Боданшар Мұңғақ
| Боданшар Мұңғақ | |
| Өмірбаяны | |
|---|---|
| Дүниеге келуі | IX ғасыр соңы Моңғолия |
| Қайтыс болуы | X ғасыр |
| Династия | Қият |
өңдеу  | |
Боданшар Мұңғақ (сонымен қатар Боданшар хан деп те аталады) — IX ғасырдың соңы мен X ғасырдың басында өмір сүрген белгілі моңғол тайпаларының көсемі және әскери қолбасшысы. Ол кейін Шыңғыс ханды дүниеге әкелген Бөржігін әулетінің негізін қалаушы ретінде белгілі. Сонымен қатар, одан тараған ұрпақтардың бірі — 1370 жылы Темір әулетінің негізін қалаған Орта Азияның әйгілі жаулаушысы Әмір Темір болды.[1][2][3]
Шығу тегі мен тарихи маңызы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Моңғолдың құпия шежіресіне сәйкес, Боданшар Мұңғақ — мифтік кейіпкер Бөрте Чиноның он екінші ұрпағы болған деп есептеледі, бірақ бұл туыстық биологиялық емес, номиналды деп саналады. Шыңғыс хан Боданшардың он бірінші буындағы ұрпағы болған, ал Әмір Темір — он алтыншы буындағы ұрпағы.[4]
Кейде ол Бөржігін әулетінің негізін қалаушы ретінде аталады, бірақ "Бөржігін" аты оның атасы Бөржігідай Мергеннен шыққан. Кейбір шағатай дереккөздерінде Боданшар "Бузанджар Мунқақ" ретінде жазылып, оның өмір сүрген уақыты 747 жылғы Әбу Мүслім көтерілісімен байланыстырылады. Дегенмен, бұл деректердің Баянчур ханмен шатастырылуы мүмкін.[5]
Моңғол шежіресіндегі орны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тимурид дәуіріндегі шежірелерде, әсіресе Ұлықбектің Шажарат әл-атрак («Түріктер шежіресі») атты еңбегінде Бодончар Мөнхаг басты ата-баба ретінде көрсетіледі. Темірдің әкесі Тарағай ұлына олар Бодончардан он бесінші буында екенін айтқан екен.[6]
Шажарат әл-атракта түріктер мен моңғолдардың тегі Нұх пайғамбардың ұлы Яфестен басталып, Адам атаға дейін жалғасады. Боданшар бұл тізімде Адамнан жиырма сегізінші ұрпақ ретінде көрсетілген. Ұлықбек бұл арқылы Шыңғыс хан мен Темірдің тектерін бір желіге біріктіріп, моңғолдарды батыр халық ретінде сипаттайды. Әкелі-балалы тізбек басты рөл атқарады: Боданшар әкесі — Анқауи хан, атасы — Қиал хан, ал арғы аталарының бірі — түркілер мен моңғолдардың ортақ мифтік тұлғасы Оғыз хан.[7]
Әулеттік және мәдени мұрасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Боданшар — Бөржігін әулетінің негізін қалаушы, бұл әулеттен Шыңғыс хан және оның көптеген мұрагерлері тараған. Қытайдағы Юань әулеті кезінде ол Шицзу (始祖) — «Негіз қалаушы» деген ғибадатхана атағына ие болды.[8]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Timur. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 қаңтар 2021.
- ↑ A History of Inner Asia Cambridge University Press — P. [121] (col. {{{columns}}}).
- ↑ The Mongols and the Islamic World Yale University Press — P. [39] (col. {{{columns}}}).
- ↑ Boyle John Andrew The Cambridge History of Iran: Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods / Boyle, John Andrew Cambridge University Press, 1968 — P. [312–313] (col. {{{columns}}}).
- ↑ Критическое исследование источников по родословной Тимура — Tashkent: Фан, 2006
- ↑ Roemer Hans Robert The Cambridge History of Iran: Volume 6, The Timurid and Safavid Periods / Lockhart, Laurence; et al. Cambridge University Press, 1986 — P. [44–45] (col. {{{columns}}}).
- ↑ Manz Beatrice Forbes The Rise and Rule of Tamerlane Cambridge University Press, 1999 — P. [7–10] (col. {{{columns}}}).
- ↑ Rossabi Morris Khubilai Khan: His Life and Times University of California Press, 1988 — P. [19] (col. {{{columns}}}).