Балапан қаз

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Ақселеу СЕЙДІМБЕК


Қазақ кино өнерінің белесті туындыларының бірі -"Көшпенділер" фильмінің өмірге жолдама алғанына да көп бола қойған жоқ. Жылға толмайтын уақыт аясында тек қана Қазақстанда қазақ тілінде көрсетілген бұл фильм қазірдің өзінде 100 миллион теңгеден астам қаржы түсіріп үлгерді. "Көшпенділер" фильміне деген әлемдік прокаттың да ынта-ықыласы айырықша. Осы фильм туралы, ондағы оқиғалар мен тарихи тұлғалар жөнінде, кино түсірушілер мен актерлер жайында алуан турлі сұраққа толы хаттар легі редакциямызға да толассыз келуде. Сондай хаттардың бір парасы "Көшпенділер" фильмінде айтылатын "Балапан қаз" әні туралы. Көпшілік осы әннің тарихын, әуені мен сөзінің авторларын, кімнің айтатынын білгісі келеді. Кино өнері мейлінше көп қырлы синкретті өнер ғой. Сол көп қырлардың ішіндегі аса мәнділерінің бірі - музыкасы. Сәтімен шығарылған немесе ұрымтал таңдалған музыка кино өнерінің эстетикалық-эмоциялық әсерін күшейтіп, төлтума қадір-қасиетін арттырып, бағын ашады. "Көшпенділер" фильмін тусіру барысында толғандырған проблемалардың бірі музыкасы болды. Былай қарасаң, композиторға кенде емес сияқтымыз. Алайда, кешегі өткен Ахмет Жұбанов, Мұқан Төлебаев, Сыдық Мұхамеджанов, Нұрғиса Тілендиев қатарлы композиторлардың қазақ кино өнеріндегі қолтаңбаларын еске алып, көңіл шіркіннің қоңылтақси бергені рас. Қоңылтақсытатыны бүгінгі композиторларымыздың шығармаларында ұлттық әуен-саздың солғын тартып жататыны, қазақ халқының музыкалық ұлы дәстүріне табан тіреп тұрған төлтума бітімдегі шығармалардың селдіреп бара жатқаны. Ақиқатын айтқанда, қазақ халқының тілі мен ділі ғана емес. музыкалық мәдениетінің де көз алдымызда дүбераланып бара жатқаны жасырын емес. Осындай ахуалда қай композиторға "ұрынарыңды" білмей дал боласың. Нағыз өнердің болмысы ұлттық төлтумалықтан жаралатыны аян. Ал, қазіргі композиторларымызда сол төлтумалық жетіспей жатса не шара? "Көшпенділер" фильмінің режиссері Талғат Теменов "жілігі татиды-ау" деген бірнеше композиторларымызға өтініш жасап, тіптен, байқаудан өткізіп те көрді. Бірақ амал қанша, жүрекке қонар шабытты дүниенің төбесі көріне қоймады. Содан, өрмектің жүзі ауып, "Көшпенділер" фильмін дендеңкіреп қалған кезде Әбілқайыр ханның ордасы түсірілетін болды. Бұл - ел тағдырының тізгінін қарына ілген қазақтың жақсысы мен жайсаңы бас қосатын, салиқалы сұхбат құрып, пәтуалы сөз байласатын сәт еді. Сый-сыбаға, көкпар, күрес, алтыбақан, ән-күй... салтанатты сәттің айғағындай болуға тиіс. Осы кезде режиссер Талғат Теменов: "Фильмге арнайы жазылар музыканы көре жатармыз, дәл қазір алтыбақанда қазақтың аяулы бір әнін шырқатуымыз керек" деп ұсыныс жасады. Сол жерде, "Елім -ай", "Екі жирен", "Сырымбет", "Дариға-дәурен", "Балапан қаз" сияқты бірнеше ән аталды. Осылардың ішінен "Балапан қаз" әні таңдалды. Әннің әуені де, сөзі де ел мен жердің қадір-қасиетін көкірекке қонақтатуға ұрымтал болып көрінді. Ақыры, алтыбақан әні ретінде осы "Балапан қаз" әніне тоқтадық. Әнді шетелдік кино мамандары да жақсы қабылдады. Енді осы "Балапан қаз" әнінің тарихына қатысты дерекке тоқталайық. Ел ішінде бұл ән "Балапан қаз", "Ахау сабаз", Бұл өлке" деген әр түрлі атаумен аталып жүр. Әннің дұрыс атауы- "Балапан қаз". Шығарушысы белгісіз. Яғни, халық әні деуге болады. "Балапан қаз" әні туралы жалғыз ғана дерек Шығыс Қазақстан облысының Күршім ауданына қарасты Пугачев ауылының тұрғыны, домбырашы Қилыбаев Арғынбек ақсақалдан жеткен. Арекеңнің айтуында "Балапан қаз" әнін Найман еліне келін болып түскен керей қызы шығарған. Бұл қыз ата-анасының оң жағында отырғанда сүйген жігітінен екіқабат болып қалса керек. Ол кез құдандалықты кие тұтып қалыңдыққа ие болатын заман ғой, керей қызы аяғы ауыр қалпында ұзатылады. Кейін перзентті болған керей қызы көкірегіне қамалған мұңын бесік жыры етіп айтады екен. Содан, былайғы жұртқа жайылған. Өкініштісі, әннің сөзі ұмыт болып, ел есінде "Е-е-й, ахау сабаз, Ұшырдым ұясынан балапән қаз " деген қайырмасы ғана қалған.

