Мазмұнға өту

Асан Дабысұлы Тайманов

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет

Асан Дабысұлы Тайманов (25 қазан (7 қараша) 1917, Орда ауданы, Батыс Қазақстан облысы — 1 ақпан 1990) — қазақ математигі, физика-математика ғылымдарының докторы (1961), профессор, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі (1962). Негізгі ғылыми еңбектері математикалық логика, модельдер теориясы және топология салаларына арналған.[1]

Өмірбаяны

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Асан Тайманов қазіргі Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданында дүниеге келген. Балалық шағында Ордадағы балалар үйінде тәрбиеленді. Кейін Сломихиндегі шаруа жастары мектебінде білім алды. Мектепті аяқтағаннан кейін 1933 жылы А.С. Пушкин атындағы Орал педагогикалық институтына түсіп, 1936 жылы оқуын аяқтады.[2]

1936–1938 жылдары Орал педагогикалық институтында ассистент болып қызмет атқарды. Осы кезеңде Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінің сырттай бөліміне оқуға түсіп, білімін жалғастырды. 1938 жылы В.И. Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтының аспирантурасына қабылданды.[3]

Мәскеуде оқыған кезінде математик А. Я. Хинчиннің ықпалында болды, сондай-ақ А. А. Ляпунов, Л. В. Келдыш, П. С. Александров және басқа математиктердің ғылыми семинарларына қатысты.[4]

1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Таймановтың аспирантурадағы оқуы үзіліп, ол Мәскеуді қорғауға қатысқан халық жасағының қатарына қосылды. Кейін Қызыл Армия құрамында майданға аттанып, Мәскеу түбіндегі шайқастарға қатысты. Соғыс жылдарында Беларусь пен Литва аумақтарындағы ұрыстарға қатысып, Шығыс Пруссияға дейін жетті. 1945 жылы әскерден босатылғаннан кейін ғылыми білімін жалғастыру үшін Мәскеуге оралды.[5]

Әскерден оралғаннан кейін Тайманов В. И. Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтының аспирантурасында оқуын жалғастырды. П. С. Новиковтың жетекшілігімен дескриптивтік жиындар теориясы мен теориялық-жиындық топология саласында зерттеулер жүргізді. Осы зерттеулерінің нәтижесінде 1947 жылы «О квазикомпонентах несвязных множеств» («Байланыссыз жиындардың квазикомпоненттері туралы») тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады.[6]

1947 жылы Қазақстанға оралып, Н. В. Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының математика кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды. Бұл қызметті 1954 жылға дейін атқарды. Институтта студенттер мен оқытушыларға арналған тұрақты ғылыми семинар ұйымдастырып, математикалық байқаулар мен кештер өткізуді жолға қойды. 1951 жылы оның бастамасымен Қызылордада қалалық және облыстық мектеп оқушыларының математикалық олимпиадалары ұйымдастырылды.[7]

1954 жылы Тайманов Шуя педагогикалық институтына ауысып, 1956 жылға дейін доцент болып қызмет атқарды. Осы кезеңде Д. А. Райковпен бірге функционалдық анализ және функциялар теориясы бойынша ғылыми семинар ұйымдастырды. 1956 жылы Бүкілодақтық математикалық съезге қатысып, академик А. И. Мальцевтің модельдер теориясына арналған баяндамасымен танысты. Бұл бағыт кейін Таймановтың математикалық логика мен модельдер теориясы саласындағы зерттеулеріне елеулі ықпал етті.[8]

1956–1960 жылдары Тайманов Иваново тоқыма институтында доцент болып жұмыс істеді. Осы жылдары ол топология саласындағы зерттеулерін жалғастырып, тұйық бейнелеулер, компакт кеңістіктердің бейнелеулерін жалғастыру және модельдер теориясы мәселелері бойынша еңбектер жариялады.[9]

