Аюдақ

	Аюдақ
	қырымтат. Ayuv Dağ; укр. Аю-Даг
Сипаттамасы
Биіктігі	570,8 м
Орналасуы
	44°33′00″ с. е. 34°20′00″ ш. б. / 44.55000° с. е. 34.33333° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 44°33′00″ с. е. 34°20′00″ ш. б. / 44.55000° с. е. 34.33333° ш. б. (G) (O) (Я) (T)
Елдер	Ресей / Украина
	Аюдақ
	Ортаққордағы санаты

Аюдақ^[1] (қырымтат. Ayuv Dağ, Аюв Дагъ, укр. Аю-Даг) — Қырымның Оңтүстік жағалауындағы, Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол теңізге қарай еңкейіп жатқан алып аюға ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты^[2]. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені табиғи қорғау нысаны болып табылады^[3].

Геологиялық шығу тегі

Аюдақ — классикалық лакколит, яғни «іске аспай қалған» жанартау болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде жер қыртысындағы жарықшақтарға магманың енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті габбродиабаздардан тұратын, кей жерлерде мүйізтастар мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта минералдардың 18 түрі анықталған^[4].

Флорасы мен фаунасы

Толық мақаласы: Аюдақ (қорықша)

Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын Қырым қарағайы тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен күлтелі емен мен жартасты емен, шығыс қызылқайың, кәдімгі шаған, кәдімгі шетен және домалақ жемісті шетен, жидежапырақты алмұрт, дала үйеңкісі, кәдімгі қызылтал, палиурус және итмұрын раушан түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: қызыл бүлдірген ағашы, биік арша және тікенекті арша, доғалжапырақты пісте, понттық рускус, бұталы ақжұпар, Қырым ладаннигі және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген.

Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында түлкі, борсық, тас сусар, кірпі, дала қояны, тиін, ұсақ кеміргіштер, жарқанаттар және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында шағалалар, сирегірек — Суқұзғындар ұялайды, ал орманда түркептерлер, жапалақтар, тоқылдақтар, шымшықтар, торғайлар, жорғаторғайлар, сайрақтар және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда сарыбас жыландар, қарашұбар жыландар, кесірткелер, соның ішінде аяқсыз — сарыжылан кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген^[5]. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады.

Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі

Аюдақ кешенінің қазіргі атауы қырымтатары тіліндегі екі сөзден тұрады: ayuv — аю, dağ — тау. Алайда Қырымды зерттеген көрнекті ғалым Петр Иванович Кеппеннің мәліметіне қарағанда, XIX ғасырдың басында-ақ қырым татарлары бұл тауды Биік Қастел деп атаған, бұл «үлкен қамал» дегенді білдіреді. П. И. Кеппеннің пайымдауынша, орта ғасырларда тау Айя деп аталуы мүмкін, бұл грек тіліндегі «Ἁγία» — «қасиетті» деген сөзден шыққан^[6], ал кейін грекше Айя атауы қырымтатары тіліндегі Аю атауына айналған^[7].

Ортағасырлық италиялық портолан карталарында Аютауы Camello («түйе») деп белгіленген^[8].

Таудың ежелгі дәуірдегі атауына қатысты мәселе анағұрлым күрделі. Аюдақ көбіне Парфенион немесе Партенион мүйісімен сәйкестендіріледі. Грек географы Страбонның айтуынша, бұл жерде тауырлардың құдайы Деваға арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл нұсқаны тау етегінде орналасқан Партенит елді мекенінің атауы да қолдайды.

Кейбір зерттеушілер, мысалы, Иван Павлович Бларамберг, ежелгі периплдерде Аютауы Криуметопон мүйісі (грек. аударғанда — «Қошқар маңдай») ретінде көрсетілген деп есептейді. Алайда бұл екі тұжырым да даулы болып табылады.

Интернетте тау атауының дефис арқылы жазылуы кеңірек таралғанына қарамастан, сөздіктердегі нормаға сәйкес (Үлкен кеңестік энциклопедия, Үлкен энциклопедиялық сөздік, Жалқы есімдер сөздігі және т.б.) атау бірге жазылады.

Тарихы

Аюдақ пен оның айналасындағы өңірлердің ерте тарихы туралы мәліметтер үзік-үзік әрі бір-біріне қайшы келеді. Археологтар Аютаудан мезолит—неолит дәуірлеріне жататын шақпақтастан жасалған еңбек құралдарын тапқан^[9].