Ел жадындағы жақсы әннің қайта жаңғыруына өзіндік үлес қосып, жаңадан сөзін жазып, "Балапан қаз" әніне екінші өмір сыйлаған адам — көрнекті ақын, драматург, Моңғолия Жазушылар одағының лауреаты Арғынбай Жұмажанұлы. А.Жүмажанұлы 1929 жылы Моңғолиядағы қазақ аймағының Тұлбакөл деген жерінде туып, 1994 жылы Қазақстанда, Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүние салды. Марқұмның құлпытасына өзінің "Қоштасу" деген өлеңінен мынадай бір шумақ қашалған:

Ұрпақ бердің ұлтыма айтып барам,

Өнер бердің, жыр төгіп шалқып барам.

Кешір мені туған жер — Моңгол елім,

Пендемін ғой, қаныма тартып барам!"


Арекең 1954 жылы Алматыда Абай атындағы қазақ педагогика институтының филология факультетін бітірген соң туған жеріне қайтып оралып, Баян-Өлгий аймағындағы мәдени-ағартушылық істердің тізгінін қолға алып, ел-жұрттың рухани толысуына тегеуірінді ықпал еткен адам. Бұған ол кісінің мектеп директоры, Аймақтың партия комитетінің хатшысы, "Жаңа өмір" газетінің және "Жаңа талап" журналының алғашқы редакторы, Аймақтағы тұңғыш Жазушылар одағының бөлімшесін ұйымдастырушы сияқты жауапты қызметтер атқаруының өзі-ақ жарқын айғақ болады. Арғынбай Жұмажанұлы онға тарта әдеби-көркем және аударма кітаптардың авторы. Жиырмаға тарта пьесасы сахнаға шығарылып, киносценарийлері бойынша көркем және деректі фильмдер түсірілген. Мұның сыртында "Әліппе", "Ана тілі" және IV - V сыныптарға арналған әдебиет оқулықтарын жазған. Арекең 60 жасқа толғанда белгілі қаламгер Кәкей Жаңжұңұлы былай деп жазды: "Моңғолия Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты, ақын, драматург Арғынбай Жұмажанұлы жазба әдебиетіміздің туып-қалыптасуына бастау кезеңінен бері жүрдек қаламымен де, әдеби-насихаттық белсенділігімен де зор еңбек сіңіріп келеді. Ол - әдебиетіміздегі көптеген бастамалар мен жанрлардың алғашқы бораздасын тартты. Атап айтсақ: тұңғыш реткі жеке жинақтың авторы, тұңғыш реткі әдеби аударма кітаптың құрастырып аударушысы, тұңғыш рет әдебиет үйірмесін құрап-ұйымдастырушы, әдеби журналымыздың алғашқы ресми редакторы және киносценарий тәрізді кейбір әдеби жанрларды әдебиетімізге әкелуші болды. Сондықтан да біз әдебиетіміз тарихындағы Ж.Арғынбайдың сіңірген қаламгерлік және ұйымдастырушылық еңбегін ескере отырып, Моңғолия қазақ әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, оның күні бүгінге дейінгі сарабдал сарбазы ретінде танимыз" (К.Жаңжүңұлы.Түрен сап әдебиет тыңдарына. "Шұғыла" журналы. 1989. №2. 82-бет). Моңғолия мемлекеті Арғынбай Жүмажанұлының ерен еңбегін ескеріп, лайықты құрмет көрсеткенін атап өткен жөн. Арекең Моңғолия Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты болды, "Еңбек Қызыл ту", "Алтын жұлдыз" ордендерімен марапатталды, Аймақтың "Құрметті азаматы" атағы берілді. Осындайда "айтпаса сөздің атасы өледі". Қазақ халқы XX ғасырда әлемнің қырык, шақты еліне тарыдай шашылды. Осылардың ішінде медени-рухани өнім беріп, өнер туындата алғандары - төрт-ақ елдегі қазақ диаспоралары. Олар: Қытайдағы, Моңғолиядағы, Өзбекстандағы, Түркиядағы қазақтар. Ресейдегі миллионға жуық қазақ соңғы бір ғасыр аясында мәдени-рухани "бедеулікке" ұшырағанын көз көріп отыр. Бұл - қазақ диаспораларының тағдыр-талайына барометр болатын мысал. Еліміздің әлеуетін бекемдеуге барлық жағынан ең сенімді, ең адал тірек болатын шет елдердегі қазақ диаспораларын тәуелсіз Қазақстанның ұлы көшіне ілестіруде біз әлі де болса сылбырлық, самарқаулық, тіптен немкеттілік танытып келе жатқанымыз қынжылтады. Әсіресе, мәдени-рухани құндылықтарымызды түгендеудегі салғырттық алаңдатады. Бұл ретте, шет елдердегі қазақ диаспоралары туындатқан мәдени-рухани құндылықтар да қазақ мәдениетінің құрамдас бөлігі екенін терең сезінетін уақыт жетті. Сезіне отырып, сол құндылықтарды жытқырлықпен жинақтай білу, жинақталған құндылықтардың парқын бағамдау, одан әрі ұлттың рухани айналымына түсіру қажет-ақ. Отаршылдықтан жұққан "дерттен" айығудың бір емі — осы. Бар өмірін халқының мәдени-рухани құндылықтарын еселеуге арнап, от пен судан өтіп келіп, еш міндетсіместен елеусіз ғана ғұмыр кешіп, содан уақыты жеткенде атамекенінің топырағын жамылып, "қисая кеткен" Арекең марқұмды еске алғанда айтылып жатқан сөз ғой. Арекең сияқты, елеусіз-ескерусіз жүрген азаматтарымыз қаншама десеңізші!.. Сонымен, "Балапан қаз" әнінің сөзіне қатысты ойымызды сабақтайық. 1973 жылы Тұлба сұмынның Баян-Өлгийдегі мәдени күндері өтеді. Бұл шараның ойдағыдай өтуіне Арғынбай Жұмажанұлы белсене атсалысып, концерттік бағдарламаларға тікелей бас-көз болады. Жаңадан арнайы ән-күйдің шығарылуына, драмалық қойылымдардың көрсетілуіне күш салады. Осы жолы ел жадында сақталған "Балапан қаз" әніне салып айту ұшін арнайы төрт шумақ өлең жазады. Сөйтіп, мәдени күндердің беташары ретінде "Балапан қаз" әні Арғынбай шығарған жаңа мәтінмен алғаш рет айтылады. Әнді киномеханик Қапсөк деген жігіт айтады. Әннің де, мәтінінің де жұрт көңілінен шыққаны сонша, сол күндердің өзінде-ақ бүкіл Өлгий қаласы жастарының сүйіп айтатын әніне айналады. "Балапан қаз" әнінің Арғынбай Жұмажанұлы шығарған мәтіні бұл кісінің 1979 жылы "Меңдікөл" деген атпен Өлгийде жарық көрген жыр кітабының 12-13 беттеріне басылды. Өлеңге "Бұл өлке" деген тақырып берілген. Тақырып астында "Халық әні "Балапан қаз" әуенімен" деген тақырыпша бар. Өлеңнің мәтіні мынандай:

