Бодандық

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Бодандық (орыс. “подданство” — азаматтық) — еркінен айырылу, тәуелділік, кіріптарлық. Ерте дәуірлерде құқықтық категория ретінде қалыптасқан Бодандық атауы дәстүрлі қазақ ұғымында “отарлану”, “өзге мемлекетке бағынышты болу” деген мағынаны білдірген.

Мысалдар[өңдеу]

Мысалы, 19 ғ-да өмір сүрген қазақ ақыны “Сексен бес жыл болыпты бодандыққа. Қайырсыз патшамызға ел болмадық. Құр мен қоян секілді алуға оңай, қай жұртқа аңқаулықпен жем болмадық” дейді.Адамзат қоғамының дамуы барысында Бодандық қарым-қатынастың сан алуан түрі пайда болды. Мысалы, орта ғасырларда бір феодалдың (вассалдың) екіншісіне (сеньорға) жеке басының тәуелділігі “вассалдық жүйе” деп аталды. Әсіресе, 8 — 9 ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі агр. қарым-қатынастардың күрт өзгерістерге толы даму қарқыны вассалдық жүйені әлеум. ин-т ретінде жетілдіре түсті.

Мысалы, Франк мемлекетінде корольдер мен ірі феодалдар адалдықпен қызмет еткен ұсақ шонжарларға табан ақы ретінде феодті (жер телімін) немесе басқалай күнелтіс көзін уақытша бөліп берді. Ал, вассалдар (жер иелері) өз есебінен әрі кесімді мерзім (әдетте, 40 күн) бойына сеньорларға әскери қызмет етуді, сондай-ақ, сотқа, жиынға барғанда нөкер жиып беруді, тұтқынға түскен жағдайда “жәрдем” (auxіlіum) төлеуді, т.б. міндеттеріне алды. Ал сеньорлар феодтарды пайдалануға берумен ғана шектелмей, өзінің вассалдарын және оның дүние-мүлкін қорғауға тиіс болды. Өзара келісімшарт “оммаж” деп аталатын айрықша рәсіммен бекітіліп, вассал сеньорға адал қызмет ететіндігі туралы ант (фуа) берді. Жерге меншіктің иерархиялық сатыларында (король — ірі феодал — ұсақ феодалдар) пайда болып, кемелдене бастаған вассалдық жүйе кейін экон. қарым-қатынастан гөрі саяси, әсіресе, әскери одақ мазмұнын иеленді. Батыс Еуропа елдерінде жеке адамдардың арасында қалыптасқан вассалдық жүйе мемлекетаралық қарым-қатынас аясына да ене бастады. Өзге мемлекеткевассалдық тәуелділікке енген елдер пайда болды. Ол, негізінен, әр қилы бағыныштылық шарттары арқылы көрініс тапты:
Мысалы: вассал елдің басшысы сюзерен-мемлекеттің ұйғарымымен тағайындалды, ол “адалдық пен бағыныштылық” туралы ант берді. Бірақ бұл шаралар мемлекеттік емес, тек жеке бастық сипат иеленді. Вассалдық тәуелділіктің басты белгісі әскери көмек беру және алым-салық төлеу еді. Тәуелді мемлекеттер өз ішіндегі кейбір басқару құқыларынан (мысалы, өз ақшасын эмиссиялау еркінен) ғана айырылып қана қойған жоқ, сондай-ақ, өзге мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатып, келісімшарттар жасасу еркін де жоғалтты. Өйткені, сюзерен-мемлекеттің сыртқы байланыстағы саяси, экон. және әскери келісімшарттарының нормалары, егер оларда басқаша көзделмеген болса, вассал мемлекеттерге де заңи тұрғыдан міндет болып саналды. Яғни, ішкі қарым-қатынаста кейбір дербестікке ие болғанымен, халықар. қарым-қатынаста құқылар шектеулі болды, оның мүдделерін сюзерен-мемлекет қорғауға тиіс еді.

Қазақ тарихи[өңдеу]

Қазақ Бодандық[өңдеу]

