Мазмұнға өту

АҚШ Бас прокуроры

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
АҚШ Бас прокуроры
U.S. Attorney General

Бас прокурор байрағы

Лауазымды иеленуші
Тодд Блэнч (м. а.)
2 сәуір 2026 жылдан бастап
Басшылық етеді

АҚШ Әділет министрлігіне

Кандидатураны ұсынады

АҚШ президенті

Тағайындайды

АҚШ Сенатының даусы

Айлығы

$250 600

Лауазым пайда болды

26 қыркүйек 1789

Алғашқысы

Эдмунд Рэндольф

Сайты

justice.gov/ag

Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры (ағылш. United States Attorney General) — АҚШ Әділет министрлігінің басшысы, Федералды үкіметтің басты құқық қорғаушысы. АҚШ Кабинеті мен АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің мүшесі болатын Бас прокурор, оған қоса, АҚШ президентінің заңи мәселелерге қатысты басты кеңесшісі қызметін атқарады.

АҚШ Конституциясы бойынша АҚШ Бас прокурорын АҚШ президенті ұсынады да, ол АҚШ Сенатының дауыс беруі арқылы бұл лауазымға тағайындалады. Бас прокурорды АҚШ Бас прокуроры атқарушы кеңсесі тарабынан қолдау көреді, оның құрамына Бас прокурордың орынбасарлары кіреді.

АҚШ Әділет министрлігінің таңбасы

АҚШ Конгрессі 1789 жылғы заңды актін қабылдады да, осылайша Бас прокурор кеңсесін құрды. Оның бастапқы міндеті осы болды: «АҚШ мүддесін білдіретін АҚШ Жоғарғы Сотындағы барлық талап-арыздарды қабылдау және жүргізу, АҚШ президенті талап еткен немесе кез келген департамент басшылары сұраған заң мәселелері бойынша өз кеңестері мен пікірін беру».[1] Бұл өкілеттіктердің кейбірі кейін АҚШ Бас солиситоры мен Ақ Үйдің заңи кеңесшісі сияқты лауазым иелеріне көшті.

Бас прокурорды міндетін орындауда қолдау мақсатымен 1870 жылы АҚШ Әділет министрлігі құрылды.

Мемлекеттік хатшы, Қаржы министрі, Қорғаныс министрі мен Бас прокурор АҚШ Кабинеті құрамындағы төрт ең басты лауазымдар делінеді. Бұл тізім министрлердің және олар жауапты министрліктердің маңызы мен көлеміне сүйеніп жасалған.[2]

Өкілеттіктері және міндеті

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

АҚШ Бас прокурорының міндеттері қатарына АҚШ Әділет министрлігіне басшылық ету, федералды заңдардың орындалуын қадағалау, АҚШ президентіне, кабинетке, атқарушы департаменттер мен агенттіктер басшыларына ресми және бейресми заңи кеңес беру кіреді. Бас прокурор АҚШ Федералды үкіметінің заңи өкілі қызметін атқарады, Әділет министрлігі міндеттері мен әкімшілігінің орындалуын қадағалайды. Бұл жерде Әділет министрлігінің әкімшілігіне Федералдық тергеу бюросы, Есірткімен күрес басқармасы, Алкоголь, табак, атыс қаруы және жарылғыш зат бюросы, Сот әділдігі бағдарламалары басқармасы, Федералды прокурорлар, АҚШ Маршалдары қызметі кіреді.

Сонымен қатар, бас прокурор АҚШ президентіне федералды сот лауазымдарына, соның ішінде АҚШ прокурорлары мен АҚШ маршалдарына тағайындау жайлы кеңес береді. Бас прокурор АҚШ Жоғарғы Сотында және басқа соттарда өкілдік етуі мүмкін болса да, бұнымен әдетте бас солиситор айналысады.[3][4]

Бас прокурор қоғамдық қауіпсіздікті, азаматтық құқықтарды және ұлттық қауіпсіздікті қамтитын құқықтық мәселелерді басқарады. Бас прокурор сондай-ақ Конгреске заңды мәселелер туралы хабарлайды және штаттардағы федералды заңдардың сақталуын қамтамасыз етеді.

