Бреттон-Вудс жүйесі
Бреттон-Вудс жүйесі (ағылш. Bretton Woods system), сондай-ақ Бреттон-Вудс валюталық жүйесі — Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде қалыптасқан және соғыстан кейінгі халықаралық валюталық-қаржылық қатынастардың негізін құраған халықаралық ақша жүйесі. Оның негізгі қағидалары 1944 жылғы 1–22 шілдеде АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатындағы Бреттон-Вудс елді мекенінде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының Валюталық-қаржылық конференциясында келісілді.[1]
Жүйе тұрақты, бірақ қажет болған жағдайда өзгертілетін айырбас бағамдарына негізделді. Қатысушы елдер өз валюталарының паритетін АҚШ долларына немесе алтынға қатысты белгіледі, ал АҚШ доллары шетелдік ресми ақша органдары үшін бір трой унциясы таза алтынға 35 АҚШ доллары бағамымен айырбасталуға тиіс болды. Ұлттық валюталардың нарықтық бағамдары белгіленген паритеттің айналасында тар дәлізде ұсталды.[2]
Бреттон-Вудс келісімдері сонымен бірге екі халықаралық қаржы институтын — Халықаралық валюта қорын (ХВҚ, IMF) және Халықаралық қайта құру және даму банкін (ХҚДБ, IBRD; кейін Дүниежүзілік банк тобының өзегіне айналды) құруға негіз болды.[3]
Бреттон-Вудс жүйесінің негізгі мақсаты 1930-жылдардағы Ұлы тоқырау кезінде кең тараған бәсекелес девальвациялар, валюталық шектеулер мен протекционистік саясаттың қайталануына жол бермеу, халықаралық сауданы кеңейту және соғыстан кейінгі экономикаларды қалпына келтіруге қолайлы тұрақты валюталық орта құру болды.[4]
Жүйенің алтын-долларлық өзегі 1971 жылғы 15 тамызда АҚШ президенті Ричард Никсон долларды алтынға ресми айырбастауды тоқтатқаннан кейін іс жүзінде күйреді. 1973 жылғы наурызға қарай негізгі өнеркәсіптік мемлекеттердің валюталары долларға қатысты еркін құбылмалы бағамдарға көшті. 1976 жылғы Ямайка келісімдері бұл өзгерістерді саяси тұрғыдан бекітті, ал 1978 жылғы ХВҚ келісімінің Екінші түзетуі құбылмалы бағамдарды заңдастырып, алтынның халықаралық валюталық жүйедегі ресми рөлін едәуір төмендетті.[5]
Алғышарттары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Алтын стандартының дағдарысы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы халықаралық валюталық жүйе негізінен алтын стандартына сүйенді. Ұлттық валюталардың құны алтынның белгілі бір мөлшерімен анықталып, олардың өзара бағамдары осы алтын құрамынан туындайтын.
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген мемлекеттер банкноталарды алтынға еркін айырбастауды тоқтатты. 1920-жылдары алтын стандартын қалпына келтіруге әрекеттер жасалғанымен, бұрынғы жүйе тұрақты жұмыс істей алмады.
1929 жылы басталған Ұлы тоқырау халықаралық қаржылық қатынастарды одан әрі әлсіретті. Елдер экономикалық белсенділікті ынталандыру үшін валюталарын девальвациялады, импортты шектеді, валюталық бақылау мен екіжақты клирингтік келісімдерді кеңінен қолданды.
1930-жылдардағы тәжірибе соғыстан кейінгі жаңа халықаралық тәртіпті жобалаған экономистерге үлкен әсер етті. Жаңа жүйе бір жағынан айырбас бағамдарының тұрақтылығын қамтамасыз етуге, екінші жағынан мемлекеттерге жұмыссыздық пен экономикалық құлдырауға қарсы ішкі макроэкономикалық саясат жүргізуге мүмкіндік беруге тиіс болды.[6]
Соғыстан кейінгі тәртіпті жоспарлау
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталмай тұрып-ақ АҚШ пен Ұлыбритания болашақ халықаралық валюталық жүйенің жобаларын әзірлей бастады.
Бұл жұмыстың негізгі екі авторы:
- британдық экономист Джон Мейнард Кейнс;
- АҚШ Қаржы министрлігінің жоғары лауазымды қызметкері Гарри Декстер Уайт
болды.
Кейнс жоспары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кейнс 1941–1943 жылдары Халықаралық клирингтік одақ (ағылш. International Clearing Union) құру жобасын әзірледі.
