Бірегей (Ницше)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Бірегей — неміс философы Фридрих Ницшенің негізгі философиялық идеяларының бірі. Бірегей дегеніміз адамның арман үлгісі, дегенмен бұл идея көбіне қате түсіндірілуден көз ашпай келеді.[1]Ол "Құдай өлді, дәстүрлі моральдық мәдениетті қайта таразылау керек" деген негізде жаңа дүниетаным, жаңа өмірсенім ретінде Бірегей делінетін құндылық идеалын ұсынады. Бірегей идеясы — ұқсамаған дәстүр мен дағдылы этиканы ең арғы тұсынан жаңалау сынағы. Бірегей тіршілік еркін, Үстемдік еркін, жарату еркін ең толық әйгілеген, шығармашылық шабыты тасыған, өмірдегі егей тұлға. Батыстың дәстүрлі құндылық өлшемдері жеміріле бастаған тарихи сәтте адамның тұрмыс мұратын қайта бастан орнықтырып, жаңа өмір мәнділігі арманын қалыптастыру керек болды, Бірегей дәл осы сұраныстың Ницше тарапынан берілген сынақ жауабы.[2]

Бірегейдің негізгі ерекшелігі[өңдеу]

«Суперман» фантазиялық киносындағы логотип

Ф,Ницше ұсынған "Бірегей" тұлғаның негізгі ерекшелігі: Өзінен үздіксіз асып өтетін, әлсіздікті жеңетін, өзін толық әйгілейтін, тобырларға жол сілтейтін асқан адам; Бірегей ақиқат пен этиканың жаңа арқаны, ереже мен құндылықтың жаратушысы; ол еркін, өзімшіл, жетілген, кемел; Бірегей адамзаттың ең негізгі қайғысы мен ең ұлы үмітіне өкілдік етеді; Ол жайсыз орта шектемесін бұзып шығушы, оған деген өшпенділік, қызғаныш, күдік, қаталдық, ашкөздік, зұлымдық дегендер оны тіпті де күшейтеді. Демек, ол бейшара әлжуаз емес, ол толыққанды түбегейлі адам. Ф.Ницше Бірегейді обсолютті Құдай деп есептемеген, ол Ақырласқан адамға салыстырмалы айтылған, ол соңғы жетілген нұсқа емес, үздіксіз жетілуге құштар тұлға. Ницше былай дейді:

  "Бірегей адам дегеніміз теңіз, оның ішінде сенің
  үлкен менсінбеуің тұншығады".[3]

Бірегей Философиясы[өңдеу]

"Бірегей" философиясы "Барша құндылық атаулыны қайта таразылау" талабы мен Батырлық этика ұстанымының табиғи жемісі, ең жоғары арман тұлға образы.Адамзатты құтқаратын жаңа этикалық құндылық кешенін жасау қажет болғаны секілді, адамзатты құтқаратын Бірегейдің туылуын дәріптеп, адамзаттың кері азғындап кетуін тосу керек. Бірегей адам баласының болуы мүмкін ең жоғары құндылық образы, батырлық егейліктің үлгісі, адамзат дамуының көрсеткіш нысанасы. "Мақсат адамзат емес, Бірегей" болуға тиіс. Барша нәрсе өзінен де биік нәрсеге дамыды, адам да өзінен биік Бірегей адам болуға ұмтылуы керек. Бірегей адамзаттан биік, бейне адам хайуаннан биік болғаны секілді. Ал, адам болу хайуан мен Бірегей арасындағы өтпелі арқан ғана. Адам бір болса осы арқан арқылы алға жүріп Бірегей болады, немесе күйреп, жеңіліп, шыңырауға құлап жоғалады, немесе кері кетіп, хайуани деңгейге түсіп сорлайды. Әрине, Бірегей болуға асығып алға жүру даңқ! Сапар сәтсіз болып шыңырауға құлау да құрметке лайық. Ал, хайуани деңгейге кері қайту масқара! Бірегейдің көзімен қарағанда, қарапайым адамдар мал секілді күлкілі. Бірегеймен қазіргі адамдардың айырмашылығы Бірегей мен жабайы маймұлдардың айырмашылығынан үлкен. Бірегей тума, Тәңірі жаратқан билеуші, үстем болмыс, әлемнің бағалы заты, бар болу қасиетінің үлгісі. Құдай тағала өте мейірбан боламын деп "өліп" кетті, Бірегей ендігі адамдар көңіліндегі жаңа Құдай.

