Байжұма Досмекейұлы

Байжұма
	Байжұма; Байжұма Досмекейұлы
Туған күні	XVIII ғасырдың соңы
Туған жері	Батыс Қазақстан
Қайтыс болған күні	XIX ғасырдың бірінші жартысы
Жанрлары	Күй

Байжұма Досмекейұлы (18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысында қазіргі Батыс Қазақстан облысында өмір сүрген) — күйші. Күйшінің шыққан тегі Кіші жүз Байұлы ішіндегі Жаппас руы. Құрманғазы Байжұманы өзінің ұстазы санаған.

Өмірбаяны

Қазақстанның Батыс өңірінде туындап, қазіргі кезде төкпе орындаушылық мектепті сипаттайтын «Байжұма» атты күйлер топтамасының басында тұр. Оның орындаушылық шеберлігіне елік-теп Құрманғазы, Түркеш, Дәулеткерей, Әлікей, Науша, Орынша, Мақаш, Қоңырша қыз сияқты күйшілер «Байжұма» деген атаумен күй шығарған. Оның басты шығармасы — «Қарт Байжұма» күйі. Бұл туынды кейінгі буынға ерекше ықпал етіп, көптеген күйшілер өз «Байжұмаларын» шығарды^[1].

Музыкатанушылар «Байжұма» күйлерін қазақ аспаптық мәдениетінің аттас, циклді жанрлар қатарына жатқызады. Әр күйшінің нұсқасы тақырыптық мазмұны, әуендік өрнегі, ырғақтық-саздық өзгешелігімен ерекшеленеді. Сонымен қатар барлығына ортақ сипаттар да тән: қуатты рух, қайратты мінез, өршіл екпін, айқын қағыс-қайырым.

Композициялық құрылымында орта буын мен бас буынның рөлі басым, сағалық дамудан гөрі негізгі әуеннің кең өрісте баяндалуы тән.

Бізге жеткен туындысы — “Қарт Байжұма” күйі. Байжұманың осы шығармасын күйдің ерекше түрі ретінде түсініп, соған еліктеп Құрманғазы, Дәулеткерей, Түркеш, Дина, Науша, Орынша өз “Байжұмаларын” шығарған. “Байжұма” күйі—қазақ күйшілерінің көпшілігінде кездесетін “Ақжелең”, “Қосбасар” сияқты салалы күйлердің халық арасына кең тараған түрі. “Қарт Байжұма” белгілі домбырашылар О. Қабиғожин, Қ.Жантілеуовтің орындауында кеңінен танымал болды.^[2]

Күйлері

Байжұма күйлерінің авторлары

Ғалымдардың анықтауынша, бүгінде жиырмаға жуық авторлық «Байжұма» күйі белгілі. «Байжұма» атауымен күйлер шығарғандар:

Құрманғазы,
Дәулеткерей,
Түркеш,
Әлікей,
Науша,
Жаппас,
Орынша,
Мақаш,
Қоңыршақыз,
Дина,
Т. Мерғалиев,
С. Құсайынов,
Қ. Ахмедияров,
Ғ. Ібішев,
О. Дүйсен,
Ж. Надирбеков.

Сондай-ақ қараңыз

Дереккөздер

↑ Байжұманның күйлері.
↑ «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;

Бұл — мақаланың бастамасы.
Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.
Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет.

[1] Байжұманның күйлері.

[2] «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;

[1]

[2]