Б.з.б. IV ғасырдан б.з. IV ғасырына дейінгі кейінгі қола — ерте темір дәуірінде Аюдақта қоныс болған, оны бірқатар зерттеушілер тауырларға тиесілі деп есептейді. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында тау мен оның айналасындағы өңір Боспор патшалығының ықпалына түскен болуы мүмкін^[10].

Ортағасырлық кезең әлдеқайда жақсы зерттелген және археологиялық ескерткіштермен кеңінен сипатталған. VIII ғасырда Аюдақта қасиетті Апостолдар Петр мен Павелдің ірі бекіністі монастыры пайда болды. Оның негізін қалаушы Гот епископы әулие Иоанн деп есептеледі. Иоанн епископтық кафедраны да Гот епархиясының осы монастырына көшірді. Агиографиялық деректерге сәйкес, Готтық әулие Иоаннның мүрдесі монастырь аумағында жатыр, алайда олар әлі күнге дейін жұртшылыққа көрсетілмеген. Аютаудың шығыс етегінде монастырдің басты ғибадатханасы — қасиетті Апостолдар Петр мен Павел базиликасы салынды. Базиликаның қалдықтары Партенит кентіндегі «Қырым» әскери санаторийінің аумағында сақталған. Монастырьдан бөлек, орта ғасырларда Аюдақта бірнеше шағын қоныс пайда болды.

Монастырь мен қоныстар XV ғасырдың соңына — XVI ғасырдың басына дейін өмір сүрді. 1475 жылы Қырымның оңтүстік жағалауын Осман империясы жаулап алғаннан кейін олар біртіндеп құлдырап, жойылып кетті. Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, адамдардың Аюдақты тастап кетуіне 1423 жылғы жер сілкінісінен кейін басталған таудың сусыздануы негізгі себеп болған.

Өнерде

Аюдақ тауы туралы аңыз Георгий Леонидович Северскийдің «Барлаушылар соқпағымен» повесінде баяндалады.
Аюдақ «Артек» пионер лагеріне арналған бірқатар әндерде аталады.
Аюдақ А. С. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны» поэмасында аталады.
Аюдақ тауы суретші Валентин Ваньковичтің «Адам Мицкевич Аюдақ тауында» картинасында бейнеленген.
Аютауы туралы аңыз режиссер Алла Алексеевна Грачеваның 1969 жылы түсірген «Қырым аңызы» мультфильмінде баяндалады.

Бару және тамашалау

Толық мақаласы: Аюдақ (қорықша)

Аюдақ тауы ерекше қорғалатын табиғи аумақ болып табылады. Оған бару және көрікті жерлерін тамашалау үшін жаяу соқпақтар мен туристік бағыттар ұйымдастырылған. Бұл бағыттарға бару еркін.

Суреттеме



«Аюдақ»		«Аюдақтағы самырсын орманы»		«Таудың басында»

Дереккөздер

↑ Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.
↑ Ирина Тимофеева Восхождение на Аю-Даг (орыс.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 желтоқсан 2018. Тексерілді, 5 желтоқсан 2018.
↑ Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76
↑ Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77
↑ Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78
↑ Кеппен П. И. Крымский сборник, СПБ,1837, с. 167
↑ Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 60
↑ Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 59
↑ Лысенко А. В., Тесленко И. Б. Античные и средневековые памятники горы Аю-Даг//Алуштинский регион с древнейших времен до наших дней, Киев: Стилос, 2002., с. 63, 85
↑ Лысенко А. В., Тесленко И. Б. Указ. соч, с. 66-68

[1] Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.

[2] Ирина Тимофеева Восхождение на Аю-Даг (орыс.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 желтоқсан 2018. Тексерілді, 5 желтоқсан 2018.

[3] Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76

[4] Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77

[5] Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78

[6] Кеппен П. И. Крымский сборник, СПБ,1837, с. 167

[7] Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 60

[8] Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 59

[9] Лысенко А. В., Тесленко И. Б. Античные и средневековые памятники горы Аю-Даг//Алуштинский регион с древнейших времен до наших дней, Киев: Стилос, 2002., с. 63, 85

[10] Лысенко А. В., Тесленко И. Б. Указ. соч, с. 66-68

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]