Бірегей идеясының астары[өңдеу]

«Заратуштра солай айтқан» кітабында Ницше Заратуштра образы арқылы талдау жасай келе, адам этика мен діни сенімнің жойылуынан туған нигилизмді бастан кешірген соң, көңілін бір түрлі "белсенді (оң) нигилизмге" бұруы керек, өз жүрегінің түрлі құндылық өлшемдерімен беттесуі керек, сол мағынада өз өмірінің мәнділігін жаратуы керек деп есептеді.[4] Ф.Ницше өзін нигилизм ауыруын жазатын тамаша шипашақ таптым деп есептеді, ол осы Бірегей болатын. Тіпті, сол нигилизм ауыруын жеңіп, жоғары деңгейге жеткен адамның өзі бірегей адам болмақ. Мән беруге тиістісі, Бірегей адамзатттың бір түрлі идеал арман үлгі ретінде қазіргі барша адамдарға ұқсамайтын өте жаңа адам, адамның биік деңгейінің жаңа көрінісі. «Заратуштра солай айтқан» кітабындағы Заратуштра да Бірегей емес, Ницшенің өзі де, Наполеон да Бірегей емес, адамзат тарихында әлі Бірегей туыла қойған жоқ. Бірегей көзсіз батырлыққа ие дүлей күш иесі емес, сұрқия тиран да емес. Ол өзінен үздіксіз асып түсуді сынақ ететін, құндылықтарды қайта бағалы ететін адам. Тәңіріге сенетіндер Бірегейді Ницшенің жаңа Құдайы деп қателеседі. Ол табынатын Құдай емес, талпынатын ең биік мұрат болмақ.[5][6]

Бірегей және жай адам[өңдеу]

Бірегей мен жай адам ұқсамайды. Адамға мораль керек, ал Бірегей моралдың тар шанағынан аттап өтеді. Бәлкім, Ф.Ницше эволюция теориясының ықпалына ұшырағандықтан болар, "мораль дегеніміз әлсіздердің этикасы" дегеннен айнымады. Әлсіз қортықтар күштілерді жеңе алмағанда моральдық құндақ арқылы күштілерді тұсап, өз қауіпсіздігін сақтағысы келеді. Бірегей әлсіздерге жанашырлық танытпайды, ол әлсіздердің құрып жоғалуын күйттейді. Ф.Ницшенің ойынша әлсіз-қортықтар құрып жоғалуға тиіс, әлсіздер бекіткен мораль құндағын үзіп, қоғам Бірегейлік ұстанымға қарай ауысуы шынайы әділет есептеледі.[7][8]

Бірегей адам жай адамға ұқсамайды. Ол тәукелшіл. Ол сәтсіздіктен қорықпайды. Бірегей жақсы адам дегендік емес, жаман адам дегендік тіпті емес, ол жақсылық-жамандық өлшемімен шектелмейтін адам.[9] Бірегейлер қоғамында күштілер адамдардың құрметін туғызады. "Азап тартсын әлсіздер" делінетін ережеге адал болады.[10] Mensch refers to a member of the human species, rather than to a male specifically. The adjective übermenschlich means super-human, in the sense of beyond human strength or out of proportion to humanity.[11]

Бірегей тиран емес[өңдеу]

Дегенмен, Ф.Ницшенің идеясындағы Бірегей дегеніміз тиран, диктатор дегендік емес. Диктаторлар мен тирандар өз-өзін терістей алмайды, өзгерте алмайды, түзете алмайды, өзінің тар шанағын жеңіп, биік деңгейге көтеріле алмайды, оларда жетілу, жоғары мақсат, ғажайып қасиет болмайды.[12][13][14] Ал, Бірегей өз-өзін түзету мен өзінен үздіксіз асып түсудің үлгісі. Ол өзінің өте күшті, құдіретті болуы үшін бәріне барады. Бірегейлер ортасындағы бәсеке қоғамның шындап дамуын туғызады.

Бірегейдің 7 қасиеті[өңдеу]

Жинақтап айтқанда, Брегейдің 7 қасиеті бар:

1) Бірегей – тіршілік дамуының ең жоғары шоқысы, адамзаттың ең асылы. Ол бүкіл адам баласынан биік шығып, тобырлық топалаңға былғанбайды, ол адамзат, қоғам, ұлт еркінің ең жоғарғы деңгейдегі әйгілеушісі.

