Византия императорларының тізімі

Византия империясы тарихының басталу мерзіміне қатысты ортақ пікір жоқ. Бұл процесті алғаш бастаған император Диоклетиан (284–305) болды. Ол тетрархия жүйесін енгізіп, империяны екі Август пен екі Цезарь арасында бөлді де, өзіне Шығыс бөлігін қалдырды. Дегенмен, негізгі ғылыми көзқарастар бойынша Византияның басталуы келесі оқиғалармен байланыстырылады:

I Ұлы Константин билік құру кезеңі (306–337).

330 жылы Константинополь қаласының негізі қалануы.

I Феодосий қайтыс болуы (395 жыл). Осы сәттен бастап Рим империясы біржолата Шығыс және Батыс болып екіге бөлінді.

476 жылы Батыс Рим империясының құлауы.

Империяның аяқталған уақыты нақты белгілі — ол 1453 жылы империяның соңғы бекінісі болған Константинопольдің құлауымен байланысты. Қаланы Осман империясының сұлтаны II Мехмед басып алды.

Шығыс императорлары Рим империясының тікелей мұрагерлері ретінде өздерін рим императорлары деп атауды жалғастырып, осы мәртебеге лайықты барлық титулдарды сақтап қалды. Алайда, бұл атаулар Ираклий билігіне дейін ғана қолданыста болды. Ираклий басилевс лауазымын ресми түрде енгізгеннен кейін, дәстүрлі римдік лауазымдар біртіндеп қолданыстан шыға бастады. Бұл құбылыс негізінен грек мәдениеті басым аймақта орналасқан Шығыс империясының біртіндеп эллинизациялану (гректену) үдерісін айқындап берді.

Тізім

Көптеген авторлардың ұстанымына сүйене отырып, біз бұл тізімде Византия императорларын Аркадий билігінен бастап қарастырамыз.

