Виктор Гриньяр

Виктор Гриньяр
	Виктор Гриньяр
	фр. François Auguste Victor Grignard
Туған күні	6 мамыр 1871
Туған жері	Шербур, Франция
Қайтыс болған күні	13 желтоқсан 1935 (64 жас)
Қайтыс болған жері	Лион, Франция
Азаматтығы	Франция; Ресей империясы
Ғылыми аясы	химик, университет оқытушысы, органикалық химия
Жұмыс орны	Нэнси университеті
Ғылыми дәрежесі	Докторлық дәреже
Альма-матер	Лион ғылымдары факультеті
Ғылыми жетекші	Филипп Антуан Барбье
Несімен белгілі	Гриньяр реакциясын ойлап тапқан ретінде белгілі
Марапаттары	; ; ; Химия саласындағы Нобель сыйлығы (1912); ; Лавуазье медалі (1912); Джекер сыйлығы (1906)

Франсуа Огюст Виктор Гриньяр (фр. François Auguste Victor Grignard; 6 мамыр 1871, Шербур — 13 желтоқсан 1935, Лион) — француз химик-органик, Поль Сабатьемен бірлесіп 1912 жылы химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

Өмірбаян

Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол Лионға оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр Дижон маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол Нэнси университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

Сыйлық

1912 жылы Гриньяр химия бойынша Нобель сыйлығына «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты Поль Сабатьемен бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде Швеция Корольдік Ғылым Академиясының мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция соғысқа кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және американдық күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі Карнеги Меллон университеті) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр альдегидтер мен кетондардың конденсациясы, көмірсутектердің крекингі, каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

Отбасы

1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

Сыйлықтар мен марапаттар

Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

Дереккөздер