1960 жылы Тайманов КСРО Ғылым академиясы Сібір бөлімшесінің Математика институтына аға ғылыми қызметкер болып ауысты. Сонымен қатар Новосібір мемлекеттік университетінде қызмет атқарып, геометрия кафедрасын басқарды. 1961 жылы «Некоторые вопросы распространения отображений» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғап, физика-математика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды.[10]

1962 жылы Асан Тайманов Қазақ КСР Ғылым академиясының толық мүшесі (академигі) болып сайланды. Сол жылы Жоғары аттестациялық комиссияның шешімімен Новосібір мемлекеттік университетінің «Геометрия және топология» кафедрасы бойынша профессор атағы бекітілді.[11]

Новосібірде қызмет еткен кезеңде Тайманов математикалық логика мен модельдер теориясы саласындағы зерттеулерін дамытты. Оның еңбектерінде аксиоматикаланатын және ақырлы аксиоматикаланатын модельдер кластарының сипаттамалары зерттеліп, екі алгебралық жүйенің элементарлық эквиваленттілігінің критерийлері қарастырылды. Сонымен бірге саналымды алгебралардың топологиялануы мен конструктивті топологиялануының критерийлерін зерттеді.[12]

1961 жылы Таймановтың «Характеристика аксиоматизируемых классов моделей» атты зерттеуінің екі бөлімі КСРО Ғылым академиясының «Известия Академии наук СССР. Серия математическая» журналында жарияланды. Бірінші бөлімінде аксиоматикаланатын модельдер кластарына сипаттама беріліп, Лось–Тарский, Лось–Сушко және басқа ғалымдардың белгілі теоремаларын күшейтетін нәтижелер алынған.[13] Зерттеудің екінші бөлімінде аксиомалар жүйелерінің эквиваленттілігі мәселелері қарастырылып, А. Робинсон теоремасының бір нұсқасы күшейтілді.[14]

Ғылыми қызметі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Таймановтың ғылыми зерттеулері топология, модельдер теориясы және математикалық логика салаларын қамтыды. Ол 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы.[15]

Таймановтың математикалық логика мен модельдер теориясындағы негізгі нәтижелерінің қатарына аксиоматикаланатын және ақырлы аксиоматикаланатын модельдер кластарының сипаттамаларын алу жатады. Ол сондай-ақ екі алгебралық жүйенің элементарлық эквиваленттілігінің критерийлерін зерттеді. Бұл жұмыстарында топологияда қалыптасқан әдістерін модельдер теориясының мәселелеріне қолданды.[16]

Таймановтың кейінгі зерттеулерінің маңызды бағыттарының бірі топологиялық алгебра болды. 1973 жылы ол тек дискретті топологияға жол беретін жартылай топтың мысалын ұсынды. Кейін коммутативті жартылай топтарды топологияландыру, топологияланатын топтар және саналымды алгебраларды топологияландыру мәселелерін зерттеді. Бұл бағыттағы еңбектерінің нәтижесінде саналымды алгебралардың топологиялануы мен конструктивті топологиялануының критерийлері алынды.[17]

Тайманов топологиялық алгебра саласындағы зерттеулерін бірнеше еңбегінде дамытты. 1973 жылы «Пример полугруппы, допускающей только дискретную топологию» атты мақаласында тек дискретті топологияға жол беретін жартылай топтың мысалын құрды.[18] 1975 жылы «О топологизации коммутативных полугрупп» мақаласында коммутативті жартылай топтарды дискретті емес топологиямен топологияландырудың жеткілікті шартын және одан шығатын бірқатар салдарды қарастырды.[19]

1977–1978 жылдары Тайманов топологияланатын топтарды зерттеуді жалғастырды. 1977 жылы «О топологизируемых группах» мақаласы «Сибирский математический журналда» жарияланды.[20] 1978 жылы осы зерттеудің жалғасы — «О топологизируемых группах. II» мақаласында центрі жоқ кейбір топтардың топологияланатынын дәлелдеді.[21]