Ол ұлттық валюталардың біріне халықаралық резервтік валюта мәртебесін берудің орнына жаңа халықаралық есептік ақша — банкор (bancor) енгізуді ұсынды.[7]
Кейнс жоспары бойынша:
- орталық банктер Халықаралық клирингтік одақта шоттар ұстауға;
- халықаралық сауда есеп айырысулары банкор арқылы жүргізілуге;
- тапшылығы бар елдерге автоматты түрде салыстырмалы түрде ірі кредит берілуге;
- тұрақты экспорттық профициті бар мемлекеттерге де теңгерімсіздікті азайту міндеті жүктелуге
тиіс еді.
Кейнс халықаралық валюталық жүйедегі түзету ауыртпалығы тек төлем балансы тапшылығы бар елдерге жүктелмеуі керек деп есептеді. Ұзақ уақыт бойы ірі профицит жинаған мемлекеттер де ішкі сұранысты арттыру арқылы тепе-теңдікті қалпына келтіруге үлес қосуға тиіс болатын.
Уайт жоспары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Гарри Декстер Уайт әзірлеген америкалық жоба Халықаралық тұрақтандыру қорын құруды көздеді.
Кейнс жоспарына қарағанда Уайт жеке халықаралық ақша шығарудан бас тартуға бейім болды. Оның жобасы қатысушы мемлекеттердің жарналары есебінен қалыптасатын қор құруға негізделді.
Қор валюталық тапшылыққа ұшыраған мемлекеттерге шектеулі көлемде басқа елдердің валюталарын беруге және тұрақты айырбас бағамдарын сақтауға көмектесуге тиіс еді.[8]
Уайт жоспары сонымен қатар кейін Халықаралық қайта құру және даму банкіне айналған халықаралық инвестициялық банк құру идеясын қамтыды.
АҚШ соғыстың соңына қарай әлемдегі ең ірі несие берушіге және алтын қоры ең көп мемлекетке айналғандықтан, келіссөздердің түпкілікті нәтижесіне америкалық жоба Кейнс жоспарына қарағанда көбірек ықпал етті.
Соған қарамастан Бреттон-Вудс жүйесінде екі жобаның да элементтері көрініс тапты.
Бреттон-Вудс конференциясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Конференцияның ресми атауы — Біріккен Ұлттар Ұйымының Валюталық-қаржылық конференциясы (ағылш. United Nations Monetary and Financial Conference).
Ол 1944 жылғы 1–22 шілде аралығында Бреттон-Вудстағы Mount Washington Hotel қонақүйінде өтті.
Конференцияға 44 мемлекеттің 730 делегаты қатысты.[1]
Конференция президенті АҚШ қаржы министрі Генри Моргентау кіші болды.
Келіссөздердің негізгі тұлғалары Гарри Декстер Уайт пен Джон Мейнард Кейнс еді. Уайт ХВҚ жобасын қарастырған негізгі комиссияға, ал Кейнс Халықаралық қайта құру және даму банкі мәселелеріне арналған комиссияға жетекшілік етті.[1]
Конференцияның қорытынды актісі 1944 жылғы 22 шілдеде қабылданды.
Оның негізгі нәтижелері:
- Халықаралық валюта қоры туралы келісім баптарының қабылдануы;
- Халықаралық қайта құру және даму банкі туралы келісім баптарының қабылдануы;
- халықаралық валюталық және экономикалық ынтымақтастықтың жаңа қағидаларын бекіту болды.
КСРО-ның қатысуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]КСРО Бреттон-Вудс конференциясына делегация жіберіп, келіссөздерге қатысты.
Алайда Иосиф Сталиннің үкіметі кейін ХВҚ мен ХҚДБ туралы келісімдерді ратификацияламады және Кеңес Одағы бұл ұйымдарға мүше болған жоқ.[9]
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін оның құрамынан шыққан тәуелсіз мемлекеттер 1992–1993 жылдары ХВҚ-ға жеке-жеке кірді.
Жүйенің негізгі қағидалары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бреттон-Вудс жүйесі классикалық алтын стандартынан да, қазіргі еркін құбылмалы валюталық жүйеден де ерекшеленді.
Тұрақты, бірақ өзгертілетін бағамдар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Әр мемлекет ұлттық валютасының ресми паритетін белгіледі.
