БХМ партиясы
БХМ партиясы
| |
| Партыя БНФ | |
| БХМП ПБНФ | |
 | |
| Басшысы | |
|---|---|
| Негізін салушы | |
| Құрылған жылы |
30 мамыр 1993 |
| Тараған жылы |
14 тамыз 2023 |
| Штаб-пәтері |
3-39-үй, Чернышевского көшесі, Минск |
| Идеологиясы |
Беларус ұлтшылдығы |
| Одақтастар және жақтастар |
Ұлттық: |
| Мүшелер саны |
1819 (2009) |
| Ұраны |
Беларусь жасасын! |
| Өкілдер палатасы |
0 / 110
|
| Республика Кеңесі |
0 / 64
|
| Партиялық мөр |
|
| Сайты | |
_with_Arms_(2020).svg)
БХМ партиясы (белар. Партыя БНФ, орыс. Партия БНФ) — Беларусьте тыйым салынған партия. Ол Жандану Беларус халық майданының (аббревиатурасы: БХМ, БНФ) 1999 жылғы бөлінісінен кейін де-факто пайда болды. Беларус халық майданын Қайта құру кезеңі кезінде беларус интеллигенциясы, соның ішінде Василий Быков құрған еді. Оның тұңғыш басшысы Зенон Позняк еді.
Президент Лукашенконың 2005 жылғы жарлығы партия мен қозғалыс атауларындағы Беларускі (Беларус), Народны (Халықтық, Халық) сөздеріне тыйым салды да,[4] «Беларус халық майданы» өз атауын «БХМ партиясы» деп ауыстыруға мәжбүр болды.
Ерте тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1988 жылы саяси партия да, мәдени қозғалыс та ретінде Беларус халық майданы (БХМ) құрылды. Ол Эстония халық майданы, Латвия халық майданы мен литвалық Саюдис демократияшыл қозғалысынан үлгі алған еді. БХМ-ға мүшелік Беларусьтің әр азаматына, әрі кез келген демократиялық ұйымға қолжетімді болды.
Оның болжамды мақсаттары — КСРО ыдырауынан кейін ұлттық жандану арқылы демократия мен тәуелсіздік орнату. БХМ беларус тілінің жандануына да мән беретін.
Партия орыс тілінің Беларусь ресми тілдері қатарынан алынуын қолдайтын. Лукашенко билігінің басындағы 1995 жылғы референдумнан кейін орыс тілі елде ресми тіл мәртебесіне ие болған еді.
Халық майданының ең ірі жетістіктері қатарында Минск маңындағы Куропаты жерлеу орнын тапқаны болған. БХМ сөзінше, бұл жерде НКВД кезінде соттан тыс өлім жазасын орындайтын.
1994 жылы БХМ 100 зияткері бар «көлеңкелі үкімет» құрды. Оның басшысы Владимир Заблоцкий еді. Бастапқыда оның құрамында үкімет пен экономиканы қайта құрылымдауға арналған идеялар, заңдар мен жоспарларды жариялайтын 18 комиссия болды. Оның соңғы экономикалық реформа ұсынысы 1999 жылы жарияланды. БХМ-ның Александр Лукашенко үкіметінен айырмасы — Беларусьтің НАТО мен Еуропа Одағына кіруін қолдайтын.[5]
1999 жылғы бөлінісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1990 жылдардың соңына қарай БХМ екі түрлі партияға бөлініп кетті, олардың екеуі де өзін БХМ-ның нағыз ізбасары дейді. Қозғалыстың Зенон Позняк басшылығында болған консерваторлық бөлігі Консервативті-христиандық партия — БХМ деп аталып кетсе, оның либералдық жартысы қазіргі БХМ партиясына айналды.
Қазіргі тарихы, сайлауға қатысуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2004 жылғы парламент сайлауында партия еш мандат жинай алмаған 5 Плюс халық коалициясының бөлігі еді. ЕҚЫҰ бақылаушылардың хабарлауынша, бұл сайлау ЕҚЫҰ талаптарына мүлдем келмей қалды. Сайлаудың әділ, әрі еркін өткенін ешкім нақты айта алмады.