Император	Толық есімі	Билік құрған жылдары	Ескертпелер
Аркадий	Flavius Arcadius	395–408	Шығыс императоры, Феодосийдің ұлы
ІІ Феодосий	Flavius Theodosius	408–450	Шығыс императоры, оның тұсында Феодосий кодексі жасалды
Маркиан	Flavius Marcianus	450–457	Шығыс императоры, II Феодосийдің қарындасының күйеуі болған
Фракия әулеті
I Лев Ұлы	Leo	457–474	Константинополь патриархының қолынан тәж киген алғашқы император; Остготтардың ықпалын әлсіретті
II Лев	Leo	474	I Левтің немересі, билік басына келгеннен кейін 10 айдан соң қайтыс болды
Зенон	Tarasicodissa Zeno	474–491	Оның билігі кезінде Батыс Рим империясы жойылды
Василиск	Flavius Basiliscus	475–476	Зенонды тақтан тайдырған узурпатор; оның тұсында Константинопольдегі жойқын өрттен антикалық мұралар жойылды
I Анастасий	Flavius Anastasius	491–518	Қаржы реформасы арқылы мемлекет қазынасын толтырды; «Анастасий қабырғасын» салдырып, қорғанысты күшейтті
Юстиниан әулеті
I Юстин	Flavius Iustinus	518–527	Қарапайым жауынгерден императорға дейін көтерілген Юстиниан әулетінің негізін қалаушы; православие бағытын қолдады
I Юстиниан Ұлы	Imperator Caesar Flavius Iustinianus Augustus	527–565	Рим империясының барлық жерлерін қайта жаулап алуға тырысты
II Юстин	Flavius Iustinus	565–578	Юстинианның жиені, 574 жылдан бастап психикалық дертке шалдыққан
II Тиберий Константин	Flavius Tiberius Constantinus	574–578 (цезарь) 578—582	574 жылдың соңынан бастап науқас II Юстиннің істерін басқарды
Маврикий	Flavius Mauricius Tiberius	582–602	Фока тарапынан тақтан тайдырылды
Фока	Flavius Phocas	602–610	Әулетке жатпайды
Ираклий әулеті
I Ираклий	Flavius Heraclius	610–641	Сасанидтерді жеңіп, Қасиетті Крестті қайтарды; мемлекеттік тілді латыннан грек тіліне ауыстыруды аяқтады
III Константин	Κωνσταντίνος Γ' Ηράκλειος	641	Ираклийдің ұлы, туберкулезден қайтыс болды
Ираклеон	Ηρακλεωνάς	641	Ираклийдің ұлы, айдауда қайтыс болды
II Констант	Κώνστας Β' Ηράκλειος	641–668	Сиракузадағы өз резиденциясында қайтыс болды
Григорий	белгісіз	646–647	Карфагендегі узурпатор
Олимпий	белгісіз	шам. 651—651/652	Италиядағы узурпатор
Мизезий	белгісіз	668	Сицилиядағы антиимператор
IV Константин	Κωνσταντίνος Δ' ο Πωγώνατος	668–685	Арабтардың Константинопольді алғашқы ұзақ қоршауын тойтарды (674–678); «Грек отын» алғаш рет сәтті қолданды
ІІ Юстиниан	Ιουστινιανός Β' ο Ρινότμητος	685–695 705—711	Мұрны кесіліп, тақтан тайдырылса да, билікті қайта басып алған соңғы Ираклий әулетінің өкілі
Әулетсіз императорлар
Леонтий	Λεόντιος	695–698	II Юстинианды тақтан тайдырған қолбасшы; оның билігі тұсында Византия Карфагеннен айырылып, Солтүстік Африканы жоғалтты
III Тиберий	Τιβέριος Γ' ο Αψίμαρος	698–705	Флот қолбасшысы; Леонтийді тақтан тайдырып, Араб халифатына қарсы шекаралық қорғанысты нығайтумен айналысты
Филиппик	Φιλιππικός Βαρδάνης	711–713	II Юстинианға қарсы көтерілісті бастап, билікті алды; монофелиттік діни ілімді қалпына келтіруге тырысты
II Анастасий	Αναστάσιος Β'	713–715	Әскер тарапынан тақтан тайдырылды
III Феодосий	Θεодоσιος Γ' ο Αδραμμυττηνός	715–717	Тақтан бас тартуға мәжбүр болды
Исаврия әулеті
III Лев Исавр	Λέων Γ' ο Ίσαυρος	717–741	Иконаға табынушылыққа тыйым салуды бастады, арабтармен сәтті соғысты
Василий Ономагул	Βασίλειος Ονομαγύλόσ	717	Сицилиядағы антиимператор
V Константин	Κωνσταντίνος Ε' ο Κοπρώνυμος ή Καβαλίνος	741–775	Сәтті қолбасшы болды, болгарларға қарсы жорықта қайтыс болды
Артабасд		741–743	V Константинге қарсы шыққан узурпатор; иконаға табынушылықты уақытша қалпына келтіруге күш салды
IV Лев Хазар	Λέων o Χαζάρος	775–780	Анасы хазар қағанының қызы болған; иконоборлық саясатты жұмсартып, діни қуғын-сүргінді бәсеңдетті
VI Константин	Κωνσταντίνος ΣΤ'	780–797	Тақтан тайдырылды
Ирина	Ειρήνη	797–802	Византияның алғашқы билеуші императрицасы
Никифор әулеті