ХВҚ-ның бастапқы Келісім баптарының IV бабына сәйкес валюта паритеті:
- алтынмен;
- немесе 1944 жылғы 1 шілдедегі салмағы мен сынамасына сәйкес АҚШ долларымен
көрсетілуі мүмкін еді.[10]
Ұлттық орталық банктер валюталық интервенциялар арқылы нарықтық бағамды белгіленген паритетке жақын ұстап отырды.
Бастапқы ережелер бойынша спот валюталық операциялардағы бағамның паритеттен ауытқуы әдетте:
- ±1%-дан
аспауы тиіс еді.
«Іргелі теңгерімсіздік»
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Айырбас бағамдары мүлде өзгермейтін болған жоқ.
Егер мемлекеттің төлем балансында ұзақ мерзімді және құрылымдық «іргелі теңгерімсіздік» (ағылш. fundamental disequilibrium) пайда болса, ол ХВҚ-мен келісу арқылы валютаны девальвациялай немесе ревальвациялай алды.[6]
Осы себепті Бреттон-Вудс жүйесі көбіне:
- «тұрақты, бірақ реттелетін бағамдар жүйесі»
(ағылш. fixed but adjustable exchange rates) деп сипатталады.
Доллардың алтынға айырбасталуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]АҚШ халықаралық жүйенің орталық валютасының эмитенті болды.
АҚШ билігі шетелдік орталық банктер мен ресми ақша органдары иелігіндегі долларларды:
- 1 трой унциясы таза алтын = 35 АҚШ доллары
бағамымен алтынға айырбастауды қамтамасыз етті.[2]
Осылайша доллар алтын мен басқа ұлттық валюталардың арасындағы негізгі байланыстырушы буынға айналды.
Бұл жүйені көбіне алтын-доллар стандарты деп атайды.
Жеке тұлғалардың АҚШ-та долларды алтынға еркін айырбастау құқығы болған жоқ; халықаралық конверсия негізінен ресми ақша органдары арасындағы операцияларға қатысты болды.
Капитал қозғалысын бақылау
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бреттон-Вудс жүйесі халықаралық капитал қозғалысының толық еркіндігін талап етпеді.
Керісінше, ХВҚ келісімінің VI бабы мүше мемлекеттерге халықаралық капитал қозғалысын реттеу үшін қажетті бақылау шараларын қолдануға мүмкіндік берді, егер мұндай шаралар қалыпты ағымдағы халықаралық төлемдерді негізсіз шектемесе.[11]
Капитал қозғалысын бақылау тұрақты айырбас бағамдарын сақтап отырып, мемлекеттерге ішкі пайыздық мөлшерлемелер мен жұмыспен қамту саясатын салыстырмалы дербес жүргізуге мүмкіндік берген негізгі элементтердің бірі болды.
Ағымдағы операциялар бойынша айырбасталымдылық
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жүйенің ұзақ мерзімді мақсаты тауарлар мен қызметтер саудасына байланысты ағымдағы халықаралық төлемдер бойынша валюталардың айырбасталымдылығын қалпына келтіру болды.
Алайда соғыстан кейінгі алғашқы жылдары көптеген мемлекеттер валюта тапшылығына байланысты шектеулерді сақтады.
1958 жылғы 29 желтоқсанда Батыс Еуропаның 14 мемлекеті өз валюталарының ағымдағы операциялар бойынша сыртқы айырбасталымдылығын енгізді.[12]
Осы оқиға Бреттон-Вудс жүйесінің толық жұмыс істей бастауының маңызды кезеңі саналады.
Халықаралық валюта қоры
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бреттон-Вудс жүйесінің институционалдық өзегі — Халықаралық валюта қоры болды.
ХВҚ-ның негізгі міндеттері:
- халықаралық валюталық ынтымақтастықты дамыту;
- айырбас бағамдарының тұрақтылығын қолдау;
- бәсекелес девальвацияларды тежеу;
- халықаралық сауданың теңгерімді өсуіне жағдай жасау;
- төлем балансы уақытша тапшылыққа ұшыраған мемлекеттерге қаржы ресурстарын ұсыну болды.
ХВҚ капиталы мүше мемлекеттердің квоталары есебінен қалыптасты. Елдің квотасы оның қорға салатын жарнасына, дауыс беру күшіне және ХВҚ ресурстарына қол жеткізу көлеміне ықпал етті.
ХВҚ туралы Келісім баптары 1945 жылғы 27 желтоқсанда күшіне енді. Қор қаржылық операцияларын 1947 жылғы 1 наурызда бастады, ал алғашқы қаржы қаражатын 1947 жылғы мамырда Франция алды.[13]
Халықаралық қайта құру және даму банкі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Екінші Бреттон-Вудс мекемесі — Халықаралық қайта құру және даму банкі.