2) Бірегей – кемеңгер, ғажайып жаратылыс ретінде үстемдік еркінің биік көрінісі; ол күшті, құдіретті, дербес, жүректі. Шыңғысхан және Наполеон секілділер Бірегейдің төмен деңгейі.

3) Бірегей бәрін игереді, бәрін иелейді, бәрін басқарып, бағыттайды. Ол қорқыныш пен жасандылықтан ада. Ол жақсылық-жамандық өлшемі сыртына шығып кеткен. Оның ар-намысы оны айыптамайды.

4) Бірегей – ұлы сынақшы, ғажайып тәуекел иесі, ол тәуекелшіліктен рақат алады. Бірегей тек бірегейлермен бәсекелеседі, өздерінің ең жақын достарынан ең сұрқия жау іздейді.

5) Бірегей – бір түрлі жоғары этикалық арман; Бірегей – ақиқат пен этиканың таза нұсқасы, ереже мен құндылықтың жаратушысы. Ол заң шығарады, оның еркі, оның сөзі – заң. Олардың өлшемі "Мен істеймін" дегенге құрылған, олар әркез "Менің істеуім керек" деп айтып жүрмейді.

6) Бірегей толық еркін, кемел, өзімшіл. Ол тәкаппар және жалғыз. Олар биікте тұрып бағалайды, тобырлардың топалаңына қосылмайды, қыран бүркіт секілді жемін биіктен аулайды, жеке келіп, жеке кетеді, ешкіммен шындап ортақтаспайды. Өзінің жеке адамдық оқшаулығын бастан-ақыр сақтайды.

7) Бірегей азап пен қиындыққа ең төзімді, ол қайғы-қасірет ішінде тік тұрады, ең ауыр сынақтарда шынығып шығады, оның ерік қуаты тек қауіп-қатерді жеңуге бағытталған. Қасіреті қалың жанның ғана бірегей болуға үміті бар.

Ницше айтқан Бірегейі қазақтың ежелгі батырларына әрі жақын келеді, әрі толық ұқсап та кетпейді.

Қалай бірегейлесуге болады[өңдеу]

Ницшенің айтуынша, бірегей дегеніміз адамзаттың ең ұлы жаңа құндылық мұраты. Ендеше, Бірегей қалай қалыптасады? Қалай Бірегей болуға болады?

Алдымен, Бірегей болу үшін үйлесімді орта керек. Аталмыш үйлесімді орта дегеніміз Бірегейді қалыптастыратын қауіп-қатерлі орта. Орта қанша жайсыз болса, Бірегейдің тууы да сонша мүмкін болады, "жайлы бесікте батыр бала өспейді". "Мамық төсек қауіпті екен бөстектен". Ницше айтады: "Ең таңдаулы, ең табысты тұлғалардың ғұмырын мұқият зертте. Сосын сұрақ қой: Аспанға бой созған алып бәйтерекке жағымсыз ауа райы мен дауылды нөсерден қағыс қалу көмектесе ме? Сыртқы реніш пен шабуыл, өшпенділік пен қызғаныш, күдік-күмән, қаталдық пен ашкөздік дегендерді жайлы ортаның факторлары деуге болмай ма? Осындай жайлы орта болмаса, тіпті ізгілік жағындағы үлкен ілгерлеу де болмас еді." Бұл сөздерден Ф.Ницшенің өте бір тыржалаңаш мағынада рахымсыз Бірегей идеясын айтып тұрғанын байқаймыз. "Мен сендерге Бірегейді үйретемін: адам деген асып түсуге тиісті нәрсе". Жалтақтаймай, өз әрекетінен еш қаймықпай, қымтырылмай, қорсынбай, өзін өзі айыптамай, құдіретті Үстемдік еркі бағытында ілгерле, тіпті әр қадамыңнан сансыз жемтік қалып, қан шүмектеп ақса да сен өз бағытыңнан тайма. Бейшара адамдарға барар жер, басар тау қалтырма. от теңізіне кешіп өт, заңғар шыңдарды асып өт, сөйтіп сен Бірегей боласың. Бірегей атаулы тасбауыр жеңімпаздықтың жемісі. "Бірегей дегеніміз қара жердің мән-мағынасы." Бұл сөздің мағынасы, Бірегей о дүниенің, жұмақтың, аспан патшалығының терістелуі, Құдайдан үміт күтіп тілемшілік жасаудың ақырласуы. Ол таза осы дүниенің, осы өмірдің әңгімесін айту, ісін істеу; осы қасиетті қара жер бетіндегі даңыққа жетудің өзі.

