Мазмұнға өту

Берке хан

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет

Берке хан
Берке хан
Берке ханның теңгелері
Лауазымы
Ту
Ту
Алтын Орданың 4-ші ханы
1257 — 1266
Ізашары Ұлақшы хан
Ізбасары Меңгу Темір хан
Өмірбаяны
Діні ислам
Дүниеге келуі 1209 / 1221
Бұрхан Халдун / Дешті Қыпшақ
Қайтыс болуы 1266 (1266)
Кура өзені, Әзербайжан
Жерленді Сарайшық, Қазақстан
Династия Шыңғыс хан әулеті
Әкесі Жошы хан
Анасы Хан Сұлтан хатұн
Жұбайы Тағтағай хатұн
Жіжек хатұн
Кехар хатұн
Балалары Ұрбай хатұн
Аты белгісіз ұл
Шайқасы Алтын Орда мен Елхан мемлекеті арасындағы қақтығыстар

Берке хан (1266/1267 ж. қаза тапқан; көне түркі: برکه خان) — Алтын Орданың ханы, әскербасы, 1257 жылдан 1266 жылға дейін Көк Орда мен Ақ Орданың билігін біріктіріп, Жошы ұлысының (Алтын Орданың) қуатын нығайтқан әмірші.[1] Ол ресми түрде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының перзенті болып табылады.

Ол өзінің туған ағасы Бату ханның ұлдарынан кейін таққа отырды және Моңғол империясының ұлыстары ішінде алғашқы болып Ислам дінін қабылдағанын ресми түрде жариялаған алғашқы хан.[2] Оның бөлесі (немере ағасы) Құлағу хан Бағдат қаласын талқандап, Иранда Елхан мемлекетін құрғаннан кейін, Берке оған қарсы мысырлық Мәмлүк сұлтанатымен одақ құрды. Сондай-ақ, Берке Төле әулетінің азамат соғысында Құбылайға қарсы Арық бұғаны қолдады, бірақ өзі Құлағумен және Ильхандармен соғысып жатқандықтан, бұл тартысқа әскери тұрғыдан араласа алмады.

Есімінің мағынасы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

«Берке» — түркі және моңғол халықтарына ортақ есім. Моңғол тілінде «бэрх» (көне түркі тіліндегі bärk сөзімен түбірлес) «қиын, қатты, берік» деген мағынаны білдіреді.

Берке Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ханның отбасында дүниеге келген. Оның нақты қай жылы туғаны туралы тарихшылар арасында ортақ мәміле жоқ. Һижра жыл санауы бойынша 663 жылы (б.з. 1264/1265 жж.) оның ордасына келген мәмлүк елшілері ханның жасын 56-да деп сипаттаған. Бұл мәлімет оның 1207 және 1209 жылдар аралығында туғанын көрсетеді. Алайда, сол заманның парсы шежірешісі Жүзжани Берке ханды моңғолдардың Хорезмді басып алу жорығы кезінде (1219–1221 жж.) дүниеге келген деп мәлімдейді.

Соңғы дерекке сүйенген тарихшы Жан Ришар Беркенің анасы Хорезмшах Мұхаммед II-нің тұтқынға түскен қызы — Хан Сұлтан (немесе Сұлтан хатұн) болған деген болжамды алға тартады. Жошы мен Хан-Сұлтанның некесі 1220 жылы қиылғандықтан, бұл нұсқа бойынша Берке 1221 жылдан ерте тууы мүмкін емес.

Жастық шағы және жорықтары

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Берке өзінің бірнеше бауырларымен бірге 1229 жылы немере ағасы Үгедейді (Өгедей) ұлы қаған етіп сайлау рәсіміне қатысты.

1236 жылы Берке өзінің бауырлары Орда Ежен, Шинкур, Шибан және өзге де туыстарымен бірге Бату ханның басшылығымен Сібірден аттанған 150 мыңдық орасан зор әскердің құрамында болды. Бұл әскер мұсылман Еділ бұлғарлары мен қыпшақтардың жерін басып алып, оларды өздеріне бағындырды. Бату мен Сүбедей ноян Беркені Кавказдың солтүстігіндегі қыпшақтарды бағындыруға аттандырды. Осыдан кейін, 1237 жылы олар Рязань мен Суздаль кінәздіктерін талқандап, Русь жеріне ішкерілей кірді. 1238–1239 жылдардың қысында Берке қыпшақтарды жеңіп, меркіттердің көсемін тұтқынға алды. Кейіннен ол Каспий теңізінің батысындағы Құма мен Терек өзендері бойындағы даланы толықтай бағындырды.[3]

Сонымен қатар, Берке ағасы Батудың басшылығымен Еуропаға жасалған жорықтарға қатысып, мажар (венгр) әскері тас-талқан болған Шайо (Мохи) өзені бойындағы шайқаста ерекше көзге түсті. Үгедей қаған қайтыс болып, жаңа ұлы қағанды сайлау үшін Шыңғыс хан ұрпақтары Моңғолияға шақырылғанда, Берке мен оның бауырлары Бату ханмен бірге жаңа билеушіні таңдайтын құрылтайға аттанды.[4]

  • Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.
  • Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.
  • Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.
  2. ↑ Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.
  3. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.
  4. ↑ Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7