Оның бастапқы мақсаты:
- соғыстан қираған мемлекеттерді қалпына келтіру;
- ұзақ мерзімді өндірістік инвестицияларды қаржыландыру;
- инфрақұрылым мен экономикалық дамуға кредит беру
болды.
ХҚДБ кейін кеңейген Дүниежүзілік банк тобының негізгі мекемесіне айналды.
Банк өзінің алғашқы ірі кредитін 1947 жылғы 9 мамырда Францияға берді.
1947 жылдан Маршалл жоспары Батыс Еуропаны қалпына келтіруде негізгі қаржылық құралға айналғандықтан, Дүниежүзілік банк қызметінің басым бағыты біртіндеп дамушы мемлекеттердегі энергетика, көлік, суару және басқа инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға ауысты.[14]
Доллар тапшылығы кезеңі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары Батыс Еуропа мен Жапонияның өндірістік инфрақұрылымы әлсіреп, олардың АҚШ-тан импортқа сұранысы өте жоғары болды.
Бұл мемлекеттердің долларлық экспорттық кірісі импорт қажеттіліктерін жабуға жеткіліксіз еді.
Нәтижесінде халықаралық экономикада «доллар тапшылығы» (ағылш. dollar shortage) пайда болды.
АҚШ-тың Маршалл жоспары бойынша көрсеткен көмегі, шетелдегі әскери шығындары және инвестициялары доллар өтімділігінің халықаралық экономикаға таралуына ықпал етті.
1950-жылдардың соңына қарай Батыс Еуропа мен Жапония экономикалары қалпына келіп, төлем баланстары жақсарды. Доллар тапшылығы біртіндеп керісінше доллардың халықаралық нарықта артық жиналу мәселесіне ауыса бастады.
Жүйенің өркендеу кезеңі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басы Бреттон-Вудс жүйесінің салыстырмалы тұрақты кезеңі болды.
Бұл уақытта:
- Батыс Еуропа экономикалары тез өсті;
- Жапония жоғары экономикалық өсімге қол жеткізді;
- халықаралық сауда қарқынды кеңейді;
- валюталардың ағымдағы операциялар бойынша айырбасталымдылығы қалпына келтірілді;
- инфляция көптеген өнеркәсіптік мемлекеттерде салыстырмалы төмен деңгейде қалды.
Бреттон-Вудс жүйесінің экономикалық нәтижелерін бағалауда зерттеушілер әртүрлі пікір ұстанғанымен, соғыстан кейінгі алғашқы онжылдықтар халықаралық сауда мен өндірістің ерекше жылдам өсу кезеңі болды.
Триффин дилеммасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бреттон-Вудс жүйесінің ішкі қайшылығы 1950-жылдардың соңынан анық көріне бастады.
Бельгиялық-америкалық экономист Роберт Триффин бұл қайшылықты кейін Триффин дилеммасы деп аталған тұжырымда сипаттады.
Жаһандық сауда өскен сайын әлемдік экономикаға халықаралық резервтердің көбірек көлемі қажет болды.
Ол резервтерді қамтамасыз ету үшін АҚШ әлемге доллар жеткізуге, яғни ұзақ мерзім бойы төлем балансы тапшылығын жүргізуге тиіс еді.
Алайда шетелде жиналған долларлар көлемі ұлғайған сайын АҚШ-тың:
- 35 доллар = 1 унция алтын
міндеттемесін орындау қабілетіне күмән күшейді.
1961 жылға қарай шетелдегі долларлық міндеттемелер АҚШ-тың алтын қорымен салыстыруға келетін деңгейге жетті, ал кейін одан асып түсті.[15]
Осылайша жүйе бір мезгілде екі қарама-қайшы талапқа тап болды:
- халықаралық резервтер үшін доллар көп болуы тиіс;
- бірақ доллар неғұрлым көп шығарылған сайын оның алтынға айырбасталуына деген сенім соғұрлым төмендейді.
Лондон алтын пулы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1960 жылғы қазанда Лондондағы алтынның нарықтық бағасы ресми 35 долларлық деңгейден едәуір жоғарылады.
1961 жылы АҚШ пен жеті еуропалық мемлекеттің орталық банктері Лондон алтын пулын (ағылш. London Gold Pool) құрды.
