Балқан уәлаяты

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Балқан уәлаяты
түрікм. Balkan welaýaty
Әкімшілігі
Ел

 Түрікменстан

Енеді

7 атырап, 6 қала

Әкімш.орт.

Балқанабат

Хәкім

Тәңірқұлы Атахаллыев

Хәкімнің білім, мәдениет, денсаулық және спорт жөніндегі орынбасары

Гүнше Атамұратқызы Атаева

Тарихы мен географиясы
Құрылған уақыты

18 мамыр 1992

Жер аумағы

139 270 км² (29,2 %, 1 орын)

Биіктігі
· Ең биік
· Орташа
· Минималды


2000 м
1500 м
-20 м

Ірі қалалары

Балқанабат, Түрікменбашы, Берекет, Құмдақ, Сердар, Хазар

Тұрғындары
Тұрғыны

553 500 адам (2005)(5 орын)

Тығыздығы

3,97 адам/км² (5 орын)

Ұлттық құрамы

түрікмендер, қазақтар, орыстар, әзірбайжандар

Сандық идентификаторлары
ISO 3166-2 коды

TM-B

Телефон коды

+993 (222)

Пошта индекстері

745100

Интернет-үйшігі

https://balkan.gov.tm/tm/

Автомобиль коды

BN

balkan.gov.tm/tm/  (түрікм.)

Балқан уәлаяты картада

Балқан уәлаяты Ортаққорда

Балқан уәлаяты (түрікм. Balkan welaýaty) — Түрікменстанның батысындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы – Балқанабат қаласы (бұрынғы Небітдақ). Солтүстік-шығысында Өзбекстан құрамындағы Қарақалпақстан Республикасымен, солтүстігінде Қазақстанның Маңғыстау облысымен, шығысында Ахал және Дашоғыз уәлаяттарымен шектеседі.

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1992 жылы 18 мамырда бұрынғы Балқан облысының аумағында құрылған. Ауданы бойынша Балқан уәлаяты республикада бірінші орында (ол Түркіменстан аумағының 28,5%-ын құрайды, халқының 9%-дан азы) тұр[1][2].

Әкімшілік-аумақтық бөлінісі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Атырап мәртебесі бар 2 қала:

  1. Балқанабат (бұрынғы Небітдақ)
  2. Түрікменбашы (бұрынғы Красноводск)

7 атырап:

  1. Берекет атырабы (бұрынғы Қазаншық)
  2. Мақтұмқұлы атырабы (бұрынғы Қарақала)
  3. Қызыларбат атырабы (бұрынғы Сердар)
  4. Түрікменбашы атырабы (бұрынғы Красноводск)
  5. Есенқұлы атырабы (бұрынғы Хасанқұлы)
  6. Етрек атырабы (бұрынғы Қызылетрек)

Экономикасы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Уәлаят экономикасы отын және минералды-шикізат ресурстардың айтарлықтай қорына, ерекше климаттық жағдайларына, ауыл шаруашылығын дамытуға қолайлы жер көлемінің көптігіне ие. Түркіменбашы және Хазар теңіз порттары арқылы экспорттық және импорттық жүктерді тасымалдау жүзеге асырылады.

2013 жылы уәлаят аумағында республиканың өнеркәсіптік өнімінің 31,0%-ы (1-орын) және ауыл шаруашылығы өнімдерінің 5,2%-ы (уәлаяттар арасында бесінші орын) өндірілді.

Облыс өнеркәсібінің негізін отын-энергетика кешені салалары: өз шикізатын өндіруге және өңдеуге маманданған мұнай өндіруші және мұнай өңдеуші өнеркәсіптер құрайды. 2013 жылы уәлаят мұнай өндіруде негізгі орынды (95,9%) және газ өндіруде 4-орынды (17,1%) иеленді.

Аймақта химия және құрылыс материалдары өнеркәсібі дамыған. Аймақтың химия өнеркәсібі – көміртегі қарасы мен йод, натрий сульфатын, бишофит пен полипропиленді өндіретін елдегі жалғыз өндіруші.

2013 жылы аймақ электр энергиясын (22,8%) және кенсіз құрылыс материалдарын (18,0%) өндіру бойынша Түркіменстанда екінші орынды иеленді, елдегі цементтің 40,2 пайызы уәлаятта өндіріледі.

Уәлаят балық аулау мен тұз өндіруден көшбасшы болып табылады. Уәлаятта ауылшаруашылық жерлерінің ең үлкен аумақтары бар, оның басым бөлігін жайылымдық жерлер құрайды.

Субтропиктік дақылдар құрғақ субтропиктер аймағында (Мақтұмқұлы және Етрек атыраптары) өсіріледі. Сердар мен Берекет атыраптарында негізінен бидай және бақша дақылдары өсіріледі.

