. Ол [[Қытай]]ды жаулап алуды әрі қарай жалғастырды да өз мақсатына жету үшін мемлекет астанасын Қарақорымнан Дадуға (Пекинге) көшірді (1264). Алғашқыда бұл мемлекетке [[Моңғолия]] мен Солтүстік [[Қытай]] жері кірді. 1271 ж. [[Құбылай]] өз иелігіне “[[Юань]]“ деген ханзу ([[қытай]]) атауын берді. Оның әкімшілік жүйесі қытай үлгісінде жасалды. Бірақ сол кездегі саяси жағдайларға байланысты оның өзіндік ерекшеліктері де бар еді. Мысалы, [[Қарақорым]] мен Шанду (Ханбалчасун, кейіннен Кайпин) қалалары Пекинмен бірдей астана саналды. Ел аумағы жергілікті хатшылықтар (син-чжуншушэн) басқаратын 11 провинцияға бөлінді. Шаньдун, Шаньси, Хэбэе сынды аумақтардың біразы тікелей Сарай хатшылығына бағынды. Сондай-ақ кейбір моңғол ақсүйектерінің үлестік жерлері де орталық және жергілікті әкімшілік билікке бағынбады. Жоғарғы үкімет – чжуншушэн (сарай хатшылығы) болды. Хатшылыққа 6 мекеме бағынды. Императордың жанынан шенеуніктердің қызметін қадағалайтын “әскери кеңес“ (шумиюань) пен “цензорат“ (юйшитай) жұмыс істеді. Жоғарғы билік орындарында моңғолдар мен түрік тектес халықтардың өкілдері отырды. 1279 ж. [[Құбылай]] Оңтүстік [[Қытай]]дағы Сун империясын талқандап, Қытайды жаулап алуды аяқтады. 13 ғасырдың 70 – 90 ж. Юань Әулеті тарапынан [[Вьетнам]], [[Бирма]], Тямпа, [[Жапония]] мен [[Ява]]ға қарсы жорықтар жасалғанымен, бұл елдерді бағындыру мүмкін болмады. Корей мемлекеті Юань Әулетінің билігін мойындады, мұнда моңғол уәкілі отырды. [[Құбылай]]дың мирасқоры [[Темір]] (Тэмур) тұсында да (1295 – 1307) осы саясат өз жалғасын тапты. Бірақ ол қайтыс болғаннан кейін елде таққа талас басталып, берекесіздік орнады. 1308 – 1332 жылдары 8 император бірін-бірі алмастырды. Бұл берекесіздік Тоғон-Темір билік еткен жылдары (1333 – 1368) біршама тоқтағанымен, мемлекетте жергілікті қытайлардың көтерілістері басталды. 1351 – 68 жылдарды қамтыған бұл көтерілістің нәтижесінде Юань Әулетінің билігі құлатылып, орнына Мин әулеті келді. Юань Әулеті өкілдері [[Моңғолия]]ға қашуға мәжбүр болды.
 
<ref> Қазақ энциклопедиясы, 10 - том </ref>
[[Сурет:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|left|150px| Құбылай]]
'''Юань Империясы''', Дай Юань (Ұлы Юань) – 1271 – 1368 жылдар аралығында [[Қытай]]да билік құрған көшпелілер мемлекеті. [[Мемлекет]]тің негізін қалаған [[Шыңғысхан]]ның немересі [[Құбылай]] болды. [[Шыңғысхан]]ның қол астына біріккен түркі-моңғол тайпалары [[Қытай]]ды жаулап алуды ұлы жихангердің көзі тірісінде бастағанымен бұл жорықтар аяғына дейін жеткізілген жоқ. 13 ғасырдың 50 жылдары [[Шыңғысхан]] империясы іс жүзінде бірнеше дербес мемлекеттерге бөлініп кетті. Соның бірін басқарған [[Құбылай]] [[Қытай]]ды әрі қарай жаулап алуға кірісті. Өз мақсатына жету үшін ол 1264 ж. астананы [[Қарақорым]]нан Дадуға (Пекинге) көшірді. 1271 ж. [[Құбылай]] өз әулетіне қытайша [[Юань]] атауын берді. 1279 ж. ол оңт-тегі сун империясын біржолата талқандап, [[Қытай]]ды жаулап алуды аяқтады. [[Қытай]]ды толық басып алғаннан кейін ол қытайлық дәстүрді жалғастырып, өзін “Көктің ұлы” деп жариялады. Моңғолдар [[Қытай]]да билік ету үшін сол елдің сан ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі мемлекеттік тәртіптерін сақтауға, биліктің қытайлық түрін қабылдауға мәжбүр болды. [[Құбылай]] бүкіл [[Қытай]]ды 11 провинция, 180 [[округ]]ке бөлді, оларды басқаратын уәкілдерді өзі тағайындады. Халықтың әлеумметтік құрылымы өзгертілді, бірінші орынға – түркі-моңғолдар шығарылды, одан кейінгі орында – шетелдіктер (негізінен [[мұсылман]]дар), соңғы орында [[қытай]]лықтар тұрды.
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат: ТарихШыңғысхан империясы]]
[[Санат:1271 жылы құрылғандар]]
[[Санат:1368 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань әулеті]]
{{Link FA|zh}}
 

Бағыттау мәзірі