Оған:
- АҚШ;
- Ұлыбритания;
- Батыс Германия;
- Франция;
- Италия;
- Бельгия;
- Нидерланд;
- Швейцария
қатысты.[16]
Қатысушылар Лондон нарығында алтын сатып алу және сату арқылы оның нарықтық бағасын бір унцияға шамамен 35 доллар деңгейінде ұстап тұруға тырысты.
1967–1968 жылдары алтынға алыпсатарлық сұраныс күрт өсті.
1968 жылғы наурызда орталық банктер жеке алтын нарығына ресми резервтерден алтын сатуды тоқтатты және Лондон алтын пулы ыдырады.[17]
Осыдан кейін екі деңгейлі алтын нарығы қалыптасты:
- орталық банктер арасындағы ресми операциялар үшін — 35 долларлық баға;
- жеке нарықта — сұраныс пен ұсыныс қалыптастыратын еркін баға.
Бұл Бреттон-Вудс жүйесінің әлсіреуінің маңызды белгісі болды.
Арнайы қарыз алу құқықтарының енгізілуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Халықаралық резервтер тапшылығын азайту мақсатында ХВҚ 1969 жылы жаңа халықаралық резервтік актив — Арнайы қарыз алу құқықтарын (ағылш. Special Drawing Rights, SDR) құрды.[18]
SDR кәдімгі валюта емес. Ол ХВҚ мүшелерінің еркін пайдаланылатын валюталарына әлеуетті талапты білдіретін халықаралық резервтік актив.
SDR-дың құрылуы белгілі бір дәрежеде Кейнстің халықаралық резервтік актив туралы бастапқы идеясына ұқсас болғанымен, ол банкордың толық баламасы болған жоқ.
Алғашқы SDR бөлуі 1970–1972 жылдары жүргізілді.
Жүйенің дағдарысы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1960-жылдардың екінші жартысында АҚШ-та бюджет және төлем балансы тапшылығы ұлғайды.
Оған:
- Вьетнам соғысына жұмсалған шығындар;
- әлеуметтік бағдарламалардың кеңеюі;
- ішкі инфляцияның күшеюі;
- шетелдегі долларлық активтердің өсуі
ықпал етті.
1965 жылы АҚШ-та инфляция 2%-дан төмен болса, 1969 жылдың соңына қарай шамамен 6%-ға жетті.[15]
Германия мен Жапония сияқты экспорттық профициті бар мемлекеттер өз валюталарын айтарлықтай ревальвациялауға құлықсыз болды.
Нәтижесінде халықаралық валюталық тепе-теңсіздік күшейді.
Никсон шогы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1971 жылғы 15 тамызда АҚШ президенті Ричард Никсон теледидар арқылы жаңа экономикалық саясатты жариялады.
Оның негізгі шараларының бірі АҚШ долларының шетелдік орталық банктер үшін алтынға айырбасталуын тоқтату болды.
Бұл шешім тарихта Никсон шогы (ағылш. Nixon shock) деген атпен белгілі.[16]
Сонымен қатар АҚШ:
- жалақы мен бағаларға уақытша бақылау енгізді;
- импортқа қосымша 10%-дық алым белгіледі;
- басқа мемлекеттерден валюталарын долларға қатысты қымбаттатуды талап етті.
Алтынға айырбастау ресми түрде «уақытша» тоқтатылғанымен, кейін қайта қалпына келтірілген жоқ.
Сондықтан 1971 жылғы 15 тамыз Бреттон-Вудс жүйесінің алтын-доллар негізінің іс жүзіндегі аяқталу күні ретінде жиі қарастырылады.
Смитсон келісімі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1971 жылғы желтоқсанда Ондық топтың (G10) қаржы министрлері мен орталық банк басшылары Вашингтондағы Смитсон институтында халықаралық валюталық жүйені сақтап қалуға әрекет жасады.
1971 жылғы Смитсон келісімі бойынша:
- АҚШ доллардың алтындық бағасын 35 доллардан 38 долларға өзгертті;
- негізгі валюталар долларға қатысты қайта бағаланды;
- рұқсат етілген айырбас бағамы дәлізі бұрынғы ±1%-дан шамамен ±2,25%-ға дейін кеңейтілді.
Нәтижесінде доллар басқа негізгі валюталарға қатысты орта есеппен шамамен 10,7%-ға девальвацияланды.[15]
АҚШ президенті Никсон бұл келісімді сол кезде «әлем тарихындағы ең маңызды валюталық келісім» деп сипаттағанымен, ол жүйенің тұрақтылығын қалпына келтіре алмады.