Бас прокурорлар тізімі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
№ Суреті Аты-жөні Штаты Өкілеттігін бастады Өкілеттігін аяқтады Президент
1 Эдмунд Рэндольф Вирджиния 26 қыркүйек 1789 26 қаңтар 1794 Джордж Уошингтон
(1789–1797)
2 Уильям Брэдфорд Пенсильвания 27 қаңтар 1794 23 тамыз 1795
3 Чарльз Ли Вирджиния 10 желтоқсан 1795 19 ақпан 1801 Джон Адамс
(1797–1801)
4 Леви Линкольн Массачусетс 5 наурыз 1801 2 наурыз 1805 Томас Джефферсон
(1801–1809)
5 Джон Брекинридж Кентукки 7 тамыз 1805 14 желтоқсан 1806
6 Сизар Август Родни Делавэр 20 қаңтар 1807 10 желтоқсан 1811
Джеймс Мэдисон
(1809–1817)
7 Уильям Пинкни Мэриленд 11 желтоқсан 1811 9 ақпан 1814
8 Ричард Раш Пенсильвания 10 ақпан 1814 12 қараша 1817
9 Уильям Вирт Вирджиния 13 қараша 1817 4 наурыз 1829 Джеймс Монро
(1817–1825)
Джон Куинси Адамс
(1825–1829)
10 Джон Берриен Джорджия 9 наурыз 1829 19 шілде 1831 Эндрю Джексон
(1829–1837)
11 Роджер Брук Тони Мэриленд 20 шілде 1831 14 қараша 1833
12 Бенджамин Батлер Нью-Йорк 15 қараша 1833 4 шілде 1838
Мартин Ван Бюрен
(1837–1841)
13 Феликс Гранди Теннесси 5 шілде 1838 10 қаңтар 1840
14 Генри Гилпин Пенсильвания 11 қаңтар 1840 4 наурыз 1841
15 Джон Джордан Криттенден
1-мерзімі
Кентукки 5 наурыз 1841 12 қыркүйек 1841 Уильям Генри Гаррисон
(1841)
Джон Тайлер
(1841–1845)
16 Хью Легар Оңтүстік Каролина 13 қыркүйек 1841 20 маусым 1843
17 Джон Нельсон Мэриленд 1 шілде 1843 4 наурыз 1845
18 Джон Мейсон Вирджиния 5 наурыз 1845 16 қазан 1846 Джеймс Нокс Полк
(1845–1849)
19 Натан Клиффорд Мэн 17 қазан 1846 17 наурыз 1848
20 Исаак Туси Коннектикут 21 маусым 1848 4 наурыз 1849
21 Реверди Джонсон Мэриленд 8 наурыз 1849 21 шілде 1850 Закари Тейлор
(1849–1850)
22 Джон Джордан Криттенден
2-мерзімі
Кентукки 22 шілде 1850 4 наурыз 1853 Миллард Филлмор
(1850–1853)
23 Калеб Кушинг Массачусетс 7 наурыз 1853 4 наурыз 1857 Франклин Пирс
(1853–1857)
24 Джеремайя Салливен Блэк Пенсильвания 6 наурыз 1857 16 желтоқсан 1860 Джеймс Бьюкенен
(1857–1861)
25 Эдвин Стэнтон Пенсильвания 20 желтоқсан 1860 4 наурыз 1861
26 Эдвард Бейтс Миссури 5 наурыз 1861 24 қараша 1864 Авраам Линкольн
(1861–1865)
27 Джеймс Спид Кентукки 2 желтоқсан 1864 22 шілде 1866
Эндрю Джонсон
(1865–1869)
28 Генри Стэнбери Огайо 23 шілде 1866 16 шілде 1868
29 Уильям Максвелл Эварс Нью-Йорк 17 шілде 1868 4 наурыз 1869
30 Эбинизер Хор Массачусетс 5 наурыз 1869 22 қараша 1870 Улисс Грант
(1869–1877)
31 Амос Таппан Акерман Джорджия 23 қараша 1870 13 желтоқсан 1871
32 Джордж Генри Вильямс Орегон 14 желтоқсан 1871 25 сәуір 1875
