Ататіл
Ататіл (немесе прото тіл, грек. proto- — «алғашқы», «бастапқы») — тарихи тіл білімінің генеалогиялық ағаш моделінде бір тіл жанұясына кіретін бірнеше мәлім тілдердің эволюциялық даму жолымен тараған, ғылыми түрде болжамданған ортақ түпкі ата-тілі.[1] Әдетте прототілдердің жазбаша ескерткіштері сақталмаған немесе ең үздік дегенде ішінара ғана куәліктері кездеседі. Олар тіл білімінде салыстырмалы-тарихи әдісті қолдану арқылы қайта жаңғыртылады (реконструкцияланады).
Терминнің сипаттамасы мен мағынасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тілдердің туыстық жүйесін сипаттайтын «генеалогиялық ағаш» метафорасында прототілді кейде «ана тіл» деп те атайды. Ғылыми әдебиеттерде бұл ұғымның орнына неміс тілінен енген Ursprache (айтылуы: [ˈuːɐ̯ʃpʁaːxə]; ur- — «алғашқы, ежелгі» + Sprache — «тіл») термині де жиі қолданылады.[1] Сонымен қатар, белгілі бір тіл тобының «ортақ» немесе «қарапайым/ерте» формасы деп те аталуы мүмкін (мысалы, ортақ герман тілі, ерте скандинав тілі).
Тар мағынада прототіл — бір тіл әулеті жекелеген тармақтар мен жаңа дербес тілдерге бөлініп кеткенге дейінгі ең соңғы ортақ баба тіл болып табылады.[2] Сондықтан ол белгілі бір тілдер тобының тікелей арғы тегі немесе ата-аналық тілі ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, дербес тіл болып саналмайтын диалектілер тобының немесе лектілер жиынтығының да ортақ бір пратілден тарағанын сипаттауға болады.
Анықтамасы және ғылыми негіздемесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Әдетте зерттеушілер прототілдің нақты қандай болғанын тікелей біле алмайды. Ол анықтамасы бойынша ұқсас сипаттамалары бар тілдер тобына салыстырмалы-тарихи әдісті қолдану арқылы жасалған лингвистикалық реконструкция (жаңғыртпа) болып табылады.[3] Тілдердің туыстық ағашы — осы тілдердің арасындағы жүйелі ұқсастықтардың дәлелі және сол ұқсастықтардың ортақ бір негізден бастау алғаны туралы ғылыми гипотеза.
Дедукция процесіне негізделген салыстырмалы-тарихи әдіс қазіргі немесе тарихи белгілі тілдерде сақталған ортақ белгілерді, дыбыстық сәйкестіктерді талдаудан басталады. Егер бұл тілдік белгілердің бүкіл жиынтығын пратілден тарау процесімен толық түсіндіру мүмкін болса, онда ұсынылған генеалогиялық ағаш жүйелі түсіндірме ретінде қабылданады.[3] Мұндай жағдайда Оккам ұстанымы (Оккама ұстарасы) бойынша бұл ғылыми болжамға үлкен сенімділік беріледі. Қазіргі заманғы лингвистикада мұндай логикалық тұрғыдан нақты жүйеленген ағашты «мінсіз ағаш», ал оның құраушы сипаттарын «өзара үйлесімді белгілер» деп атайды.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 Campbell L. Historical Linguistics: An Introduction. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2013. — P. 107.
- ↑ Fox A. Linguistic Reconstruction: An Introduction to Theory and Method. — Oxford: Oxford University Press, 1995. — P. 12.
- 1 2 Lass R. Historical Linguistics and Language Change. — Cambridge: Cambridge University Press, 1997. — P. 142.