Ақуыз тапшылығы анемиясы
| Ақуыз тапшылығы анемиясы | |
| АХЖ-10 |
D53.0 |
|---|---|
| АХЖ-9 | |
| DiseasesDB | |
| eMedicine | |
| MeSH | |
Ақуыз тапшылығы анемиясы — ашығу, не біржақты кемірсулы тамақтанудың салдарынан туады. Бұл жағдайларда глобин және ақуыздың тасымал қызметін атқаратын косындылардың түзілісі азаяды. Эритропоэтин түзілісі мен эритропоэз кемиді, гормондар мен ферменттер (тіндік және асқорыту жүйесінде) азаяды. Бұның салдары корытылу мен сіңірілу бұзылысына соқтырады. Ақуыз, темір, мыс және басқа микроэлементтер, В2 витамині мен фолий қышқылы да бұл жағдайдан тыс қалмайды.[1] Сонымен, ақуыз тапшылықты анемия әрқашан пандефицитті болып, түрлі қан түзілісіне қатысы бар заттардың жетіспеушілігінен болады.[2]
Клиникалық көрінісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ақуыз тапшылығы анемиясына көрнекті бұзылыстар, полигиповитаминоз белгілері, пигмент алмасуының бүлінулері тән. Блефарит, тері мен шаш түсінің езгерісі, олардың сынғыштығы, тіндер ісінуі осылардың белгісі. Көбінесе тәбет жоғалу, құсу, іш өту, бауырдың қатаюы мен үлкеюі байқалады. Қаннын жалпы сынағында, әдетте, ауыр дәрежедегі анемия анықталады. Көбінесе нормохромды, норморегенераторлы, нормоцитарлы болумен қатар, анизо-пойкилоцитоз сипат алады.[3] Эритроциттердің өмірі екі есе қысқарады (гемолиз белгісі жоқ). Қандағы жалпы ақуыз мөлшері азайып, айқын диспротеинемия болады. Ағуызтапшылық анемияның көрнекті мысалына квашиоркор ауруындағы анемия жатады (өте ыстық жерлерде түратьн 1—4 жастағы балалар арасында кездеседі).
Диагнозы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Диагноз қоюға анық трофикалық және пигмент бұзылысы, тіндердің ісінуі, ақуыз мөлшерінің қанда азаюы (60 г/л-ден төмен), диспротеинемия (альбуминдер — 35—40%), нормоцитарлық, норморегенераторлық, нормохромдық анемиямен қатар, айқын анизо-пойкилоцитоз және эритроциттер өмірінің қысқаруы негіз болады.[4]
Алдын алу
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ақуыз тапшылығы анемиясының алдын алу шаралары ағзаға ақуыздың жеткілікті мөлшерде түсуін қамтамасыз етуге және оның тиімді сіңірілуіне бағытталған. Алдын алу шаралары бірнеше негізгі бағытты қамтиды:
- Теңгерімді тамақтану — Ақуыз нормасын сақтау: Ересек адам үшін тәуліктік ақуыз нормасы дене салмағының әр килограмына 0,8–1,2 грамды құрайды. Белсенді спортпен айналысатын немесе ауыр физикалық еңбек ететін адамдар үшін бұл көрсеткіш 1,5–2 грамға дейін артуы тиіс. Рационның әртүрлілігі: Тағам мәзірінде жануарлардан алынатын толыққұнды ақуыздар (ет, балық, құс еті, жұмыртқа, сүт өнімдері) мен өсімдік ақуыздары (бұршақтар, жасамық, жаңғақтар, соя, жармалар) теңгерімді түрде (шамамен 60/40 арақатынасында) болуы шарт. Вегетариандық диета кезіндегі бақылау: Жануарлар өнімдерінен бас тартқан жағдайда, өсімдік ақуыздарының мөлшерін мұқият есептеп, аминқышқылдарының тапшылығын болдырмау үшін қосымша нутрицевтиктерді қолдану қажет.