33 Эдвардс Пьерпонт Нью-Йорк 26 сәуір 1875 21 мамыр 1876
34 Альфонсо Тафт Огайо 22 мамыр 1876 4 наурыз 1877
35 Чарльз Дивенс Массачусетс 12 наурыз 1877 4 наурыз 1881 Резерфорд Хейз
(1877–1881)
36 Вейн Маквей Пенсильвания 5 наурыз 1881 15 желтоқсан 1881 Джеймс Гарфилд
(1881)
Честер Артур
(1881–1885)
37 Бенджамин Брюстер Пенсильвания 16 желтоқсан 1881 4 наурыз 1885
38 Август Гарланд Арканзас 6 наурыз 1885 4 наурыз 1889 Гровер Кливленд
(1885–1889)
39 Уильям Генри Гаррисон Миллер Индиана 7 наурыз 1889 4 наурыз 1893 Бенджамин Гаррисон
(1889–1893)
40 Ричард Олни Массачусетс 6 наурыз 1893 7 сәуір 1895 Гровер Кливленд
(1893–1897)
41 Джадсон Хармон Огайо 8 сәуір 1895 4 наурыз 1897
42 Джозеф МакКенна Калифорния 5 наурыз 1897 25 қаңтар 1898 Уильям Мак-Кинли
(1897–1901)
43 Джон Уильям Григгс Нью-Джерси 25 қаңтар 1898 29 наурыз 1901
44 Филандер Чейз Нокс Пенсильвания 5 сәуір 1901 30 маусым 1904
Теодор Рузвельт
(1901–1909)
45 Уильям Генри Муди Массачусетс 1 шілде 1904 17 желтоқсан 1906
46 Чарлз Джозеф Бонапарт Мэриленд 17 желтоқсан 1906 4 наурыз 1909
47 Джордж Вудвард Викершам Нью-Йорк 4 наурыз 1909 4 наурыз 1913 Уильям Тафт
(1909–1913)
48 Джеймс Кларк Мак-Рейнольдс Теннесси 5 наурыз 1913 29 тамыз 1914 Вудро Вильсон
(1913–1921)
49 Томас Уатт Грегори Техас 29 тамыз 1914 4 наурыз 1919
50 Александр Митчелл Палмер Пенсильвания 5 наурыз 1919 4 наурыз 1921
51 Гарри Догерти Огайо 4 наурыз 1921 6 сәуір 1924 Уоррен Гардинг
(1921–1923)
Калвин Кулидж
(1923–1929)
52 Харлан Фиск Стоун Нью-Йорк 7 сәуір 1924 1 наурыз 1925
53 Джон Гарибальди Сарджент Вермонт 7 наурыз 1925 4 наурыз 1929
54 Уильям Митчелл Миннесота 4 наурыз 1929 4 наурыз 1933 Герберт Гувер
(1929–1933)
55 Гомер Стилль Камингс Коннектикут 4 наурыз 1933 1 қаңтар 1939 Франклин Рузвельт
(1933–1945)
56 Фрэнк Мёрфи Мичиган 2 қаңтар 1939 18 қаңтар 1940
57 Роберт Джексон Нью-Йорк 18 қаңтар 1940 25 тамыз 1941
58 Фрэнсис Биддл Пенсильвания 26 тамыз 1941 26 маусым 1945 Гарри Трумэн
(1945–1953)
59 Томас Кларк Техас 27 маусым 1945 26 шілде 1949
60 Джеймс Мак-Грат Род-Айленд 27 шілде 1949 3 сәуір 1952
61 Джеймс Патрик Мак-Грэнери Пенсильвания 4 сәуір 1952 20 қаңтар 1953
62 кіші Герберт Браунелл Нью-Йорк 21 қаңтар 1953 23 қазан 1957 Дуайт Эйзенхауэр
(1953–1961)
63 Уильям Роджерс Нью-Йорк 23 қазан 1957 20 қаңтар 1961
64 Роберт Ф. Кеннеди Массачусетс 20 қаңтар 1961 3 қыркүйек 1964 Джон Кеннеди
(1961–1963)
Линдон Джонсон
(1963–1969)
65 Николас Катценбах Иллинойс 4 қыркүйек 1964[a] 28 қаңтар 1965
28 қаңтар 1965 28 қараша 1966
66 Рэмси Кларк Техас 28 қараша 1966[a] 10 наурыз 1967
