Балық көз
Балық көз — қазақтың дәстүрлі ою-өрнек өнеріндегі көне өрнек элементтерінің бірі. Бұл өрнек пішіні жағынан балықтың көзіне ұқсайтындықтан осылай аталған. Көбінесе зергерлік бұйымдарда, сүйек пен мүйізден жасалған сәндік заттарда, сондай-ақ кейбір қару-жарақ пен қолөнер бұйымдарын әшекейлеуде кездеседі.[1]
Мағынасы мен дүниетанымдық астары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақ дүниетанымында «балық көз» өрнегі білімділік, зеректік, көрегендік ұғымдарымен байланыстырылған. Халық арасында қолданылатын «көзі ашық адам» тіркесі білімді, сауатты, дүниетанымы кең адамды білдіреді. Осыған сәйкес бұл өрнек те ақыл-парасат пен танымның белгісі ретінде қабылданған.[2]
Ертеде қазақ шеберлері теріден тігілген сауыттардың қабыршығына ұқсас қаптырмалар орнатып, оны «көбелі сауыт» деп атаған. Мұндай әшекейлердің пішіні де «балық көз» өрнегімен сабақтас келеді.[3]
Қазақтың сәндік-қолданбалы өнерінде балыққа қатысты басқа да өрнек элементтері кездеседі. Мысалы, өрнек бөліктерінің арасына жүргізілетін жіңішке сызық немесе ширатылған жіп «су жүргізу» деп аталады.[4] Ал теңіз толқынына ұқсас өрнектер «толқын» және «ирек» өрнектері ретінде белгілі.[4]
Қазіргі қолданысы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бүгінде «балық көз» өрнегі ұлттық ою-өрнек жүйесінің маңызды элементтерінің бірі саналады және зергерлік өнерде, сәндік-қолданбалы өнерде, киім-кешек пен тұрмыстық бұйымдарды безендіруде кеңінен қолданылады.[5][6]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Қазақ халқының қолөнері: Ою-өрнектер жинағы. — Алматы: Өнер, 2002. — ISBN 5-89800-145-X.
- ↑ Тәжімуратов Ә. Шебердің қолы ортақ: Қазақтың халықтық қолөнері мен өрнек жүйесі. — Алматы: Қазақстан, 1977.
- ↑ Ахметжан Қ. С. Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының тарихы мен этнографиясы. — Алматы: Алматыкітап, 2007. — ISBN 9965-24-814-1.
- 1 2 Жәнібеков Ө. Уақыт керуені: Қазақ мәдениеті мен қолөнерінің генезисі. — Алматы: Жазушы, 1992. — ISBN 5-605-01089-4.
- ↑ Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.
- ↑ Дәркембай Шоқпарұлы. Қазақтың қолөнері — Алматы: Өнер, 2005