I Никифор	Νικηφόρος Α' Φωκάς	802–811	Империяның қаржы жүйесін қатаң бақылауға алды; Болгария ханы Круммен соғыста қаза тапқан алғашқы император
Ставракий	Σταυράκιος Φωκάς	811	Ауыр дертіне байланысты билік жүргізе алмады
I Михаил Рангаве	Μιχαήλ Α' Ραγκαβής	811–813	Ұлы Карлдың императорлық лауазымын мойындады
V Лев Армян	Λέων Ε' ο Αρμένιος	813–820	Арабтар мен болгарларға қарсы сәтті соғысты; иконоборлықтың (кескінге табынуға тыйым салу) екінші кезеңін бастады
Аморий әулеті
II Михаил	Μιχαήλ Β' ο Τраυλός η Ψηλλος	820–829	V Левті тақтан тайдырды, оның тұсында сарациндер Кипрді басып алды
Фома Славян		820–823	Шығу тегі славян антиимператор
Феофил	Θεόφιλος	829–842	Білім мен өнерді қолдаған император; Константинопольдегі сарай кешендерін кеңейтіп, араб мәдениетіне қызығушылық танытты
III Михаил	Μιχαήλ Γ' ο Μέθυσος	842–867	3 жасында император болды, өз фавориті Василий тарапынан тақтан тайдырылды
Македон әулеті
I Василий	Βασίλειος Α'	867–886	Қарапайым шаруадан императорға дейін көтерілген әулет негізін қалаушы; «Василика» заңдар жинағының негізін қалады
VI Лев Дана	Λέων ΣΤ' ο Σοφός	886–912	Төрт рет үйленген, құқықтық реформаны аяқтады
Александр	Αλέξανδρος Γ' του Βυзαντίου	912–913	Алдыңғы императордың інісі
VII Константин	Κωνσταντίνος Ζ' ο Πορφυроγέννητος	913–959 (іс жүзінде 913—920 және 945—959)	Жазушы, ғалым
I Роман	Ρωμανός Α' ο Λεκαπηνός	920–944	Тәжірибелі адмирал; Болгариямен бейбітшілік орнатып, Киев Русі кінәзі Игорьдің шабуылын тойтарды
Христофор		921-931	I Роман Лакапиннің ұлы
Стефан		924-945	I Роман Лакапиннің ұлы
II Роман	Ρωμανός Β' ο Πορφυроγέννητος	959–963	Крит аралын арабтардан азат еткен Никифор Фоканың жорықтарын қолдады; жас кезінде жұмбақ жағдайда қайтыс болды
II Никифор Фока	Νικηφόρος Β' Φωκάс	963–969	«Сарациндердің ақ өлімі» атанған даңқты қолбасшы; Крит аралы мен Кипрді қайтарып, Сирия мен Киликияға сәтті жорықтар жасады
I Иоанн Цимисхий	Ιωάννης Α' Κουρκούας ο Τσιμισκής	969–976	Сирияны қайтарды
II Василий	Βασίλειος Β' ο Βουλγαροκτόνος	976–1025	Болгарияны жаулап алды
VIII Константин	Κωνσταντίνος Η'	1025–1028	II Василийдің інісі
III Роман	Ρωμανός Γ' ο Αργυρός	1028–1034	Константинопольдегі әйгілі Перивлепта монастырын салдырды; Алеппо жорығында сәтсіздікке ұшырап, беделінен айырылды
IV Михаил	Μιχαήλ Δ' ο Παφλαγών	1034–1041	Епилепсиямен ауырса да, Болгариядағы ірі көтерілісті басып тастап, империяның солтүстік шекарасын сақтап қалды
V Михаил	Μιχαήλ Ε' ο Καλαφάτης	1041–1042	Кеме жөндеушінің ұлы
Зоя	Ζωή	1042	Өзінен алдыңғы 3 билеушінің және келесі билеушінің жары болған
Феодора	Θεοδώρα	1042 1055—1056	Зояның сіңлісі
IX Константин Мономах	Κωνσταντίνος Θ' ο Μονομάχος	1042–1055	Оның тұсында Христиан шіркеуі түпкілікті екіге бөлінді (1054); Киев Русімен соңғы соғысты тоқтатты
VI Михаил	Μιχαήλ ΣΤ' ο Στρατιωτικός	1056–1057	Македон әулетіне жатпайды
Комниндер
I Исаак Комнин	Ισαάκιος Α' ο Κομνηνός	1057–1059	Тақтан бас тартты
Дука әулеті
X Константин Дука	Κωνσταντίνος Ι' ο Δούκας	1059–1067	Оның тұсында империя Италиядағы Бариге дейінгі иеліктерінен айырылды
Евдокия Макремболитисса		1067-1068	X Константин өлген соң билік жүргізген регент; елді қорғау үшін Роман Диогенге тұрмысқа шықты
IV Роман Диоген	Ρωμανός Δ' Διογένης	1068–1071	Дука әулетіне жатпайды, Манцикерт шайқасында жеңіліске ұшырады
VII Михаил Дука	Μιχάηλ Ζ' Δούκας	1071–1078	Оның билігі тұсында империя Кіші Азияның басым бөлігінен айырылып, елде ауыр ашаршылық пен инфляция басталды
III Никифор Вотаниат	Νικηφόρος Γ' Βοτανειάτης	1078–1081	Билікке көтеріліс арқылы келген қарт қолбасшы; селжұқтардың Кіші Азияға басып кіруін тоқтата алмады
Комниндер
I Алексей Комнин	Αλέξιος Α' Κομνηνός	1081–1118	Комниндер ренессансын бастады; Бірінші крест жорығының қатысушыларын пайдаланып, жағалаудағы жерлерді қайтарды
II Иоанн Комнин	Ιωάννης Β' Κομνηνός o Καλός	1118–1143	Печенегтер мен Селжүктерге қарсы сәтті соғысты
