Георгиевск трактаты
| Георгиевск трактаты | |
.JPG) II Ираклий қолтаңбасы бар трактаттың грузин нұсқасы | |
| Қол қойылды |
24 шілде 1783 |
|---|---|
| Мөр басылды |
1784 |
| Күшіне енді |
1784 |
| Тараптар | |
| Толық мәтінді | |
Георгиевск трактаты (орыс. Георгиевский трактат, груз. გეორგიევსკის ტრაქტატი, georgievsk'is t'rakt'at'i) — 1783 жылғы 24 шілдеде бекітілген Ресей империясы мен шығыс грузин Картли-Кахети патшалығы арасындағы екіжақты келісім.[1] Келісім нәтижесінде шығыс Грузия Ресейдің протектораты болды да, Ресей Грузия аумақтық тұтастығын және Багратиондар әулетін сақтайтын, айырбас ретінде Грузия орнына оның сыртқы саясатымен айналысатын болды.[2] Грузия осылайша Парсы еліне тәуелдігінен айырылды (ол бұл империяға сюзерен еді) да, Картли-Кахети патшаларының бәрі де Ресей патшасынан растама мен инвеститура алып жүруге мәжбүр болды.
Шарттары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Келісімнің I, II, IV, VI және VII бөлімдеріндегі шарттар бойынша орыс патшайымы Картли-Кахети патшаларының ресми және жалғыз сюзерені атанды, міндеттері қатарына Грузияның аумақтық тұтастығын сақтау, «олардың жауларын өз жаулары ретінде көру» кірді.[3] Ендігі Картли-Кахети патшалары Орыс патшаларына ант беруге, Ресейді соғыста қолдауға мәжбүр болды, Орыс патшасының рұқсатынсыз дипломатиялық қатынасқа түсе алмайды.
Оңтүстіктен көріп жүрген шапқыншылықтар себебінен Грузия Ресейге бас бұруды, мүмкін, парсылар мен османдардан сақтанып қалудың, оған қоса Батыс Еуропамен байланыс құрудың жалғыз жолы деп көрген.[2] Бұрын грузин билеушілері түрік және парсы императорларының ресми үстемдігін қабылдап қана қойған жоқ, сонымен бірге жиі исламды қабылдап, олардың астаналарында тұрып жатты. Георгиевск трактаты, осылайша, грузин дәстүрін бұзу да, Картли-Кахетияның тәуелсіздіктен бірегей бас тартуы да болмаған.[2] Православ христиан да болғанына қарамастан грузиндер үшін Ресей мәдени жағынан мүлдем бөтен ел еді.[4] Екі халықтың православиелігі трактаттың преамбуласында айтылған.
_02.jpg)
.jpg)
Трактаттың басқа шарттары қатарында Ресей мен Грузия шекарасының жолаушылар, мигранттар мен саудагерлер үшін ашық болғаны айтылған (10, 11 баптары).[3]
Салдары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Георгиевск трактаты грузиндер көңілінен шықпады.[2] Патша Ираклий маған бағынсын деп бірнеше рет айтқан Парсы патшасы Аға Мұхаммед Шаһ Қажар көп ұзамай Грузияға басып кірді.[5] 1795 жылғы ауыр Крцаниси шайқасы кезінде Ресей грузиндерге көмек көрсетпей қойды. Тбилиси тоналды да, тым кешіккен орыс патшайымы II Екатерина парсыларға қарсы соғыс жариялап, Күнгей Кавказға басып кіреді. Көп ұзамай патшайым Екатерина қайтыс болды да, оның ізбасары I Павел парсылармен шайқасудан бас тартты.
1798 жылғы 14 қаңтарда патша II Ираклийдің ізбасары XII Георгий (1746–1800) болды. Георгий патша өз ұлы ханзада Давидті (1767–1819) тақ мұрагері қылды. Сол жылы Картли-Кахетия жерінде ресейлік әскерлер де орналасқан еді. Трактаттың VI бөлімінде айтылғандай, Давид 1799 жылғы 18 сәуірде Грузия патшасы атануға рұқсатты патша Павелден алды. Патша Георгийдің көптеген ұлдары марқұм әкесінің тағына қатысты шайқасып кетті де, II Ираклий өзінің үшінші әйелі патшайым Дареджан Дадианидің өсиетімен мұрагерлік тәртібін өзгертіп, кіші інілерін өз ұлдарынан артық қылды. Пайда болған әулеттік толқуларды шешпек болған патша Георгий жасырын түрде Павелге Картли-Кахетияны басып ал деді. Георгий осылайша патшалыққа Санкт-Петербургтен басшылық етпек болған.[6] Парсылар көрсетіп жүрген қысым да Георгийдің бұл шешім қабылдануына себеп болды.[7]
Павел ұсынысты қабылдап, 1800 жылғы 18 желтоқсанда Картли-Кахетияны аннексиялап, багратидтерді құлатпақ болды.[8] Көп ұзамай Павелдың өзі өлді. Оның ізбасары I Александрдың бір кезде аннексиядан бас тарту жайлы ойласқаны, алайда мұрагер таңдай алмағаны делінеді. 1801 жылғы 12 қыркүйекте ол ақыр аяғында аннексияны қабылдады.[8] 1800 жылғы 28 желтоқсанда тақтан айырылатынын білмей қалған Георгий қайтыс болды. Келесі сәуірге қарай ресейлік әскерлер әкімшілікті басып алды да, ханзада Давид Багратиониді Тбилисиден Санкт-Петербургқа апарды. Давид зейнет алатын болды, Ресей Сенатының мүшесі атанды. 1833 жылғы 6 мамырға дейін Давид царевич титулын да сақтап қалған еді, алайда сол күні ол әулеттің басқа мүшелеріндей кінәз титулына төмендетілді. Бұл Давид ағасы Александр Багратионидің бүлігінен кейін орын алған болатын.
Ресейліктер орыс-парсы соғысында жеңіп, Гүлістан бітім шарты бойынша парсылардан шығыс Грузияны тартып алды.[9]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Art. westminster.edu.
- 1 2 3 4 Anchabadze, George Georgia in the Beginning of Feudal Decomposition. (XVIII cen.) (ағыл.). parliament.ge. Тексерілді, 5 сәуір 2012.
- 1 2 Treaty of Georgievsk, 1783 (ағыл.)1013–1017. PSRZ. (1830).
- ↑ Perry 2006, pp. 108–109.
- ↑ Kazemzadeh 1991, pp. 328–330.
- ↑ Montgomery-Massingberd, Hugh Burke's Royal Families of the World: Volume II Africa & the Middle East — 1980. — P. 59. — ISBN 0-85011-029-7.
- ↑ Tsagareli A Charters and other historical documents of the XVIII century regarding Georgia — 1902. — P. 287–288.
- 1 2 Treaty of Georgievsk (ағыл.). Encyclopædia Britannica. (2008). Тексерілді, 16 маусым 2008.
- ↑ Mikaberidze 2015, pp. 348–349.
Қолданылған әдебиет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Kazemzadeh Firuz Iranian relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 // The Cambridge History of Iran (Vol. 7) — Cambridge University Press, 1991. — ISBN 978-0521200950.
- Mikaberidze Alexander Historical Dictionary of Georgia — 2. — Rowman & Littlefield, 2015. — ISBN 978-1442241466.
- Perry John R. Karim Khan Zand — Oneworld Publications, 2006. — ISBN 978-1851684359.