Бұл өлке — біздің ауыл жайлаған жер,

Желіге асау құлын байлаған жер.

Көзіме от-жалындай көрінеді,

Айқасып құлын-тайдай ойнаған жер.


Қайырмасы:

Е-е-й, ахау сабаз,

Ұшырдым ұясынан балапан қаз.


Бұл өлке — біздің ауыл күздеген жер,

Қаракөз бойын сылап түзеген жер.

Көзіме от-жалындай көрінеді,

Қолаң шаш уәдесін үзбеген жер.


Қайырмасы:


Бұл өлке — біздің ауыл қыстаған жер,

Қайыңға кер жорғаны ұстаған жер.

Көзіме от-жалындай көрінеді,

Күлімкөз бір қызыққа бастаған жер.


Қайырмасы:

Бұл өлке — ата-бабам көктеген жер,

Қорамнан ақтылы кой кетпеген жер.

Көзіме от-жалындай көрінеді,

Алдымнан келін кесіп өтпеген жер.


Қайырмасы:


Көз көрген азаматтардың айтуында Арғынбай Жұмажанұлы бұл өлеңнің екінші шумағындағы алғашқы екі жолын кейін былай өзгерткен:

Бұл өлке — біздің ауыл күздеген жер,

Сырғасын сұлу кыздың іздеген жер.


"Балапан қаз" әнін қазақстандық әншілердің ішінде алғаш айтушы Жанар Айжанова. Жанар бұл әнді 1991 жылы Моңғолияға барғанда үйреніп қайтқан. Кейін "Балапан қаз" әнін Роза Рымбаева, Бағдат Сөмединова сияқты жез таңдай әншілеріміз де келістіре шырқады. Ал, "Көшпенділер" фильмінде "Балапан қаз" әнін белгілі әнші Ұлту Қабаеваға айтқыздық. Ұлтудың айтуындағы далалық табиғилық және әннің иірім-қайырымына, саз-сарынына сәтті нақыс дарытып айтушылық бізге ден қойғызды. Міне, "Балапан қаз" әнінің жай-жапсары қысқаша осындай.


«Қазақ әдебиеті» 20.01 2006 №3