I Мануил Комнин	Μανουήλ Α' Κομνηνός ο Μέγας	1143–1180	Батысшыл саясат ұстанды; Византияның Италия мен Антиохиядағы ықпалын қалпына келтіруге тырысты
II Алексей Комнин	Αλέξιος B' Κομνηνός	1180–1183	Садақ жібімен буындырып өлтірілді
I Андроник Комнин	Ανδρόνικος Α' Κομνηνός	1183–1185	Сыбайлас жемқорлықпен қатал күресті, бірақ оның террорлық режимі халықтың көтерілісі мен әулеттің құлауына әкелді
Ангелдер
II Исаак Ангел	Ισαάκιος Β' Άγγελος	1185–1195 1203—1204	Болгар-влах көтерілісі нәтижесінде Екінші Болгар патшалығының құрылуына жол беріп алды
III Алексей Ангел	Αλέξιος Γ' Άγγελος	1195–1203	Өз бауыры II Исаакты тақтан тайдырып, соқыр етті; оның тұсында империяның орталық билігі әлсіреді
IV Алексей Ангел	Αλέξιος Δ' Άγγελος	1203–1204	Әкесі II Исаактың қосалқы билеушісі
Николай Канабос		1204	Синклитпен сайланды, тақта 11 күн отырды
V Алексей Дука	Αλέξιος Ε' Δούκας	1204	Төртінші крест жорығы кезінде Константинопольді қорғауға тырысты, бірақ қала құлаған соң қашуға мәжбүр болды
Ласкарилер
I Феодор Ласкарис	Θεόδωρος Α' Λάσκαρης	1204–1222	Никея империясының негізін қалаушы
III Иоанн Дука Ватац	Ιωάννης Γ' Δούκας Βατάτζης	1222–1254	Никея империясын қуатты мемлекетке айналдырды; Еуропадағы жерлерді қайтарып, Константинопольді азат етуге жол ашты
II Феодор Ласкарис	Θεόδωρος Β' Λάσκαρης	1254–1258	Болгарлардан Фракияны қайтарып алды
IV Иоанн Ласкарис	Ιωάννης Δ' Λάσκαρης	1258–1261	Ласкарилер әулетінің соңғы билеушісі; жас кезінде Михаил Палеологтың бұйрығымен соқыр етіліп, тақтан тайдырылды
Палеологтар
VIII Михаил Палеолог	Μιχαήλ Η' Παλαιολόγος	1259–1282	Оның тұсында Константинополь қайтарылып алынды
II Андроник Палеолог	Ανδρόνικος Β' ο Γέρος	1282–1328	Әскер санын қысқартып, қаржыны үнемдеуге тырысты, бұл Кіші Азияның түріктердің қолына өтуіне себеп болды
IX Михаил Палеолог	Μιχαήλ Η' Παλαιολόγος	1277–1320	II Андрониктің ұлы
III Андроник Палеолог	Ανδρόνικος Γ' Παλαιολόγος ο Νέος	1328–1341	Өз атасы Үлкен Андроникті тақтан тайдырды
V Иоанн Палеолог	Ιωάννης Ε' Παλαιολόγος	1341–1391	Ең ұзақ билік құрған императорлардың бірі; Осман сұлтанының вассалы екенін мойындауға мәжбүр болды
VI Иоанн Кантакузин	Ιωάννης Στ' Καντακουζηνός	1347–1354	V Иоаннды іс жүзінде тақтан тайдырды, паламиттерді қолдады, соңында монахтыққа кетті
IV Андроник Палеолог	Ανδρόνικος Δ' Παλαιολόγος	1376–1379	Әкесі V Иоаннға қарсы генуялықтардың көмегімен көтеріліс жасап, билікті уақытша басып алды
VII Иоанн Палеолог	Ιωάννης Ζ' Παλαιολόγος	1390 1399—1402	Османлыларға қарсы Батыстан көмек алуға тырысты
II Мануил Палеолог	Μανουήλ Β' Παλαιολόγος	1391–1425	Католик және Константинополь шіркеулерінің униясын қолдады, Еуропаға сапар шекті
VIII Иоанн Палеолог	Ιωάννης Η' Παλαιολόγος	1425–1448	Түрік қаупіне қарсы Батыстан көмек алу үшін Флоренция униясына қол қойды (1395)
XI Константин Драгаш	Κωνσταντίνος ΙΑ' Παλαιολόγος Δραγάτσης	1448–1453	Соңғы Византия императоры. Константинопольді османлылар басып алғанда қала қорғау кезінде қаза тапты
Император	Толық есімі	Билік құрған жылдары	Ескертпелер

Түс	Түсіндірме
	Әулет атауы (бөлім тақырыбы)
	Ұлы императорлар (тарихта ерекше із қалдырған немесе маңызды реформаторлар)
	Қосалқы император немесе Цезарь (бірлесіп билік жүргізуші)
	Антиимператор (тақты заңсыз иемденуші немесе узурпатор)
	Әулеттен тыс билеуші (өтпелі кезең императоры)
	Заңды билеуші (әулеттің стандартты императоры)

Галерея

Тағы қараңыз

Әдебиет

Ruiz-Domènec, Hernández de la Fuente i García, Byzantium National Geographic
Успенский Ф. И. История Византийской империи (в 5 томах). — М.: АСТ, 2005
Timothy E. Gregory: A History of Byzantium (Blackwell History of the Ancient World). Blackwell, Oxford u. a. 2005.
Ralph-Johannes Lilie: Byzanz. Das zweite Rom. Siedler, Berlin 2003.
Oxford Dictionary of Byzantium. — Oxford University Press, 1991.