Ішкі келіспеушіліктер себебінен 2011 жылы БХМ партиясынан тағы бірнеше адам шықты. Партиядан жүзін аударғандар қатарында Жандану Беларус халық майданынан бері белсенді «саяси ардагерлер» де, соның ішінде Леонид Барщевский, Юрий Хадыка мен Валентин Вечёрко болды. Бұл оқиға кейде Беларус халық майданының «екінші бөлінісі» делінетін.[6][7]
2017 жылғы қыркүйектегі съезде БХМ партиясы өз басшысы ретінде Григорий Костусёвты сайлады. 2021 жылғы 12 сәуірде Костусёвтың Беларусь МҚК тарабынан қамауға алынғаны[8][9] хабарланды. Бұл 2020 жылғы президент сайлауынан кейінгі наразылық шараларына байланысты үкіметтің оппозицияшыларға қарсы әрекеттері кезінде орын алды. Ресми түрде Костусёв пен БХМ өзге мүшелері заңсыз төңкеріс ұйымдастыруға әрекеттенді деп айыпталды (оның барысында президент Александр Лукашенко өлтірілуі керек делінді); Ресейлік ФСБ КГБ-мен бірге олардың қамауға алынуы төңкерістің орын алуына кедергі болды деп мәлімдеді.[10] 2022 жылғы 5 қыркүйекте Костусёв Минск облыстық сотының үкімімен 10 жылға бас бостандығынан айырылды.[11]
2023 жылғы 14 тамызда Беларусь Жоғарғы соты БХМ партиясына тыйым салды.[12]
Президент сайлаулары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Сайлау | Үміткері | Бірінші айналым | Екінші айналым | Нәтижесі | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Даусы | % | Даусы | % | |||
| 1994 | Зенон Позняк | 757 195 | 12,82 | Жеңілді  | ||
| 1999 | Зенон Позняк | Жеңімпаз жарияланбады | ||||
| 2001 | Владимир Гончарикті қолдады[13] | 965 261 | 15,65 | Жеңілді | ||
| 2006 | Александр Милинкевичті қолдады | 405 486 | 6,12 | Жеңілді | ||
| 2010 | Григорий Костусёв | 126 999 | 1,97 | Жеңілді | ||
| 2015 | Қатыспады | |||||
| 2020 | Алексей Янукевич | Сайлауға қабылданбады | ||||
Парламент сайлаулары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Сайлау | Басшысы | Нәтижесі | Орны | Үкімет | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Даусы | % | +/– | Мандаты | +/– | ||||
| 1995 | Зенон Позняк | 0 / 260 |
Жаңа | 17 | Парламенттен тыс | |||
| 2000 | Валентин Вечёрко | Қатыспады | Парламенттен тыс | |||||
| 2004 | 200,033 | 3,33 / 100 |
Жаңа | 0 / 110 |
▬ 0 | ▲ 5 | Парламенттен тыс | |
| 2008 | Леонид Барщевский | 72,770 | 1,35 / 100 |
▼ 1.98 | 0 / 110 |
▬ 0 | ▬ 5 | Парламенттен тыс |
| 2012 | Алексей Янукевич | 2,789 | 0,05 / 100 |
▼ 1.30 | 0 / 110 |
▬ 0 | ▼ 8 | Парламенттен тыс |
| 2016 | 88,511 | 1,72 / 100 |
▲ 1.67 | 0 / 110 |
▬ 0 | ▲ 6 | Парламенттен тыс | |
| 2019 | Григорий Костусёв | 82,403 | 1,56 / 100 |
▼ 0.16 | 0 / 110 |
▬ 0 | ▼ 7 | Парламенттен тыс |
Халықаралық серіктестігі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2007 жылы БХМ партиясы Халықаралық демократиялық одақтың серіктес мүшесі болды.
2017 жылға дейін партия Еуропа Халық партиясының бақылаушы мүшесі еді. 2017 жылғы 7 тамыздан бері ол — Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсының мүшесі.[14]
Төрағалар тізімі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 2021–: Вадим Саранчуков
- 2017–2021: Григорий Костусёв
- 2009–2017: Алексей Янукевич
- 2007–2009: Леонид Барщевский[15]
- 1999–2007: Валентин Вечёрко
Тағы қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Старшыня i намесьнiкi старшыні Партыi БНФ (бел.). narodny.org. Мұрағатталған 19 шілденің 2018 жылы.
- ↑ Вадзім Саранчукоў: Партыя БНФ працягвае працаваць (бел.). racyja.com. Мұрағат көшірмесі 20 қарашаның 2022 Wayback Machine мұрағатында
- ↑ Партыя БНФ працягвае працаваць у Беларусі — Саранчукоў (бел.). euroradio.fm.
- ↑ О дополнительных мерах по упорядочению использования слов «национальный» и «белорусский» (орыс.). pravo.by.
- ↑ БЕЛАРУСЬ ПАВІННА СТАЦЬ СЯБРОМ НАТО І ЭЎРАЗЬВЯЗУ, — МЯРКУЕ БНФ. www.svaboda.org. Радыё Свабода. (16 қаңтар 2013).
- ↑ Янукевіч: Пазбегнуць расколу Партыі БНФ было немагчыма. euroradio.fm. (2011). Тексерілді, 2 маусым 2017.
- ↑ У партыі БНФ раскол. Народная воля. (2011). Тексерілді, 2 маусым 2017.
- ↑ BPF Party Head Ryhori Kastusiou Detained (ағыл.). charter97.org. (13 сәуір 2021). Тексерілді, 8 сәуір 2025.
- ↑ Ex-presidential candidate Kastusiou arrested in Shklou, taken to KGB prison (ағыл.). Belsat. (13 сәуір 2021). Мұрағат көшірмесі 13 сәуірдің 2021 Wayback Machine мұрағатында
- ↑ One of the defendants in the "assassination attempt on Lukashenko" case is seeking refugee status in Ukraine (ағыл.). Українська правда. (6 мамыр 2021).
- ↑ Philosopher Aliaksandr Fiaduta sentenced to 10 years in jail (ағыл.). Вясна Адам Құқықтары Орталығы. (2011). Тексерілді, 8 қыркүйек 2022.
- ↑ Вярхоўны Суд зліквідаваў Партыю БНФ (бел.). belsat.eu. (14 тамыз 2023). Мұрағат көшірмесі 20 тамыздың 2023 Wayback Machine мұрағатында
- ↑ http://ediro.ru/istoriya-partii/istoriya-partii/istoriya-partiya-bnf.html История Партия БНФ
- ↑ Welcome to our new member parties (ағыл.). acreurope.eu.
- ↑ "Belarusian Popular Front elects new chairman" Мұрағатталған 6 шілденің 2011 жылы.