10 наурыз 1967 20 қаңтар 1969
67 Джон Ньютон Митчелл Нью-Йорк 20 қаңтар 1969 15 ақпан 1972 Ричард Никсон
(1969–1974)
68 Ричард Клейнденст Аризона 15 ақпан 1972 30 сәуір 1973[5]
69 Элиот Ричардсон Массачусетс 25 мамыр 1973[5] 20 қазан 1973
– Роберт Борк[b]
м. а.
Пенсильвания 20 қазан 1973 4 қаңтар 1974
70 Уильям Саксби Огайо 4 қаңтар 1974 2 ақпан 1975
Джеральд Форд
(1974–1977)
71 Эдвард Леви Иллинойс 2 ақпан 1975 20 қаңтар 1977
– Дик Торнберг[c]
м. а.
Пенсильвания 20 қаңтар 1977 26 қаңтар 1977 Джимми Картер
(1977–1981)
72 Гриффин Белл Джорджия 26 қаңтар 1977 16 тамыз 1979
73 Бенджамин Сивилетти Мэриленд 16 тамыз 1979 19 қаңтар 1981
74 Уильям Френч Смит Калифорния 23 қаңтар 1981 25 ақпан 1985 Рональд Рейган
(1981–1989)
75 Эдвин Миз Калифорния 25 ақпан 1985 12 тамыз 1988
76 Дик Торнберг Пенсильвания 12 тамыз 1988 15 тамыз 1991
Джордж Герберт Уокер Буш
(1989–1993)
77 Уильям Барр
1-мерзімі
Вирджиния 16 тамыз 1991[a] 26 қараша 1991
26 қараша 1991 20 қаңтар 1993
– Стюарт Джерсон[d]
м. а.
Вашингтон 20 қаңтар 1993 12 наурыз 1993 Билл Клинтон
(1993–2001)
78 Джэнет Рино Флорида 12 наурыз 1993 20 қаңтар 2001
– Эрик Холдер[e]
м. а.
Вашингтон 20 қаңтар 2001 2 ақпан 2001 Джордж Уокер Буш
(2001–2009)
79 Джон Эшкрофт Миссури 2 ақпан 2001 3 ақпан 2005
80 Альберто Гонсалес Техас 3 ақпан 2005 17 қыркүйек 2007
– Пол Клемент[f]
м. а.
Вашингтон 17 қыркүйек 2007 18 қыркүйек 2007
– Питер Кайслер[f]
м. а.
Вашингтон 18 қыркүйек 2007 9 қараша 2007
81 Майкл Мьюкейзи Нью-Йорк 9 қараша 2007 20 қаңтар 2009
– Марк Филип
м. а.
Иллинойс 20 қаңтар 2009 3 ақпан 2009 Барак Обама
(2009–2017)
82 Эрик Холдер Вашингтон 3 ақпан 2009 27 сәуір 2015
83 Лоретта Линч Нью-Йорк 27 сәуір 2015 20 қаңтар 2017
– Салли Йейтс[g]
м. а.
Джорджия 20 қаңтар 2017 30 қаңтар 2017 Дональд Трамп
(2017–2021)
– Дана Джеймс Бенте
м. а.
Вирджиния 30 қаңтар 2017 9 ақпан 2017
84 Джефф Сешнс Алабама 9 ақпан 2017 7 қараша 2018
– Род Розенштейн
м. а.[h]
Мэриленд 7 қараша 2018 7 қараша 2018
– Мэтью Уитакер
Acting[i]
Айова 7 қараша 2018 14 ақпан 2019
85 Уильям Барр
2-мерзімі
Вирджиния 14 ақпан 2019 23 желтоқсан 2020
– Джеффри Адам Розен
м. а.
Массачусетс 24 желтоқсан 2020 20 қаңтар 2021
– Джон Демерс
м. а.[j]
Массачусетс 20 қаңтар 2021 20 қаңтар 2021 Джо Байден
(2021–2025)
– Монти Уилкинсон
м. а.
Вашингтон 20 қаңтар 2021 11 наурыз 2021
86 Меррик Гарланд Мэриленд 11 наурыз 2021 20 қаңтра 2025
– Джеймс МакГенри[18]
м. а.
20 қаңтар 2025 5 ақпан 2025 Дональд Трамп
(2025–)
87 Пэм Бонди Флорида 5 ақпан 2025 2 сәуір 2026
– Тодд Блэнч
м. а.
Колорадо 2 сәуір 2026 Қазіргісі

