Башқұрт Автономиялы Советтік Социалистік Республикасы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Үлгі:Infobox Country

Башқұрт Автономиялы Советтік Социалистік Республикасы (Башкорт Автономиялы Совет Социалистік Республикасы), Башкирия (Башкортостан) – РКФСР құрамындағы автономиялық республика.[1] 1919 ж. 23 наурызда құрылған. Конституциясы 1937 ж. 23 маусымда Башқұрт АССР Советтерінің Төтенше 10-съезінде қабылданған. Жері 143,6 мың км², халқы 3819 мың (1970). Башқұртта 53 селолық аудан, 17 қала, 38 қ.т. поселке бар. Астанасы – Уфа қаласы.

Табиғаты[өңдеу]

Башқұрт Азия мен Еуропа аралығында, Шығыс Еуропа жазығының шығыс бөлігін алып жатыр. Батыс жағы жазық, шығысы таулы келеді. Шығысында Оралдың оңтүстік жоталары (биіктігі 1000-1500 м.) солтүстік-шығысында Уфа үстірті (биіктігі 500 м.), оңтүстік-батысында Бугульма-Белебей қыраты (биіктігі 450 м.), оңтүстігінде Жалпы Сырттың сілемдері бар. Ең биік жері – Оралдағы Жамантау (биіктігі 1640 м.). Башқұртта пайдалы қазындылар (мұнай, табиғи газ, көмір, тұз) мол. Шығысындағы таулы өңірде мыс, темір рудасы, алтын, мырыш өндіріледі. Коиматы континентік: жазы қоңыр салқын (кей жылдары ыстық) қысы суық. Қаңтарда орташа температурасы -14°С, шілдеде 16,5°С. Жауын шашының жылдық мөлшері 400-500 метр. Басты өзендері –Камаға құятын Белая (Ақ Еділ) және соның салалары Нугуш, Уфа, Дема, Сим, Жазық бөлігінің солтүстігі шымды күлгін топырақты, орманды жерлері сұр топырақты қалған жері мқұнарлы қара топырақты. Тау бөктеріндегі жерлері сұры және құнарлы топырақты келеді. Жерінің 40%-ға жуығы қылқан және жалпақ жапырақты орман (қарағай, шырша, ақ қайын, емен) Ағаш қоры 0,5 млрд м³.[2]

Уфа өзені

Халқы[өңдеу]

Башқұрстан АССР-інің тұрғылықты халқы – башқұрттар. Олар 1.181 мың адам (1970). Республикада бұлардан басқа орыстар (1418,1 мың), татарлар (768,6 мың), чуваштар, марилер, украиндар, мордвалар және т.б. халықтар тұрады. Башқұртта халықтың тығыздығы орта есеппен 1км²-ға 26,6 адамнан келеді (1970). Қала халқы 48%. Ірі қалалары (тұрғындарының саны мың адам есебімен, 1969); Уфа (745), Стерлитамак (172), Салауат (107), Октябрьский (81), Ишимбай (55).

Тарихы[өңдеу]

Башқұрстан жерін адам палеолит дәуірінде мекендей бастаған. Қола дәуірінде (б.з.б. 3-2 мың жылдықта) бұл аймақтағы тайпалардың негізгі кәсібі мал өсіру, суармалы егіншілік болған. Мыс өңдеу, құмыра жасау, сүйек әрлеу кәсіптерін білген. ХІХ-ХІІІ ғасырда башқұрттар Орал тауының етегін, Оңтүстік Оралды, Еділ мен Жайық өзендерінің аралығын мекендеген. Х-ХІІІ ғасырда рулық қатынастар ыдырап, феодал қатынастар пайда болды. Х-ХІІІ ғасырда Башқұрттың батыс бөлігі Волга-Кама Болгариясына бағынды. Х ғасырдан бастап Волга-Кама Болгариясынан Батыс Башқұрстанға [[Ислам діні кіре бастады.[3]

1229 жылы Башқұрстанға монғолдар мен татарлар басып кіріп, 1236 ж. оны толық бағындырды. Башқұрстан Батыйдың тұқымы Шайбанидың үлесіне тиді. XV ғасырдың 2-жартысында, Алтын Орда ыдырағаннан кейін, Башқұрстан Ноғай Ордасының, Қазан хандығын, Сібір хандығының құрамына еніп, бөлшектеніп кетті. Орыс әскерлері Қазанды алып, Қазан хандығы, кейіннен Ноғай, Сібір хандықтары жойылғаннан кейін башқұрттар Ресей құрамына өз еркімен қосылды (1557). Бірақ патша үкіметінің халықты аяусыз қанауы, жергілікті феодалдардың озбырлығы, чиновниктердің әділетсіздігі башқұрт қалың бұқарасының наразылығын тудырды. Башқұрт халқы Е.И.Пугачев бастаған шаруалар соғысына белсене қатысты, мұнда халықтан шыққан даңқты батыр Салауат Юлаев асқан ерлік көрсетті. 1798 ж. Башқұртта басқарудың кантондық жүйесі енгізіліп, башқұрттар іс жүзінде әскери сословиеге айналды. 1861 жылғы реформа башқұрттардың жағдайына аздаған өзгерістер енгізді: 1865 ж. кантондық жүйе жойылып, Уфа губерносы құрылды. ХІХ ғасырда башқұрттар түгелдей отырықшылыққа көшіп, егіншілік кәсібі едәуір өрге басты. Бірақ башқұрт жерлерін қазынаға алу т.б. талан-тараж жағдайды шиеленістіре түсті. Әлеуметтік езгі және жергілікті халықты зорлап орындастыру саясаты ХІХ ғасырдың аяғында башқұрттар тарапынан стихиялық көтерілістер тұғызды.