1978 жылы Тайманов «О топологизации счетных алгебр» атты еңбегін жариялап, саналымды алгебраларды топологияландыру мәселесін қарастырды.[22]

Тайманов ғылыми кадрлар даярлауға да елеулі үлес қосты. Ол жоғары оқу орындарында сабақ беріп, аспиранттарға ғылыми жетекшілік етті. Оның жетекшілігімен 12 ғылым кандидаты даярланды. Тайманов Қазақстандағы математикалық логика ғылыми мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды.[23]

1969 жылы Алматыда Таймановтың ұйымдастыруымен математикалық логика бойынша бірінші Бүкілодақтық ғылыми жиын өткізілді. Бұл шара Қазақстанда математикалық логиканың дамуына және осы салаға жас зерттеушілердің тартылуына ықпал етті.[24]

1968 жылы Тайманов Алматыға келгеннен кейін Қазақ мемлекеттік университетінде математикалық логика кафедрасы ашылып, кафедраны қоса атқару бойынша басқару міндеті оған жүктелді. Тайманов теориялық алгоритмдер бойынша арнайы курс оқыды. 1969 жылдан кафедра меңгерушісінің міндетін оның ұсынуымен А. И. Омаров атқарды.[25]

Тайманов Қазақстанда математикалық білім беру мен ғылыми зерттеулердің инфрақұрылымын дамытуға да атсалысты. Оның бастамасымен Қазақ КСР Ғылым академиясының Математика және механика институтында алгебра және математикалық логика зертханасы, сондай-ақ қолданбалы математиканың бірқатар бағыттары бойынша зертханалар ашылды.[26]

Тайманов Республикалық физика-математика мектебінің ашылуы мен қалыптасуына да үлес қосты. Алматыдағы Республикалық физика-математика мектебі 1972 жылы ашылды; мектеп тарихында оның ашылуы мен қалыптасуына Асан Таймановпен бірге Орымбек Жәутіков пен Төлеубай Амановтың үлес қосқаны көрсетіледі.[27]

Ғылыми мектебі және шәкірттері

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Асан Тайманов Қазақстандағы математикалық логика және модельдер теориясы ғылыми мектебінің қалыптасуына елеулі үлес қосты. Оның ғылыми-педагогикалық қызметі математикалық логика саласында зерттеушілер даярлаумен тығыз байланысты болды. Таймановтың жетекшілігімен 12 ғылым кандидаты даярланды.[28]

Таймановтың ғылыми зерттеулері топология, модельдер теориясы және математикалық логика салаларын қамтыды.

Таймановтың математикалық логика мен модельдер теориясындағы негізгі нәтижелерінің қатарына аксиоматикаланатын және ақырлы аксиоматикаланатын модельдер кластарының сипаттамаларын алу жатады. Ол сондай-ақ екі алгебралық жүйенің элементарлық эквиваленттілігінің критерийлерін зерттеді.

Таймановтың кейінгі зерттеулерінің маңызды бағыттарының бірі топологиялық алгебра болды. 1973 жылы ол тек дискретті топологияға жол беретін жартылай топтың мысалын ұсынды. Кейін коммутативті жартылай топтарды, топтарды және саналмды алгебраларды топологияландыру мәселелерін зерттеді.

