Бибі Ханым мешіті

Бибі ханым мешіті.

Бибі ханым мешіті — Самарқанд қаласында орналасқан XIV ғасырдың сәулет ескерткіші. Әмір Темірдің бұйрығымен 1399–1404 жылдары Үндістанға жасаған жорығынан кейін тұрғызылған. Орта Азиядағы ең ірі мешіттердің бірі саналады. Әзери стиль салынған.

Тарихы

Аңыздар

Мешіттің салынуы жайлы халық арасында бірнеше аңыз сақталған.

• Бір нұсқа бойынша, мешіт Әмір Темірдің бұйрығымен Үндістан жорығынан оралған құрметіне салынған және сүйікті жары Бибі ханумның есімімен аталған.
• Екінші аңызда құрылысты бастамашы болған — ханымның өзі. Ол күйеуіне сыйлық ретінде мешіт тұрғызуды ойлап, Самарқандтың таңдаулы сәулетшілерін жинап, олардан жұмысты Әмір қайтқанша аяқтауды талап етеді.
• Аңыз желісі бойынша, бас сәулетші ханымның сұлулығына ғашық болып, мешітті уақытында бітіру үшін Бибі ханумнан сүйіс сұрайды. Ханым амалсыз келіседі. Әмір Темір оралғанда мешіттің салтанатына қуанып, бірақ жұбайының бетінде қалған ізді көрген соң ашуланып, сәулетшіні жазалауға бұйрық береді.
• Сәулетші шәкірттерімен бірге мешіт мұнарасына қашып шығып, қолға түспеу үшін «қанат жасап ұшып кеткен» деген аңыз тараған.

Архетиктуралық сипаттасы

Ескерткіш ұзынынан да, көлденеңінен де айқын белдеулене салынған, тікбұрышты аула тәріздес (83х62м). Биік қасбетіндегі әшекейлеу үшін жасалған ұзын белдеу көрнекі көрінеді. Оның артында, ауланың қарама-қарсы бетінде мешіттің негізгі ғимараты (биіктігі 44 м), ал көлденең белдеу бойына кішірек екі ғимарат орналасқан. Ауланы айналдыра көп күмбезді галлерея тұрғызылған, құрылыстың сыртқы бұрыштары биік мұнаралармен бекітілген.

Мешіттің үш ғимаратын да біртектес — мығым, шаршы негізді, цилиндр барабанды ширек күмбезбен жаба келіп, төбесінен фероконикалық күмбез шығарған. Үлкен мешіттің қасбетіндегі бұрыштары гүлдестемен оймышталған көп қырлы мұнаралармен көмкерілген. Ғимараттың ерекше сәнді әрі келісімді түрі оны өз алдына дербес құрылыс ретінде қарауға мүмкіндік береді.

Мешіттердің қасбеті нақышты өрнектелген, мозаикамен, оюлы мәрмәр тақталармен безендірілген. Ішкі жағы түгелдей алтындаған көкшіл бояумен өсімдік тектес, геометриялық өрнек түрінде өрнектелген. Бибі ханым мешіті Орта Азияның ортағасырлық архитектурасының ғажап үлгісі болып табылады.

Ол кейінгі архитектурасының дамуына зор ықпал жасады.