1895-1897 ж. Уфада алғашқы социал-демократиялық топтар құрыла бастады. В.И.Лениннің Уфада болуы (1900 ж. ақпан-маусым) жергілікті социал-демократиялық топтар мен революцияшыл жұмысшыларға зор әсер етті. 1903 ж. қаңтарда РСДЖП Уфа комитеті құрылды, ол 1904 ж. РСДЖП Орал облысы комитетінің құрамына кірді. Орал большевиктері ұйымдастырушыларының және басшыларының бірі Я.М.Свердлов болды. 1905 ж. 7 желтоқсанда Уфада Жұмысшы депутаттарының Советі құрылды, астыртын «Уфинский рабочий» газеті (1906-1908), Орынборда татар тілінде тұңғыш социал-демократиялық жария газет «Орал» (1907) шықты. 1917 ж. Ақпан революциясы жеңгеннен кейін Башқұртта Жұмысшы және солдат депутаттарының Советтері жаппай құрыла бастады. 1917 ж. 26 қазанда (8 қараша) Уфада Совет өкіметі орнап, губревком құрылды. Қазанның аяғында Башқұрт жерінің көпшілігінде Совет өкіметі орнады. 1919 жылы 20 наурызда «Ресей жұмысшы-шаруа үкіметінің Башқұрстанның советтік автономиясы туралы келісіміне» қол қойылды. Башқұрт РКФСР құрамындағы тұңғыш автономиялық совет социалистік республикаға айналып, оның астанасы Стерлитамак қаласы болды. 1919 ж. 9 маусымда В.И.Чапаевтың 25-атқыштар дивизиясы Уфаны азат етті. Күзге қарай бүкіл Башқұрт ақ гвардияшылардан тазартылды. 1920 ж. шілдеде Стерлитамакта Советтердің Бүкіл Башқұртстандық 1-съезі болып, Башқұрстан Орталық Атқару Комитетін (БОАК) сайлады. Бүкіл одақтық Орталық Атқару Комитетінің 1922 ж. 14 маусымдағы «Башқұрт Автономиялы Советтік Социалистік Республикасының шекараларын кеңейту туралы» декреті бойынша Үлкен Башқұрстан құрылып, астанасы Уфа қаласы болды.

КСРО ордені

Социалист құрылысы жылдарында Башқұрстан индустриялы-аграрлы республикаға айналды. 1934 ж. партияның 17-съезінде Оралдың батыс және оңтүстік аймақтарында аса ірі мұнай базасын жасау міндеті қойылды. Башқұрстан өнеркәсіптің жаңа салалары (мұнай, электротехника, химия, тоқыма өнеркәсібі т.б.) құрылды. Көп салалы механикаланған ауыл шаруашылығы жасалды. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын өркендетудегі табыстары үшін Башқұрт 1935 ж. 15 наурызда Ленин орденімен марапатталды. Мәдениет революция жүзеге асты. Башқұрттар социалист ұлт болып қалыптасты.[4]

1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында еліміздің қуатын нығайтуға Башқұрт да лайықты үлес қосты. Майдандарда көрсеткен ерлігі үшін Башқұртдан шыққан 250-ден астам жауынгерге Совет Одағының Батыры атағы берілді. Олардың ішінде майданға Уфадан аттанған қатардағы жауынгер, атақты А.М.Матросов бар. Башқұрттың Ресейге өз еркімен қосылуын 400 жылдығы құрметіне және өнеркәсіпті, ауыл шаруашылық пен мәдениетті өркендетуге жетістіктері үшін 1957 ж. 13 маусымда Башқұрт АССР-і Ленин орденімен 2-рет марапатталды. 50-60 жылдары республиканың 92 еңбеккеріне Социалист Еңбек Ері атағы беріліп, 40 мыңнан аса адам (1968 жылға дейін) КСРО ордендерімен және медальдармен марапатталды. Коммунистік құрыылстағы табыстары үшін, респбуликаның 50 жылдығына байланысты, Башқұрт АССР-і 1969 ж. 21 наурызда Октябрь Революциясы орденімен марапатталды.[5]

Халық шаруашылығы[өңдеу]

Өнеркәсібі[өңдеу]

