Бұлғарлар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Бұлғарлар
Бүкіл халықтың саны

шамамен 1,5-2 млн.

Ең көп таралған аймақтар

Еділ Бұлғариясы (X—1236)

Тілдері

бұлғар тілі

Діні

ислам, христиандық

Бұлғарлар (болг. прабългари, тат. болгарлар, башқ. болғарҙар) — IV ғасырдан бастап Солтүстік Қара теңіз даласын Каспий мен Солтүстік Кавказға дейін мекендеген және VII ғасырдың 2-жартысында ішінара Дунай өңіріне, кейінірек Орта Еділге және басқа да бірқатар аймақтарға қоныс аударған түркі тайпалары. Бұлғарлардың негізін түріктер құрады. Алайда солтүстікке қоныс аударған кезде оларға хазар, фин-угров және праславян тайпалары қосылды. Халықтың нақты саны белгісіз. Тарихшылар оның саны 1,5-2 миллион адамға жетуі мүмкін деп болжайды.[1]

Тілі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Бұлғарлардың тілдері туралы тарихшылардың ортақ пікірі жоқ. Зерттеушілер олардың бірнешеуі болған деп болжайды. Сақталған қабір тастары осыны айғақтайды. Бұлғар тілі хазар және печенег элементтерімен түркі тіліне ұқсас болды.

Діні[өңдеу | қайнарын өңдеу]

922 жылы ислам бұл жерлерге Бағдат халифатының уағызшыларымен бірге Еділ Бұлғариясының ресми дініне айналды. Осылайша Дунай бұлғарлары өздерін христиан деп, ал Еділ бұлғарлары өздерін мұсылман деп жариялады. Бір кездері біртұтас халық дінге байланысты бөлініп кетті.[2]

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Бұлғарлар картасы, c. 650.

Ғұндар дәуіріне дейін Орта Азиядан ауа көшіп, Оңтүстік-Шығыс Еуропа жерінде мекендеген. Бұлғарлар Түркі қағанатының, кейіннен Авар қағанатының құрамында болды. Бұлғарлардың ішінде дулу тайпасының билеушілері ерекше рөл атқарды. Дулу тайпасының билеушісі — Құбырат (Кубрат) 635 жылы Бұлғарлар мемлекетіінің негізін қалады. Азов тенізінің шығыс жағалауын, Кубань өңірі мен Дон өзен аралығын алып жатқан бұл мемлекет. Ұлы Бұлғария деген атпен белгілі. Ұлы Бұлғария хазарлар мен аландардың біріккен күшінің соққысы нәтижесінде құлады. Осыдан кейін Аспарух бастаған Бұлғарлардың бір бөлігі батысқа — Дунайдың оң жағалауына көшіп, онда Болгария мемлекетін құрды. Бұлғарлардың екінші бөлігі Еділ өзен бойымен солтүстікке қарай жылжып, кейіннен Еділ Бұлғариясының негізін қалады. Құбыраттың екінші баласы — Ботбайдың қол астындағы бұлғарлар тобы Кубань өңірінде қалып қойды да, хазарларға тәуелділікке түсті. Солтүстік Кавказдағы балқар халқы сол Бұлғарлардың үрім-бұтағы болып есептелінеді. Бұлғарлар болгар, татар, чуваш халықтарының қалыптасуында терең із қалдырды. Татарлар мен чуваштардың ұлттық мәдениеті мен өнерінде Бұлғарлардың ізі көбірек сақталған. Чуваш тілі түркі тілдерінің бұлғар тобына жатады.[3]

Кәсібі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Каспий теңізінен Еуропаға апаратын негізгі сауда жолы Еділ арқылы өтетін су жолының бойымен өтті. Еділ бойында орналасқан қалалар сауда орталықтарына айналды. Өзен бойындағы жерлер құнарлы болып, мол өнім берді. Оларда егін шаруашылығы тиімді болды. Жергілікті халық көптеген дәнді дақылдар егіп, егіннің бір бөлігі басқа елдерге экспортталды.
Қоныстанушылар мал өсіруде жаңа жағдайға тез бейімделді. Егер бұрын дала кеңістігі көшпелі өмір салты болса, солтүстікке қоныс аударған бұлғарлар мұнда отырықшы егіншіліктің тиімдірек екенін түсінді. Жаңа жерлерде сиыр, ешкі, қой, құс өсірілді. Ал бұлғар жылқылары шетелдік сатып алушылардан үнемі сұранысқа ие болды. Ара шаруашылығының дамуыды, оның негіздері мен дәстүрлері бүгінгі күнге дейін сақталған, ал татар және башқұрт омарташыларының балы Ресей тұрғындары арасында танымал.
Бұлғар қолөнершілерінің бұйымдары елден тыс жерлерде де танымал болды. Мұнда тас, металл, тері шеберлікпен өңделген. Құмыра жасаушылар өз бұйымдарын жасауда биіктерге жетті. Қару-жарақ, арба, құрал-саймандар көрші елдерге сатылды.[4]

Тұрмыс салты[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Бұлғар қоғамы старшындар басқаратын, ауыл отбасыларына бөлінді. Үйлену тойларында қалыңдық бағасы маңызды рөл атқарды.

Бұлғарлардың баспаналары қазық қаққан дөңгелек киіз үйлер болды, тұрғын үйдің ортасында ошақ болды.

Дәнді дақылдардың ішінде тары кең таралған.

Олар негізінен жылқы етін жеді.

Киім ретінде көйлектер, кафтандар, капюшондар мен етіктер пайдаланылды.

Көшпелі өмір сүруіне байланысты металдан жасалған ыдыстарды: ыдыс-аяқты, құмғандарды, кеселерді пайдаланды.[5]

Болгар шеберлері айналар, аспалы құлыптар, зергерлік бұйымдар жасады.[6]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]