Уәлаят негізінен мал шаруашылығымен айналысатын аймақ. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы құнындағы мал шаруашылығы өнімдерінің үлесі 70,7 % құрайды. Онда жалпы түйе санының 33,5 % (республика бойынша екінші орында) орналасқан. Балқан уәлаяты ұсақ мал саны бойынша төртінші орында (16,4%) тұр. 2013 жылы уәлаят шаруашылықтары жалпы ірі қара мал басының 3,6%-ын және құстың 6,6%-ын ұстады. Аймақтың үлесіне жалпы ет өндірісінің 8,5 %, жұмыртқаның 5,3 %, жүннің 16,1 % тиесілі.

Уәлаяттың негізгі өнімі бидай болып табылады (2013 жылы – республика бойынша жалпы егіннің 5,5%). Аймақ үлесіне жемістер мен жидектердің жалпы өндірісінің 7,5%-ы, картоптың 4,9%-ы, көкөністің 3,5%-ы келеді.

Уәлаят капиталды көп қажетсінетін аймақ. 2013 жылы елдің жалпы инвестициясының 22,5%-ы оның экономикасын дамытуға (өңірлер арасында үшінші орын) бағытталды, бұл мұнай және газ кен орындарын игеруге, өнеркәсіптің басқа да салаларын және әлеуметтік саланы дамытуға жұмсалды.

Әлеуметтік сала[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Уәлаятта 2013/2014 оқу жылында 157 орта мектеп 74,9 мың оқушыны қабылдады.

Денсаулық сақтау және медицина өнеркәсіп министрлігі жүйесіндегі отбасылық дәрігерлердің саны 2013 жылы 239 адамды, орта медицина қызметкерлер саны 2,2 мың адамды құрады. Аурухана төсектерінің саны 2,4 мың бірлікті құрады.

2013 жылы бір адамға шаққандағы тұрғын үймен қамтамасыз ету 16,4 шаршы метрді құрады.

Көлік[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қазақстан-Түрікменстан-Иран ұлтаралық теміржолы

Аймақтың көлік жүйесі негізінен транзиттік міндетті атқарып, көліктің барлық түрлерімен ұсынылған. 2013 жылы республика бойынша уәлаяттың жүк айналымының үлесі 16,8% (үшінші орын), жолаушы айналымы 13,4% (бесінші орын) құрады. Уәлаят аумағы арқылы Қазақстан-Түрікменстан-Иран ұлтаралық теміржолы өтеді[3].

Археология[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Жебел кентінен шығысқа қарай 4 км жерде Үлкен Балқан тауларында Жебел (Небітдақ) үңгірі бар, одан кеңес археологы А.П.Окладников 1949-1950 жылдары мезолит, неолит және ерте қола дәуіріне жататын көп қатпарлы археологиялық ескерткіштерді тапқан.

Ықтықала — б.з. IV - V ғ. Өзбойдың сол жағалауында, Жоғарғы Ықты құдықтарының жанында орналасқан ежелгі қала (бекініс).

Хәкімдері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

 Аты Лауазымға
тағайындалды
Лауазымнан
босатылды
 Босату себебі
1  Режепмәмет Пуханов 26.06.1992 02.07.1997  жұмыстағы кемшіліктері үшін
2  Сердар Бабаев 02.07.1997 30.06.1999  жұмыстағы кемшіліктері үшін
3  Хабибулла Абдуллаұлы Дурдыев 30.06.1997 11.09.2000  басқа жұмысқа ауысты
4  Режепбай Аразұлы Аразов 14.09.2000 07.07.2001  басқа жұмысқа ауысты
5  Рүстем Артықов 09.07.2001 10.09.2002  басқа жұмысқа ауысты
6  Поран Бердиев 10.09.2002 15.11.2002  жұмыстағы кемшіліктері үшін
7  Қақакелді Құрбышов 15.11.2002 15.10.2003  жұмыстағы кемшіліктері үшін
8  Ташберді Тагиев 15.10.2003 03.03.2006  басқа жұмысқа ауысты
9  Меретқұлы Гүбиев 03.03.2006 25.10.2006  жұмыстағы кемшіліктері үшін, тұтқындалды
10  Оразмұрат Ниязлиев 25.10.2006 09.07.2010  
11  Сатлық Сатлықов 09.07.2010 11.01.2013  басқа жұмысқа ауысты
12  Бәшіммұрат Атамұратұлы Қожамәммедов 11.01.2013 09.07.2015  басқа жұмысқа ауысты
13  Дұрды Дұрдиев 09.07.2015 13.01.2017  басқа жұмысқа ауысты
14  Сатлық Сатлықов 13.01.2017 05.07.2018
15  Дұрды Дұрдиев 05.07.2018 01.02.2020
16  Ата Халлиев 01.02.2020  ағымда

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]