Ескертпелер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. 1 2 3 Бас прокурор орынбасары ретінде Бас прокурор міндетін атқарды. Кейін лауазымға толыққанды қабылданды.
  2. ↑ 1973 жылғы 20 қазанда АҚШ Бас солиситоры Роберт Борк Уотергейт жанжалынан кейін Бас прокурор міндетін атқарушысы болды. Бұл оқиға кезінде Бас прокурор Элиот Ричардсон мен оның орынбасары Уильям Ракелшаус отставкасын жариялаған еді.
  3. ↑ Бас прокурор орынбасары ретінде Бас прокурор міндетін атқарған, жаңа бас прокурордың тағайындалуына дейін. Торнберг кейін 1988–1991 жылдары толыққанды Бас прокурор болған.
  4. ↑ АҚШ Әділет азаматтық бөлініс департаментінің көмекші бас прокуроры ретінде Бас прокурор міндетін атқарушысы еді.[6] Джерсон мұрагерлік қатарында төртінші болған, алайда одан бұрын тұрған үш шенеунік отставкаға кеткен еді.[7]
  5. ↑ Бас прокурор орынбасары ретінде Бас прокурор міндетін атқарған, жаңа бас прокурордың тағайындалуына дейін. Холдер кейін 2009–2015 жылдары толыққанды Бас прокурор болған.
  6. 1 2 2007 жылғы 27 тамызда Президент Буш АҚШ Бас солиситоры Пол Клементті Бас прокурор міндетін болашақ атқарушысы қылғысы келген еді, Альберто Гонсалес отставкасынан кейін, 2007 жылғы 17 қыркүйекте.[8] 17 қыркүйекте Президент Буш АҚШ Әділет азаматтық бөлініс департаменті Бас прокурорының көмекшісі Питер Кайслерді Бас прокурор міндетін атқарушысы қылды да, осылайша президент таңдаған үміткерлік қатып қалды.[9][10] Әкімшілік шенеуніктерінің хабарлауынша, Клемент Бас прокурор міндетін атқарушысы 2007 жылғы 17 қыркүйекте, сағат 12:01-да болды да, 24 сағаттан кейін бұл қызметтен кетті.[11] Кайслер Бас прокурор міндетін атқарушысы Майкл Мьюкейзидің 9 қарашадағы лауазымға қабылдануына дейін болды.
  7. ↑ Бас прокурор орынбасары ретінде АҚШ Бас прокуроры міндетін атқарушысы болған, алайда Әділет департаменті сотта Президент бұйрығын қорғамайды дегені үшін жұмыстан шығарылды.[12]
  8. ↑ Джефф Сешнс отставкасынан кейін Президент Дональд Трамптың сұранысы бойныша орынбасар Розенштейн 7 қарашадағы бірнеше сағатқа АҚШ Бас прокуроры міндетін атқарушысы еді. Кейін ол бұл лауазымға Мэтью Уитакерді тағайындады.[13]
  9. ↑ Түрлі конституциялық мамандар Уитакердің Бас прокурор міндетін атқарушысы ретінде тағайындалуы заңдылығына күмән келтірген.[14] Мэриленд штаты бұл жанжалға қатысты Уитакердің тағайындалуына тыйым салмақ болды.[15] Әділет департаменті тағайындауды заңды деді.[16]
  10. ↑ 2021 жылғы 20 қаңтардағы Джеффри Адам Розеннің отставкасынан кейін Демерс Әділет департаменті Ұлттық қауіпсіздік бөлімі Бас прокурорының көмекшісі ретінде бірнеше сағатқа Бас прокурордың міндетін атқарушысы еді. Президент Джо Байден кейін сол күні бұл лауазымға Кадрлық қызмет және Әкімшілік Бас прокуроры көмекшісінің орынбасары Монти Уилкинсонды тағайындады.[17]