Тұрақты бағамдардың күйреуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1972 жылы долларға қысым қайта күшейді.
1973 жылғы ақпанда АҚШ долларды алтынға қатысты тағы шамамен 10%-ға девальвациялап, ресми алтын бағасын бір унцияға шамамен 42 долларға жеткізді.
Алайда бұл да валюталық алыпсатарлықты тоқтатпады.
1973 жылғы наурызда:
- Германия;
- Францияның кейбір серіктестері;
- Жапония;
- Ұлыбритания;
- басқа негізгі өнеркәсіптік мемлекеттер
долларға қатысты тұрақты паритеттерді қорғаудан бас тартып, валюталарын құбылмалы бағамға жіберді.[15]
Осы кезден Бреттон-Вудс жүйесінің тұрақты паритеттер жүйесі іс жүзінде өмір сүруін тоқтатты.
Ямайка келісімдері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1971–1973 жылдардан кейін халықаралық валюталық қатынастар бірнеше жыл бойы уақытша құқықтық режимде болды.
1976 жылғы 7–8 қаңтарда Ямайканың Кингстон қаласында ХВҚ Уақытша комитетінің отырысында халықаралық валюталық жүйені реформалау жөнінде келісімге қол жеткізілді.[19]
Ямайка келісімдері:
- құбылмалы айырбас бағамдарын заңдастыруды;
- мемлекеттерге айырбас бағамы режимін өздері таңдауға мүмкіндік беруді;
- алтынның ресми валюталық рөлін азайтуды;
- ХВҚ-ның айырбас бағамы саясатын қадағалау қызметін күшейтуді;
- SDR-дың халықаралық резервтік жүйедегі рөлін арттыруды
көздеді.
Осы келісімдер негізіндегі ХВҚ Келісім баптарының Екінші түзетуі 1978 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.[5]
Бұл құқықтық өзгеріс Бреттон-Вудс дәуіріндегі бастапқы паритеттік жүйенің ресми аяқталуын білдірді.
Бреттон-Вудс жүйесінің негізгі кезеңдері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Жыл | Оқиға |
|---|---|
| 1941–1943 | Кейнс пен Уайттың халықаралық валюталық жүйе жобаларын әзірлеуі |
| 1–22 шілде 1944 | Бреттон-Вудс конференциясы |
| 22 шілде 1944 | ХВҚ мен ХҚДБ туралы Келісім баптарының қабылдануы |
| 27 желтоқсан 1945 | ХВҚ Келісім баптарының күшіне енуі |
| 1 наурыз 1947 | ХВҚ операцияларының басталуы |
| 29 желтоқсан 1958 | Батыс Еуропаның негізгі валюталарының сыртқы айырбасталымдылығын қалпына келтіру |
| 1961 | Лондон алтын пулының құрылуы |
| наурыз 1968 | Алтын пулының күйреуі және екі деңгейлі алтын нарығының қалыптасуы |
| 1969 | SDR-дың құрылуы |
| 15 тамыз 1971 | Никсон долларды алтынға айырбастауды тоқтатты |
| желтоқсан 1971 | Смитсон келісімі |
| наурыз 1973 | Негізгі валюталардың еркін құбылмалы бағамдарға көшуі |
| 7–8 қаңтар 1976 | Ямайка келісімдері |
| 1 сәуір 1978 | ХВҚ Келісім баптарының Екінші түзетуінің күшіне енуі |
Артықшылықтары туралы бағалар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бреттон-Вудс жүйесінің жақтастары оның соғыстан кейінгі халықаралық экономикалық тұрақтандыруға маңызды үлес қосқанын атап көрсетеді.
Оларға сәйкес жүйе:
- бәсекелес девальвацияларды шектеді;
- айырбас бағамының белгісіздігін азайтты;
- халықаралық сауданың өсуіне жағдай жасады;
- мемлекеттерге төлем балансының уақытша тапшылығын қаржыландыруға мүмкіндік берді;
- капитал қозғалысын реттеуге мүмкіндік бере отырып, ішкі жұмыспен қамту саясатына кеңістік қалдырды;
- халықаралық экономикалық ынтымақтастықтың тұрақты институттарын қалыптастырды.
ХВҚ мен Дүниежүзілік банк Бреттон-Вудс валюталық режимінің күйреуінен кейін де жұмысын жалғастырып, халықаралық қаржы жүйесінің маңызды институттары болып қалды.
