ГУЛАГ

ГУЛАГ, Еңбекпен түзеу лагерьлері мен жер аударылғандар қоныстарының және қамау орындарының Бас басқармасы – КСРО-да 1934 – 56 жылдары айыпталушылардың жазасын өтеу орындарына басшылық еткен Ішкі істер халық комиссариатының бөлімі.

Қарамағында 53 лагерь болды. 1930 жылы Кеңестік жүйедегі осы еңбекпен түзеу жүйелерінің пайда болуындағы тарихымыздың ақгандақ беттерінің ең ауыр кезеңі Сталиндік дәуірмен тыгыз байланысты. Болашақ ГУЛАГ-тың алғашқы ошақтары КСРО территориясында 1930 жылы тікелей Сталиннің бұйрығымен пайда болып, көп ұзамай бұл лагерьлер алып азап империясына айналды.

1921-1953 жылы ВЧК(БТК), ОГПУ, НКВД (ІІХК), МВД (ІІМ) органдары соттаған 4,1 миллион адам сонда қамалды. Олардың 800 мыңдайы атылды, 2,6 млн-нан артығы түрмелер мен лагерлерге қамалып, 400 мыңдайы жер аударылды. 1930-1953 жылы КСРО еңбекпен түзеу лагерлерінде болған 6,5 млн адамның 1,3 млн-ы саяси тұтқындар деп есептелген. Тағы бір, 1938 жылы 1 сәуіріндегі, деректе осындай зұлмат қамытын киген 2 млн адамның көбі дерлік не саяси, не қылмыстық айыпкер емес, қарапайым еңбек адамдары, отбасы мүшелері, үй шаруасындағы әйел адамдар, бала-шағалар, 1937 — 1938 жылдардағы «Үлкен террордың» құрбандары еді. Олардың көбі дерлік, саяси қуғын-сүргінге ұшырағандардықтан, «халық жаулары» саналды. «Тәртіп бұзушылар» қатаң жазаланды. Құқықтары аяқ асты етілді.

1956 жылға дейін Гулаг лагерьлерінде жалпы саны 22 млн адам, оның ішінде:

• 830 мың орыс
• 181 мың украин
• 44 мың белорус
• 25 мың татар
• 24 мың өзбек
• 20 мың еврей
• 18 мың неміc
• 17 мың қазақ
• 16 мың поляк
• 12 мың грузин
• 17 мың армян
• 9 мың түрікмен
• 5 мың башқұрт
• 4 мың тәжік, басқа да 100-ден астам кеңестік ұлт өкілдері осындай зұлматтан өтті.

«Халық жаулары», тегін жұмыс күші ретінде, сол кездегі «үлкен» өндіріс пен халық шаруашылығының әртүрлі саласын «өркендетуге» жегілді. Тұтқындар, соноу Қиыр Шығыс, Сібірден бастап, барлық солтүстік өңірлерді қамтып, Қазақстанның да өндіріс орындарын игеруге пайдаланылды. Ұлы Отан соғысы басталып, аяқталғанға дейін олардың күшімен 640 зауыт іске косылды, 842 аэродром, 8 мың км автомобиль жолдары, көптеген домна, мартен пештері, т.б. салынды. Сғгыстан кейін атом, сутегі бомбаларын шығарып, оларды сынауға, сынайтын шахталарды ұңғылауға да сол (Қазақстанда) тұтқындар айдап салынды. КСРО-да мұндай жалпы саны 53 легерь болды. 1934-1956 жылы барлығы бірдей жазалаушы органдардың ерекше қатаң бақылауында болды. Осындай ГУЛАГ 20-дан астамы Қазақстан жерінде орналастырылды.

Лагерь атауы	Орналасқан жері	Жұмыс түрі	Күндер/жылдар	Тұтқын саны
Ермаклаг	Шығыс Қазақстан облысы, Аврора станциясы	Қорғаныс өнеркәсібі, теміржол төсеу, бетон зауыттары, құм карьерлері, электр жүйелері	14.05.1951 – 01.08.1953	3000
Павлодар	Павлодар облысы	Комбайн (трактор) зауыты құрылыс	28.05.1955 – 03.09.1956	8700
Майқайыңлаг	Баянауыл ауданы	Алтын өндіру	14.07.1947 – 29.04.1953	1000
Дальний лагерь (Особлаг №11, Екібастұз)	Павлодар облысы	Көмір разрездері	24.04.1952 – 08.04.1954	3100
Степняклаг	Ақмола, Көкшетау	Жолымбет көмір руднигі	14.07.1947 – 29.04.1953	1700
Атбасар ЕТЛ	ҚазССР тың және тыңайған жерлер	Совхоздар мен астық қоймалары құрылысында	10.02.1955 – 06.09.1956	2000
Кемпірсайлаг	Ақтөбе облысы	Әртүрлі жұмыстар	–	250
Ақтөбе ЕТЛ	Ақтөбе облысы	Әртүрлі жұмыстар	–	15000
Астраханлаг	Гурьев (Атырау)	Әртүрлі жұмыстар	–	7900
Прорвин ЕТЛ	–	Әртүрлі жұмыстар	–	10400
Степной лагерь	Жезқазған	Әртүрлі жұмыстар	–	29000
Жезқазған ЕТЛ	Жезқазған	Әртүрлі жұмыстар	–	13000
Қарағандыдағы лагерьлер	Қарағанды	Әртүрлі жұмыстар	–	138200

Барлық лагерлерьдің аймақтық басқармасы Алматы қаласы орналастырылды.

Алматы қаласы (Қазлаг, Қазулон) өзінде және оның төңірегінде 16000 адам басбайлы жұмысқа тартылды. КарЛАГ, АЛЖИР, Песчанный ЕТЛ, ОсобЛАГ т.б.

ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев 1997 жылды Жалпы ұлттық татулық пен саяси куғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жариялады. Осыған орай республика азаматтарының көптеген қоғамдық бірлестіктері мен ұйымдарының өтініштерін ескере отырьш, жалпы ұлттық татулықты, қогамдық саяси тұрактылықты нығайту мақсатында Жарлық шығарды.