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ Judiciary Act of 1789 (ағыл.). govinfo.gov. Тексерілді, 22 ақпан 2025.
  2. ↑ Cabinets and Counselors: The President and the Executive Branch Congressional Quarterly, 1997. — Б. 87
  3. ↑ 28 U.S. Code § 518 - Conduct and argument of cases (ағыл.). LII / Legal Information Institute. Тексерілді, 7 ақпан 2025.
  4. ↑ 28 U.S. Code § 519 - Supervision of litigation (ағыл.). LII / Legal Information Institute. Тексерілді, 7 ақпан 2025.
  5. 1 2 Stern, Laurence; Johnson, Haynes 3 Top Nixon Aides, Kleindienst Out; President Accepts Full Responsibility; Richardson Will Conduct New Probe. The Washington Post. (1 мамыр 1973). Тексерілді, 28 ақпан 2019. Мұрағат көшірмесі 1 наурыздың 2019 Wayback Machine мұрағатында
  6. ↑ Stuart Gerson's Parting Shot. The New York Times. (21 ақпан 1993).  — «As supporters of the Brady gun-control bill prepare to introduce it in Congress yet again this week, they find a welcome, if unlikely, ally in Stuart Gerson, the Acting Attorney General. Because President Clinton has had so many problems finding a new Attorney General, Mr. Gerson remains in office ...»  Тексерілді, 12 желтоқсан 2008.
  7. ↑ Labaton, Stephen Notes on Justice; Who's in Charge? Bush Holdover Says He Is, but Two Clinton Men Differ. The New York Times. (25 қаңтар 1993). Тексерілді, 12 желтоқсан 2008.
  8. ↑ Meyers, Steven Lee Embattled Attorney General Resigns. The New York Times. (27 тамыз 2007). Тексерілді, 27 тамыз 2007. Мұрағат көшірмесі 10 мамырдың 2013 Wayback Machine мұрағатында
  9. ↑ "President Bush Announces Judge Michael Mukasey as Nominee for Attorney General" Мұрағат көшірмесі 11 қарашаның 2017 Wayback Machine мұрағатында
  10. ↑ Bush Text on Attorney General Nomination, NewsOK.com, The Oklahoman (17 қыркүйек 2007). Тексерілді 18 қыркүйектің 2007. Мұрағат көшірмесі 3 ақпанның 2014 Wayback Machine мұрағатында
  11. ↑ Eggen, Dan Democrats May Tie Confirmation to Gonzales PapersA10. (19 қыркүйек 2007). Тексерілді, 19 қыркүйек 2007. Мұрағат көшірмесі 4 сәуірдің 2012 Wayback Machine мұрағатында
  12. ↑ Evan Perez; Jeremy Diamond Trump fires acting AG after she declines to defend travel ban. CNN. (30 қаңтар 2017). Тексерілді, 12 наурыз 2018. Мұрағат көшірмесі 2 мамырдың 2019 Wayback Machine мұрағатында
  13. ↑ Blitzer, Ronn Attorney General Jeff Sessions is Out. Here's What Could Happen Next. (ағыл.). Law & Crime. (7 қараша 2018). Тексерілді, 18 қыркүйек 2024.
  14. ↑ Katyal, Neal K. Opinion | Trump's Appointment of the Acting Attorney General Is Unconstitutional (ағыл.). The New York Times. (8 қараша 2018). Тексерілді, 15 қараша 2018. Мұрағат көшірмесі 4 маусымның 2023 Wayback Machine мұрағатында
  15. ↑ Maryland Says Matthew Whitaker Appointment As Acting Attorney General Is Unlawful (ағыл.). NPR.org. Тексерілді, 15 қараша 2018. Мұрағат көшірмесі 16 қарашаның 2018 Wayback Machine мұрағатында
  16. ↑ Jarrett, Laura DOJ says Whitaker's appointment as acting attorney general is constitutional. CNN. Тексерілді, 15 қараша 2018. Мұрағат көшірмесі 14 қарашаның 2018 Wayback Machine мұрағатында
  17. ↑ Trump's acting attorney general leaves without creating controversial special counsels. CNN.
  18. ↑ Gerstein, Josh Trump taps longtime immigration official as acting attorney general. Politico. (20 қаңтар 2025). Тексерілді, 22 қаңтар 2025.