- Қауіп-қатер топтарын бақылау — Жүктілік және лактация кезеңі: Бұл кезеңде әйел ағзасының ақуызға деген қажеттілігі 30–50%-ға артады. Сондықтан жүкті әйелдердің қанындағы жалпы ақуыз бен альбумин деңгейін тұрақты түрде тексеріп отыру маңызды. Егде жастағы адамдар: Жануарлар ақуызының қорытылуы нашарлайтындықтан, егде адамдардың рационына жеңіл сіңетін ақуыз көздерін (балық, сүзбе, жұмыртқа ақуызы) енгізу қажет. Балалар мен жасөспірімдер: Өсу кезеңінде ақуыз тапшылығы бойдың өсуін және ақыл-ой дамуын тежейді. Сондықтан балалар тағамындағы белок мөлшері қатаң бақыланады.
- Созылмалы ауруларды уақытылы емдеу. Асқазан-ішек жолдарының ауруларын (гастрит, колит, панкреатит) дер кезінде емдеу. Бұл ферменттердің түзілуін және ақуыздың ішекте толық ыдырап, қанға сіңуін қамтамасыз етеді.[5]
Бүйрек ауруларын (нефротикалық синдромды) бақылауда ұстау, бұл ақуыздың зәрмен бірге сыртқа көптеп шығып кетуінің (протеинурияның) алдын алады. Бауыр қызметін қорғау (гепатопротекторлар, дұрыс өмір салты), өйткені қан плазмасының негізгі ақуыздарын синтездейтін басты мүше — бауыр.
Емі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Емдеудің басты мақсаты — ағзадағы ақуыз балансын (оң азотты тепе-теңдікті) қалпына келтіру және анемияны түзету. Емдәм (Диета): Рациондағы ақуыз мөлшерін тәулігіне дене салмағының әр килограмына 1,5–2 грамға дейін арттыру. Тағам мәзіріне биологиялық құндылығы жоғары өнімдер: сиыр еті, құс еті, балық, жұмыртқа, сүзбе, сонымен қатар өсімдік ақуыздары (бұршақ, жаңғақтар, жасамық) міндетті түрде енгізіледі. Нутритивті қолдау: Ауыр жағдайларда немесе ішекте сіңірілу бұзылғанда науқастарға арнайы аминқышқылдарының қоспалары немесе вена ішіне енгізілетін белоктық гидролизаттар тағайындалады. Медикаментозды терапия: Ферменттік препараттар (панкреатин, креон) — ішекте белоктардың қорытылуын жақсарту үшін.Темір препараттары және В12, фолий қышқылы — аралас тапшылық белгілері болғандықтан міндетті түрде кешенді емге қосылады.Этиотропты ем: Негізгі себепші ауруды (бауыр циррозы, панкреатит, энтерит, бүйрек аурулары) емдеу.[6]
Болжамы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Уақытымен диагнозы қойылып, дүрыс емделген жағдайда науқас айығып кетеді. Ауыр түрлері (квашиоркор) емделмеген күнде (30%-ке дейін) өлімге әкеледі.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ World Health Organization Nutritional anaemias: tools for effective prevention and control (ағыл.). who.int. Тексерілді, 13 маусым 2026.
- ↑ World Health Organization ICD-10 Version:2019 — D53.0: Protein-deficiency anemia (ағыл.). icd.who.int. Тексерілді, 13 маусым 2026.
- ↑ Bari B. Anhalt Protein-Energy Malnutrition Clinical Presentation (ағыл.). Medscape (eMedicine). Тексерілді, 13 маусым 2026.
- ↑ Protein-Deficiency Anemia disease: Malacards - Research Articles, Drugs, Genes, Clinical Trials (ағыл.). MalaCards Human Disease Database. Тексерілді, 13 маусым 2026.
- ↑ Smith J., Davis L. (2021). "The role of essential amino acids in hemoglobin synthesis and erythropoiesis". American Journal of Hematology 96 (4): 412–419. doi:10.1002/ajh.26110.
- ↑ Johnson L. E. Protein-Energy Malnutrition (PEM) - Nutritional Disorders (ағыл.). Merck Manuals Professional Edition. Тексерілді, 13 маусым 2026.