Сын және қайшылықтары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Долларға тәуелділік
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жүйенің негізгі құрылымдық ерекшелігі — АҚШ долларының орталық рөлі болды.
Басқа мемлекеттер валюталарының бағамын доллармен байланыстырып, валюталық резервтер ретінде доллар ұстады, ал АҚШ әлемдік резервтік валютаның эмитенті болды.
Бұл АҚШ-қа басқа елдермен салыстырғанда ерекше артықшылық берді деген сын айтылды.
Францияның сол кездегі қаржы министрі, кейін президенті болған Валери Жискар д’Эстен бұл артықшылықты кейін «шектен тыс артықшылық» (фр. privilège exorbitant) деп атаған.
Реттеу ауыртпалығының теңсіздігі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Төлем балансы тапшылығы бар елдер көбіне ішкі сұранысты қысқарту, валютаны девальвациялау немесе ХВҚ-дан көмек алу арқылы бейімделуге мәжбүр болды.
Ал тұрақты ірі профициті бар елдердің валютаны ревальвациялау немесе ішкі сұранысты ұлғайту міндеті іс жүзінде әлсіз болды.
Бұл мәселе Кейнстің бастапқы жобасында профицитті және тапшылықты елдерге симметриялы міндеттер жүктеу ұсынысының неліктен маңызды болғанын көрсетті.
АҚШ-тың ішкі саясатына тәуелділік
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Доллар халықаралық резервтік валютаның рөлін атқарғандықтан, АҚШ-тың ақша-кредит және бюджет саясаты бүкіл жүйеге ықпал етті.
1960-жылдардың екінші жартысындағы АҚШ инфляциясы мен төлем балансы тапшылығы басқа мемлекеттердің орталық банктеріне де доллар сатып алып, ішкі ақша массасын көбейтуге қысым жасады.
Бұл ұлттық ішкі экономикалық мақсаттар мен халықаралық резервтік валютаның тұрақтылығы арасындағы қайшылықты күшейтті.
Бреттон-Вудс институттары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бреттон-Вудс валюталық режимі күйрегенімен, конференция құрған негізгі халықаралық мекемелер өмір сүруін жалғастырды.
Бреттон-Вудс институттары (ағылш. Bretton Woods institutions) термині қазіргі кезде негізінен:
- Халықаралық валюта қорын;
- Дүниежүзілік банк пен оның құрылымдарын
бірге атау үшін қолданылады.
Олардың қызметі 1940-жылдардағы бастапқы мандаттардан едәуір кеңейді.
ХВҚ қазіргі кезде макроэкономикалық және валюта саясатын қадағалау, қаржы дағдарыстары кезінде кредит беру және техникалық көмек көрсету қызметтерін атқарады.
Дүниежүзілік банк дамушы және өтпелі экономикалардағы инфрақұрылым, білім беру, денсаулық сақтау, мемлекеттік басқару және экономикалық даму жобаларын қаржыландырады.
Қазақстан және Бреттон-Вудс институттары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1944 жылғы Бреттон-Вудс конференциясы өткен кезде Қазақстан Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы ретінде КСРО құрамында болғандықтан, конференцияға дербес мемлекет ретінде қатысқан жоқ.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Бреттон-Вудста құрылған екі негізгі халықаралық қаржы ұйымына қосылды.
Қазақстан Республикасы Халықаралық валюта қорына 1992 жылғы 15 шілдеде мүше болды.[20]
Халықаралық қайта құру және даму банкіне, яғни Дүниежүзілік банктің негізгі мекемесіне Қазақстан 1992 жылғы 23 шілдеде кірді.[21]
1996 жылғы 16 шілдеден Қазақстан ХВҚ Келісім баптарының VIII бабының 2, 3 және 4-бөлімдері бойынша міндеттемелерді қабылдады. Бұл мемлекет ағымдағы халықаралық операциялар бойынша төлемдер мен аударымдарға ХВҚ рұқсатынсыз шектеулер енгізбеуге, дискриминациялық валюталық келісімдер мен көптік валюта бағамдары тәжірибесінен бас тартуға міндеттенгенін білдіреді.[22]
Осылайша Қазақстан тарихи Бреттон-Вудс валюталық жүйесіне қатыспағанымен, оның институционалдық мұрасының — ХВҚ мен Дүниежүзілік банктің — мүшесі болып табылады.
Тарихи маңызы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бреттон-Вудс жүйесі қазіргі халықаралық экономикалық тәртіптің қалыптасуына үлкен әсер етті.
