Батыс Рим империясының құлауы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Батыс Рим империясының құлауы — 474 жылы орын алған ірі тарихи оқиға. Әлем тарихында бұл уақыт құлдықтың жойылу кезеңі деп есептелінеді.

Империядағы ішкі қайшылықтардың шиеленісуі[өңдеу]

Б.з. I-II ғасырларында Рим империясы өзінің даму шыңына шықты. Сол тұста құлиеленушілік құрылыста ең жоғарғы сатысына көтерілді. Алайда б.з.-дың II ғасырының аяғынан бастап экономикада үлкен қиыншылықтар орын алды. Құлдар мен колондар қатты қаналды. Зорлық-зомбылық олардың еңбекке деген ынтасын жойды. Жұқпалы аурулар кеңінен тарап, оларды жаппай өлімге алып келіп соқты. Еркін шаруалар жұтады. Құлдар мен колондардың жалпы саны қысқарды. Орасан көп жерлер өңделмей қалды. Батпақты жерлер ұлғайды, жыртатын жерлерді орман басты. Қолөнершілер шеберханаларвн тастап, ірі иеліктерге кетті. Кен өндіру мен сауда қысқарды. Б.з.-дың III ғасырында ақша айналысында құнды металдар тым азайып кетті. Бай адамдар алтын-күмістерін құпия ұстады.

Ғұндардың батысқа жорығы[өңдеу]

Ежелден жауынгер атанған ғұн тайпаларының батысқа қарай жылжуы б.з.б. II ғасырда басталды. Ғұндардың бұл жылжуы тарихта Халықтардың ұлы қоныс аударуы деген атпен белгілі болған тайпалар мен жаңа қүрыла бастаған халықтардың қоныс аударуына əсер етті. Ғұндардың батысқа қарай жылжуы жаугершілікпен қатар жүріп, бүкіл Еуразия жерінде өмір сүрген тайпалар мен халықтардың саяси өміріне, этникалық құрамына жəне мəдениетіне үлкен өзгерістер енгізді. Сол тұста 24 тайпалық одақтан құрылған ғұндармен бүкіл Еуразия қос құлағында иых теңестіретін бірде-бір ел болмады. Олар Дунай өзегі арқылы Батыс Еуропаға, Испания жеріне жеткен. Ғұндар б.з.-дың ғасырында Скандинавиядан Солтүстік Қара теңіз маңына дейін қоныстанған готтарды батысқа ығыстырады жəне готтардың бір бөлігін бағындырып алады.

V ғасырдың ортасында ғұндардың көсемі Аттила (Еділ) болды. Ол қазірігі Румыния мен Венгрия жерінде көшіп жүрген ғұн тайпаларын біріктіріп, жаңа жорықтар ұйымдастырды. Аттила əскерлері Панония мен Мензияны жəне Францияның да бірқатар жерлерін жаулап алды. Жаулап алынған жерлердегі халықтарды қырып-жойып, қалаларды қиратып, ауылдарды өртеп, бүкіл Еуропа елдерінің үрейін ұшырған.

Готтар мен ғұндардың басып кіруі[өңдеу]

Империяның қауіпті көршісі Қара теңіздің солтүстік маңына көшіп келіп қоныстанған германдардың готтар тайпасы болды. Олар империяның əлсіздігін пайдаланды. Готтар Италия жеріне баса-көктеп кірді. Готтардың əскеріне Аларих қолбасшылық етті.

Рим əскерлері көп құрамды болғандықтан сенімсіз болып шықты. Олар Италия жерін қорғаудың орнына көбісі Аларих жағына өтіп кетті. Императорды жек көретін құлдар мен колондар құлиеленушілердің үйлері мен бау-бақшаларын қиратып, готтарға барып қосылды. Готтар "мəңгі қалаға" келіп тірелетін нан таситын жолдарды кесіп тастады. Соның нəтижесінде қалада аштық пен əртүрлі аурулардың эпидемиясы басталды. Осындай ауыр жағдайға түскен римдіктер Аларихпен келіссөз жүргізді, бірақ ол еш нəтиже бермеді. Келіссөз жүргізу барысында Рим жағы қалада халықтың көп екенін, олардвң барлығы өз жерлерін дайын екенін мəлімдеді. Алайда Аларих бұған кекете: "Шөп неғұрлым көп болса, соғұрлым оны шабу жеңіл болады" деп жауап береді. Рим империясына бұдан кейін үлкен қауіп төндіріп тұрған ғұндар еді. Ғұндардың көсемі Аттила (Еділ) V ғасырдың 30-жылдары Батыс Рим империясына қарайтын Галлияға басып кірді. Империяның белгілі қолбасшысы Аэций Аттилаға əскерімен қарсы шығады. Аэций шебер саясатшы да болатын. Ол біріккен көрші тйпалардан (вестготтар, франктер) жасақтар құрып, ғұндарға қарсы қояды. Ғұндар мен біріккен тайпалардың арасындағы соғыс ең ірі шайқас 451 жылы Каталун алқабында болды.

452 жылы Аттила өз əскерімен Солтүстік Италияға басып кіреді. Көрші халықтар мен тайпалардың шапқыншылығы нəтижесінде Римде ғасырлар бойы жасалған мəдени құнды заттар жойылады. Олардың орнын шөп пен бұта басады. Ғұндар мен готтардың шапқыншылығы Рим империясын құлдыратты.

Батыс Рим империясының құлауы[өңдеу]

Рим əскери қызметінде жүрген көрші тайпалар əскербасыларының тақ үшін күресі шиеленісті. Сол тұста Рим көрші халықтардың шапқыншылық жорықтарынан қатты күйзелді. Əсіресе, Африкада қоныс тепкен германдардың вандал тайпасының шабуылдары қатты соққы болып тиді. Батыс Рим империясы билеушілерінің ішкі қырқыстарын жақсы пайдалана білген вандалдар 455 жылы Римді алады. Қаланы аяусыз тонап, қиратып, өртейді. Халқын қырып-жояды, мыңдаған адамдарын құлдыққа айдап алып кетеді. Ешбір көңілге қонбайтын осы ойрандаушылық "вандализм" деген сөзбі қалыптастырды. Вандалдардың талқауынан соң "мəңгі қала" атанған Рим қираған үйіндіге айналады.

Дереккөздер[өңдеу]

Әдебиет[өңдеу]

  • Ежелгі дүние тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы: "Атамұра"