Ф.Ницшенің айтуынша, Бірегей қара жерге адал хауымның арасында пайда болады, бірақ ол барлық адамның біртұтас эвалюциясының жемісі емес. Бейне адам барлық маймұлдың эвалюциясы емес болғаны секілді. Адамзат құмырсқа секілді, келеді, кетеді, көбі бірдеңгейлі қозғалыс дағдысынан ұзамайды. Тек аз санды батырлар, жасампаз күштілер, Үстамдік еркі тасқындаған күрескерлер, сапалы туылғандар ғана сол бір шыңырау бетіне керілген арқаннан жүріп өтіп қарсы жағаға даңықпен жете алады. Бірегейлеседі.

Бірегей болашақтың жаңа адамзаты. Ол айырым ғажайып тұлға, кейбір әйгілі адам дегендік емес. Ол қазіргі ерекше таңдаулы адамдардың кейінгі ұрпағы, қазіргілерінің өзі емес. Тарихта әлі Бірегейлер туыла қойған жоқ, Ницшенің өзі де Бірегей емес. Ол адамзаттың азғындауы мен кері кетуін, үмітсіздігі мен түңілуін, әлсіреуі мен бұрлығуын сезінген соң Бірегейдің туылуын армандаған, бірегей болуға шақырған адам ғана. Ол Бірегейдің хабаршысы, Бірегейдің елшісі. Тіршілік еркінің құдіретінде, маймыл түрлері адам деңгейіне секіргені секілді адам да Бірегей адам деңгейіне секіреді. Бірегей қазіргі адамзаттың мақсаты және мәні. Қазіргі заман адамы белсенді, батыл түрде Бірегейлесуге қадам тастауға тиіс. Ф.Ницшенің Бірегей идеясының айтары осы.

Қарсы идея[өңдеу]

Әрине, Ф.Ницшенің әлсіздерге қарсы идеясымен келіспейтіндер де көп. Олардың ойынша, Бірегейлер қоғамында әлсіздер болмайды деген қате, Бірегейлер қоғамы әлсіздерге сүйенгенде ғана өмір сүре алады, дамиды. Егер әлсіздер болмаса Бірегей де Бірегей болып табан тіреп тұра алмайды деп есептейді. Бірегей туралы және әлсіздік туралы таласты пікір ары қарай жалғаса беретіні сөзсіз.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Alexander Jeffrey A Contemporary Introduction to Sociology — 2nd. — Paradigm, 2011. — ISBN 978-1-61205-029-4.
  2. "Nietzsche inspired Hitler and other killers - Page 7", Court TV Crime Library
  3. Pippin, Robert. "Nietzsche: Thus Spoke Zarathustra". Cambridge Texts in the History of Philosophy, University of Chicago, 2006. ISBN 0-521-60261-0. p. ix.
  4. Lampert, Nietzsche's Teaching.
  5. Lampert Laurence Nietzsche's Teaching — New Haven, CT: Yale University Press, 1986.
  6. Rosen Stanley The Mask of Enlightenment — Cambridge: Cambridge University Press, 1995.
  7. Safranski, Nietzsche, 262-64, 266-68.
  8. Nietzsche, Ecce Homo, Why I Write Such Good Books, §1)
  9. Henry Louis Mencken, "The Philosophy of Friedrich Nietzsche", T. Fisher Unwin, 1908, reprinted by University of Michigan 2006, pg. 6, [1]
  10. Duden Deutsches Universal Wörterbuch A–Z, s.v. über-.
  11. Übermenschlich. PONS.eu Online Dictionary. Retrieved from http://en.pons.eu/german-english/%C3%BCbermenschlich.
  12. http://infolab.stanford.edu/~gary/quotes
  13. "Nietzsche inspired Hitler and other killers - Page 7", Court TV Crime Library
  14. http://econ161.berkeley.edu/tceh/Nietzsche.html