Ол алғаш рет егемен мемлекеттердің валюталық қатынастарын көпжақты келісімдер, халықаралық ұйымдар және бірыңғай ережелер негізінде реттеуге бағытталған кең ауқымды жүйе құрды.
Оның негізгі валюталық механизмі 1970-жылдардың басында өмір сүруін тоқтатқанына қарамастан:
- ХВҚ;
- Дүниежүзілік банк;
- көпжақты валюталық қадағалау;
- халықаралық резервтік активтер;
- халықаралық қаржылық ынтымақтастық
тәрізді институттар мен қағидалар қазіргі халықаралық қаржы архитектурасының маңызды бөлігі болып қалып отыр.
Сондықтан «Бреттон-Вудс» атауы қазіргі саяси және экономикалық пікірталастарда тек 1944–1970-жылдардағы нақты валюталық жүйені ғана емес, жалпы соғыстан кейінгі көпжақты халықаралық экономикалық тәртіпті де білдіру үшін қолданылады.
Қараңыз сондай-ақ
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Бреттон-Вудс конференциясы
- Халықаралық валюта қоры
- Дүниежүзілік банк
- Халықаралық қайта құру және даму банкі
- Алтын стандарты
- Алтын-доллар стандарты
- АҚШ доллары
- Резервтік валюта
- Арнайы қарыз алу құқықтары
- Триффин дилеммасы
- Лондон алтын пулы
- Никсон шогы
- Смитсон келісімі
- Ямайка валюталық жүйесі
- Валюта бағамы
- Төлем балансы
- Джон Мейнард Кейнс
- Гарри Декстер Уайт
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 3 Bretton Woods Monetary Conference, July 1–22, 1944 — World Bank Group Archives. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- 1 2 Creation of the Bretton Woods System — Federal Reserve History. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ History — Bretton Woods Conference — World Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ The IMF in History — Bretton Woods Conference — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- 1 2 The IMF and the Silent Revolution — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- 1 2 From the History Books: The Rethinking of the International Monetary System — International Monetary Fund, 16 тамыз 2021. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ The Keynes Plan — Proposals for an International Clearing Union — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Why White, Not Keynes? Inventing the Post-War International Monetary System — International Monetary Fund Working Paper, 2002. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ The Messy Legacy of Harry Dexter White — International Monetary Fund, маусым 2024. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Articles of Agreement of the International Monetary Fund — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Articles of Agreement — Article VI: Capital Transfers — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ External Convertibility Is Achieved — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ IMF Chronology — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ History of the World Bank — World Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- 1 2 3 4 The Smithsonian Agreement — Federal Reserve History. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- 1 2 Nixon Ends Convertibility of U.S. Dollars to Gold — Federal Reserve History. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Gold — IMF Annual Report 1968 — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Questions and Answers on Special Drawing Rights — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Chronology of international monetary reform — Jamaica Agreement — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Republic of Kazakhstan and the IMF — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Member Countries — World Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
- ↑ Kazakstan Accepts Article VIII Obligations — International Monetary Fund, 23 шілде 1996. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.
Әдебиеттер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Bordo, Michael D.; Eichengreen, Barry (ред.). A Retrospective on the Bretton Woods System: Lessons for International Monetary Reform. University of Chicago Press, 1993.
- Eichengreen, Barry. Globalizing Capital: A History of the International Monetary System. Princeton University Press.
- James, Harold. International Monetary Cooperation Since Bretton Woods. Oxford University Press; International Monetary Fund, 1996.
- Steil, Benn. The Battle of Bretton Woods: John Maynard Keynes, Harry Dexter White, and the Making of a New World Order. Princeton University Press, 2013.
Сыртқы сілтемелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Халықаралық валюта қоры — Бреттон-Вудс жүйесінің тарихи хронологиясы
- ХВҚ Келісім баптарының ресми мәтіні
- Дүниежүзілік банк мұрағаты — 1944 жылғы Бреттон-Вудс конференциясы
- Дүниежүзілік банктің ресми тарихи мұрағаты
- Federal Reserve History — Бреттон-Вудс жүйесінің құрылуы
- Federal Reserve History — Бреттон-Вудс жүйесінің жұмыс істеуі
- Federal Reserve History — доллардың алтынға айырбасталуының тоқтатылуы
- Federal Reserve History — Смитсон келісімі
- Бреттон-Вудс конференциясының түпнұсқа құжаттары — FRASER
- Қазақстан және Халықаралық валюта қоры