Өндіргіш күштердің дамып, өнеркәсіптік нышандардың жетілуіне орай 19 ғ-да вассалитет мемлекетаралық қарым-қатынастың пішімі ретіндегі мәнін өзгерте бастады. Оны империалистік мемлекеттер өздерінің отаршылдық саясатының мақсаттары үшін пайдалануға тырысты. Кіші жүз ханы Әбілқайыр мен Орта жүздің біраз руларын билеген Сәмеке ханның Ресей бодандығын қабылдау актісі (1731) осы вассалдық қарым-қатынастың еуроазиялық нұсқасы еді. 18 ғ-дың алғашқы жартысында Қазақ ордасының сыртқы-ішкі саяси жағдайы күрт шиеленісіп, не Ресей патшалығымен әскери одақ құрып, ел тұтастығын сақтап қалу, не шығыстан ентелей түскен Жоңғар хандығының шапқыншылығына ұшырап, тағы да тоз-тоз болу жолын (қара Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама) таңдау тұрды. Қарамағындағы ұлысын жан-жақтан ентелеген сыртқы жаулардың езгісінен аман сақтап қалуды әрі ел ішіндегі билік аясын кеңейтудің қамын ойлаған Әбілқайыр хан Ресей Бодандықна кіруге ұмтылады. Ол кездегі қазақ билеушілерінің Бодандық туралы түсінігі қазіргі кезде “тәуелсіздіктен айырылу”, “отарлану” мәнінде қолданылатын ұғымнан мүлдем басқаша еді. Олар Бодандық актісі арқылы Ресейдің әскери-саяси қолдауына ие болып, елдің ішкі дербестігін, сыртқы тәуелсіздігін сақтап қалуды көздеді. Бірақ, Қазан, Астрахан, Қырым хандықтарын күйретіп, Ноғайлы мен Сібір жұртын тоз-тоз қылған Ресей империясы сюзерендік рөлмен шектеліп қалмай, қазақ даласына да метрополиялық үстемдік орнату мүмкіндігін барынша пайдаланып қалуға тырысты. Сөйтіп, Петр І тұсында мемлекеттің сыртқы саясаттағы стратегиясы ретінде белгіленген жоспарды іске асыруға — Қазақстан арқылы Орта Азияға, Иран мен Ауғанстанға, Қытай мен Үндістанға шығу әрекетіне жан-жақты әзірлікпен кірісті. Мәселен, Орынбор экспедициясының бастығыИ. Кирилловқа берілген нұсқауларда Ресей империясының Қазақстанды отарлау саясатының басты бағыттары — хандықтар иелігіндегі территорияны басып алу, әскери экспансияны өрістете отырып, халықты бір-біріне айдап салу арқылы қоғамды ішінен ыдырату мақсаты айқындалды. 1744 ж. 14 қаңтарда Орынбор өлкесінің алғашқы генирал-губернаторы И.И. Неплюевтің қазақ елін отарлау жөніндегі “қосымша жоспары” патша әкімшілігі тарапынан қолдау тауып, ұзақ уақыт бойы біртіндеп жүзеге асырылды. Шын мәнінде, бұл жоспар қазақ даласының шекарасына тұрақты әскери бөлімшелерді шоғырландырып, башқұрттарды қазақтарға қарсы қоюдың жобасы еді. Империяның бүкіл заң шығарушылық базасы екі елдің Бодандық қарым-қатынас жасау актісінде көзделген қарапайым шарттарды (мысалы, ішкі басқару құрылымын сақтау, территорияға қол сұқпау, т.б.) өрескел бұза отырып, отаршылдық саясаттың жергілікті тіректері — генерал-губернаторлар мен әскери генералдардың “ұлы орыстық” идеяға негізделген астамшыл ырқына қызмет етті. 1822 ж. Сібір генерал-губернаторы М.М. Сперанскиймен оның көмекшісі Г.С. Батеньков әзірлеген “Сібір қырғыздары туралы жарғы” 15 ғ-да негізі қаланған қазақ мемлекеттілігінің маңызды тірегі — хандық билікті жоюға бағытталды. 1867 ж. және 1868 ж. қабылданған “Уақытша ережелер” бойынша қазақ елінің дәстүрлі әкімш.-саяси құрылымының соңғы буыны — аға сұлтандар мен сұлтан-правительдер биліктен шеттетіліп, елді басқару тетігі жергілікті патша әкімшілігінің — әскери губернаторлардың құзырына берілді. “Орал, Торғай, Ақмола, және Семей облыстарын басқару туралы Уақытша ереженің” 210-бабында “қазақтар жайлаған жерлердің барлығы мемлекеттік жер” деп жариялануы дәстүрлі ел билеу жүйесін жоғалтып, әкімш.-территориялық тұтастығынан айырылған қазақ халқын отаршылық қыспаққа алуды, құнарлы жерлерін тартып алып, шөл-шөлейтті ендіктерге ығыстыру әрекетін заңдастырды.

Бастапқыда әскери-саяси қолдау көрсетіп, мемлекеттілікті сақтап қалуға қамқорлық жасайды деген үмітпен Бодандықғына кірген Ресей патшалығының империялық жымысқы саясатына, қазақтың елі мен жерін отарлап, саяси және рухани құлдыққа салу мақсатында жүргізген әкімш.-құқықтық реформаларына халық дүркін-дүркін наразылық білдіріп, қарсы тұрды. Сырым Датұлы, Есет Көтібарұлы, Исатай Тайманов, Жанқожа Нұрмұхамедұлы, Жоламан Тіленшіұлы, Кенесары Қасымұлы, т.б. бастаған көтерілістер мемлекет тәуелсіздігін қайтару жолындағы бүкілхалықтық қозғалысқа айналды. Патша өкіметі азаттық идеясын аяусыз жазалап, репрессиялық тәсіл-дермен тұншықтырып отырды (қ. Қазақстанды Ресейдің отарлауы). Кеңес өкіметінің тұсында отаршылдық саясат жалғаса берді. 1917 ж. 5 — 13 желтоқсанда Орынбор қ-нда Екінші Жалпықазақ съезінде “Алашорда” мемлекетінің негізін қалау туралы арнаулы қаулы қабылданғанымен, “қызыл империя” қазақ халқының тарихи таңдауына — саяси-мемл. дербестікке жетуіне жол бермеді. 1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстан ресми түрде мемл. тәуелсіздігін жариялап, азат ел ретінде әлемге танылып, өзге елдермен дербес дипломат., экон., т.б. қарым-қатынастар жасау мүмкіндігіне ие болды.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х