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ "Асан Дабсович Тайманов". Успехи математических наук 45 (5): 167–168. 1990. https://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=4785&what=fullt. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  2. ↑ Қаз КСР ҒА академигі Асан Дабысұлы Таймановтың өмірбаяны мен шығармашылығы. Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  3. ↑ Қаз КСР ҒА академигі Асан Дабысұлы Таймановтың өмірбаяны мен шығармашылығы. Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  4. ↑ Асан Дабсович Тайманов. Республикалық физика-математика мектебі. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  5. ↑ Асан Дабсович Тайманов. Республикалық физика-математика мектебі. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  6. ↑ "Асан Дабсович Тайманов". Сибирский математический журнал. https://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=smj&option_lang=eng&paperid=5461&what=fullt. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  7. ↑ "Асан Дабсович Тайманов". Успехи математических наук 45 (5): 167–168. 1990. https://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=4785&what=fullt. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  8. ↑ «Вспомним всех поимённо»: Светлой памяти Асана Дабсовича Тайманова. Мәскеу педагогикалық мемлекеттік университеті. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  9. ↑ Тайманов Асан Дабсович. Math-Net.Ru. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  10. ↑ Тайманов Асан Дабсович. Math-Net.Ru. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  11. ↑ «Вспомним всех поимённо»: Светлой памяти Асана Дабсовича Тайманова. Мәскеу педагогикалық мемлекеттік университеті. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  12. ↑ Тайманов Асан Дабсович. Math-Net.Ru. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  13. ↑ А. Д. Тайманов (1961). "Характеристика аксиоматизируемых классов моделей. I". Известия Академии наук СССР. Серия математическая 25 (4): 601–620. https://www.mathnet.ru/rus/im3416. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  14. ↑ А. Д. Тайманов (1961). "Характеристика аксиоматизируемых классов моделей. II". Известия Академии наук СССР. Серия математическая 25 (6): 755–764. https://www.mathnet.ru/rus/im3425. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  15. ↑ Тайманов Асан Дабысұлы. nauka.kz.
  16. ↑ Тайманов Асан Дабсович. Math-Net.Ru. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  17. ↑ Тайманов Асан Дабсович. Math-Net.Ru. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  18. ↑ А. Д. Тайманов (1973). "Пример полугруппы, допускающей только дискретную топологию". Алгебра и логика 12 (1): 114–116. https://www.mathnet.ru/rus/al1371. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  19. ↑ А. Д. Тайманов (1975). "О топологизации коммутативных полугрупп". Математические заметки 17 (5): 745–748. doi:10.1007/BF01155800. https://www.mathnet.ru/rus/mzm7594. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  20. ↑ А. Д. Тайманов (1977). "О топологизируемых группах". Сибирский математический журнал 18 (4): 947–948. https://www.mathnet.ru/rus/smj6211. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  21. ↑ А. Д. Тайманов (1978). "О топологизируемых группах. II". Сибирский математический журнал 19 (5): 1201–1203. doi:10.1007/BF00973614. https://www.mathnet.ru/rus/smj6327. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  22. ↑ А. Д. Тайманов (1978). "О топологизации счетных алгебр". Доклады Академии наук СССР 243 (2): 284–286. https://www.mathnet.ru/rus/dan42119. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  23. ↑ С. С. Гончаров; Ю. Л. Ершов; М. М. Лаврентьев; Л. Л. Максимова; Т. Г. Мустафин; С. П. Новиков (1990). "Асан Дабсович Тайманов". Успехи математических наук 45 (5): 171–174. https://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=4785&what=fullt. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  24. ↑ "Основные теоремы А. Д. Тайманова". Сибирские электронные математические известия. https://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=semr&option_lang=rus&paperid=1635&what=fullt. Retrieved 28 қыркүйек 2026.
  25. ↑ Кафедра геометрии, алгебры и математической логики. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  26. ↑ Асан Дабсович Тайманов. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылыми порталы. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  27. ↑ Исторические документы. Республикалық физика-математика мектебі. Тексерілді, 28 қыркүйек 2026.
  28. ↑ С. С. Гончаров; Ю. Л. Ершов; М. М. Лаврентьев; Л. Л. Максимова; Т. Г. Мустафин; С. П. Новиков; Е. А. Палютин; М. Г. Перетятькин et al. (1990). "Тайманов Асан Дабсович". Успехи математических наук 45 (5): 171–173. https://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=4785&what=fullt. Retrieved 28 қыркүйек 2026.


Мақала бастамасы Бұл — мақаланың бастамасы.
Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.
Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Асан_Дабысұлы_Тайманов&oldid=3662740» бетінен алынған