Башқұрт өнеркәсібі жан-жақты дамыған, ірі ауыл шаруашылық өндірісі бар республика. Өнеркәсібінің басты саласы – мұнай өндіру мен мұнай айыру. Башқұрт мұнай, табиғи газ, химия, машина жасау өнеркәсібінің маңызды орталығы. КСРО-да өндірілетін барлық мұңайдың 1/7 бөлігін береді. 70 жылдардың басында Башқұрт мұнай өндіруден Совет Одағында (Татар АССР-пен кейін) 2-орында болды. Республиканың мұнай кәсіпорындары негізінен Уфа, Ишимбай, Салауат қалаларында. Еліміздің өнеркәсіп орталықтарына мұнай мен газ құбырлары (Туймазы – Омбы, Туймазы – Куйбышев, Шкапово – Ишимбай – Магнитогорск, Ишимбай - Уфа) жүргізілген. Башқұрт өнеркәсібінің мұнайдан кейінгі маңызды салалары – қара және түсті металлургия (Белорецк, Сибай), электротехника (Уфа), мұнай айыру өндірісіне қажетті жабдықтар мен бұрғылау станоктарын шығару (Стерлитамак), болат сым арқан өндіру (Белорецк). Мұнай, газ, химиялық кәсіпорындарында спирт, полиэтилен, синтетикалық каучук, жуғыш заттар, пластмасса, синтетикалық талшық, гербицидтер өндірілді. Стерлитамакта аса ірі сода-цемент комбинаты болды.

Ауыл шаруашылығы[өңдеу]

Башқұрт РКФСР-дің егіншілік және мал шаруашылығы жақсы дамыған аудандардың бірі. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 7 млн га-дан асады: 4,9 млн га егістік, 1,6 млн га жайылым, 0,7 млн га шабындық (1968). Ауыл шаруашылығының басты саласы – егіншілік. Совет өкіметі жылдарында егіс көлемі 2 есе көбейді. Мал шаруашылығының басты саласы – етті-сүтті ірі қара мал және етті-жүнді қой өсіру. 1969 жылдың басында республикада сиыр 2035 мың, шошқа 904 мың, қой мен ешкі 3095 мың басқа жетті. Башқұрттың кей жерлерінде қымыз бен ет үшін жылқы өсірілді.

Темір жол транспорты[өңдеу]

Ресбуликаның халық шаруашылығында темір жол транспорты негізгі роль атқарды Барлық темір жолдың ұзындығы 1969 ж. 1197 км (1940 ж. 780 км еді). Уфа – Орынбор, Уфа-Туймазы, Уфа – Жаңаауыл тас жолдары бар. Ең басты су жолдары – Белая, Уфа өзендері (навигация кезіндегі су жолының ұзындығы 755 км.).

Денсаулық сақтау ісі[өңдеу]

1913 ж. Башқұртта не бары 143 дәрігер және 342 орта білімді медициналық қызметкері, 1,7 мың төсектік аурухана болған. 1969 жылы 1 қаңтарда Башқұртта 32,8 мың төсектік 375 аурухана, 6353 дәрігер, 23,3 мың орта білімді медициналық қызметкері болды. 1968 жылы 31 санаторий, 11 демалыс үйі жұмыс істеді. Башқұрт жерінде Аксаково, Алкино, Краснаульский т.б. курорттар бар.

Архитектурасы мен бейнелеу өнері[өңдеу]

Октябрь социалистік революциясынан бүрын Башқұртда профессионалды бейнелеу өнері болған жоқ. 1920 ж. Уфада Көркемөнер музейі (1954 жылдан М.В.Нестеров атында) ашылды. 1926 ж. ұйымдасқан Башқұрт көркемсурет училищесінің (қазіргі Уфа өнер училищесі) И.И.Урядов, А.Э.Тюлькин, М.Н.Елғаштиналардай тұңғыш түлектерден кейін М.Н.Арсланов, Г.Ш.Имашева. А.Хромов, Г.Мустафин, Р.Ишбулатов сияқты жас таланттар шықты. Олар «Чапаев дивизиясының Ақ Еділден өтуі» (И.И.Урядов), «Башқұрт делегациясы В.И.Лениннің қабылдауында» (Г.Мустафин) сияқты совет бейнеелу өнерінде елеулі орны бар шығармалар берді. Башқұрттың халық өнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнек қазақ пен қырғыз оюларына ұқсас келеді. Бесжылдықтар кезінде Уфада т.б. қалаларында ірі-ірі әкімшілік, мәдени-ағарту және көп қабатты тұрғын үйлер (Министр Советінің үйі, «Мамандар үйі», «Башкирия» мейманханасы т.б.) салынды. Башқұрт архитектурасының ерекшелігі ұлттық ою-өрнегінің молдығымен, сырт көрінісінің қарапайымдылығында.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. “Қазақ Совет Энциклопедиясы”, ІІ том
  2. Тахаев Х.Я., Башкирия, М., 1950; Тахаев Х.Я., Природные условия и ресурсы Башкирской АССР, Уфа, 1959
  3. Башкирия за полвека, Уфа, 1969
  4. Узиков Ю.А., Подписано В.И.Лениным (по следам пяти ленинских телеграмм в Башкирию), Уфа, 1967
  5. История Башкирской АССР, 3 изд., Уфа, 1968