Мазмұнға өту

Гепатология

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Жалпы өт өзегінің флюороскопиялық бейнесі

Гепатология (ағылш. Hepatology) — бауырды, өт қабын, өт жолдарын және ұйқы безін зерттеуді, олардың ауруларын емдеуді қамтитын медицина саласы. Дәстүрлі түрде гастроэнтерологияның кіші мамандығы болып саналса да, қарқынды дамуына байланысты кейбір елдерде бұл салаға ғана маманданған дәрігерлер бар, олар гепатологтар деп аталады.

Гепатобилиарлық жүйенің сызбалық диаграммасы

Вирустық гепатит пен алкогольге байланысты аурулар мен асқынулар маман кеңесіне жүгінудің негізгі себебі болып табылады. Екі миллиардтан астам адам өмірінің белгілі бір кезеңінде вирусты гепатит В жұқтырған, шамамен 350 миллионы тұрақты тасымалдаушыға айналған.[1] Бауыр обырының 80%-ға дейінгі бөлігі В гепатиті немесе С гепатиті вирусымен байланысты. Өлім-жітім тұрғысынан алғанда, олардың ішіндегі біріншісі қатерлі ісік тудыратын белгілі факторлардың ішінде темекі шегуден кейін екінші орында тұр. Вакцинацияны кеңінен енгізу және қан құю алдында қатаң тексеру жүргізу нәтижесінде болашақта жұқпа деңгейінің төмендеуі күтіледі. Көптеген елдерде алкогольді жалпы тұтыну артып келеді, соның салдарынан бауыр циррозы мен оған байланысты басқа да асқынулары бар адамдар саны сәйкесінше өсуде.

Мамандық аясы

[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Көптеген медициналық мамандықтардағы сияқты, науқастар көбіне отбасылық дәрігерлер немесе басқа саланың дәрігерлері тарапынан жолданады. Мұның себептері мыналар болуы мүмкін:

  • Дәрілік заттың артық дозалануы. Парацетамолдың артық дозалануы жиі кездеседі.
  • Бауыр зақымдалуына байланысты порталдық гипертензиядан туындайтын асқазан-ішек жолынан қан кету
  • Бауыр ауруын меңзейтін қан талдауының қалыптан тыс нәтижелері
  • Балаларда бауырдың ұлғаюына әкелетін ферменттік ақаулар, әдетте бауырдың жинақтау аурулары деп аталады
  • Сарғаю синдромы / қан талдауларын скринингтен өткізу кезінде анықталуы мүмкін гепатит вирусының оң нәтижесі
  • Асцит немесе іш қуысының сұйықтық жиналуына байланысты ұлғаюы, көбіне бауыр ауруына байланысты, бірақ жүрек жеткіліксіздігі сияқты басқа аурулардан да болуы мүмкін
  • Бауырдың асқынған аурулары бар барлық науқастар, мысалы цирроз, маманның бақылауында болуы тиіс
  • Өт жолдары ауруларын анықтау немесе оларды емдеу үшін ERCP жүргізу
  • Аталған ағзаларды қамтитын инфекцияны меңзейтін басқа белгілермен бірге жүретін қызба. Кейбір тропикалық сирек аурулар, мысалы эхинококкоз, кала-азар немесе шистосомоз күдіктелуі мүмкін. Бұл жағдайда микробиологтар да қатысады
  • Бауыр мен өт жолдарын зақымдайтын жүйелік аурулар, мысалы гемохроматоз
  • Бауыр трансплантациясынан кейінгі бақылау
  • Панкреатит — көбіне алкогольге немесе өт тастарына байланысты
  • Жоғарыда аталған ағзалардың қатерлі ісігі. Әдетте онколог пен басқа мамандардың қатысуымен көпсалалы тәсіл қолданылады.

Тарихы

[өңдеу | қайнарын өңдеу]
Доктор Б. Блумберг В гепатиті вирусын ашқаны үшін 1976 жылы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Мысыр мумияларына жүргізілген аутопсиялардан алынған дәлелдер ежелгі қоғамда билхарзиоз деп аталатын паразиттік инфекция салдарынан бауырдың зақымдануы кең таралғанын көрсетеді.[2] Прометей туралы аңызда көрсетілгендей, гректер бауырдың экспоненциалды түрде қайта қалпына келу қабілеті бар екенін білген болуы мүмкін. Алайда, ежелгі дәуірдегі бауыр аурулары туралы білім күмәнді. Бұл саладағы маңызды жетістіктердің көпшілігі соңғы 50 жылда ғана жасалды.

  • Б.з.д. 400 жылы Гиппократ афоризмдерінде бауыр абсцесі туралы атап өткен.[3]
  • Римдік анатом Гален бауырды ағзаның негізгі мүшесі деп санаған. Сондай-ақ оның өт қабымен және көкбауырмен байланысын анықтаған.[4]
  • Шамамен б.з. 100 жылы Каппадокиялық Аретаий сарғаю туралы жазған.[5]
  • Орта ғасыр кезеңінде Ибн Сина бауыр ауруларын диагностикалауда зәрдің маңыздылығын атап өткен.
  • 1770 жылы француз анатомы Антуан Портал өңеш варикозды веналарынан болатын қан кетуді сипаттаған.[6]
  • 1844 жылы Габриэль Валентин ас қорыту кезінде ұйқыбез сөлдері тағамды ыдырататынын көрсеткен.
  • 1846 жылы Юстус фон Либих ұйқыбез сөлінен тирозинді ашқан.[5]
  • 1862 жылы Остин Флинт «стеркoриннің» түзілуін сипаттаған.
  • 1875 жылы Виктор Шарль Ано цирроздық сарғаюды және бауырдың басқа да ауруларын сипаттаған.[7]
  • 1958 жылы Мур иттерге ортотопиялық бауыр трансплантациясын жасаудың стандартты әдісін әзірледі.[8]
  • Адамға алғашқы бауыр трансплантациясы 1963 жылы доктор Томас Э. Старзл тарапынан өт жолдарының атрезиясы бар үш жасар ұл балаға, иттердің бауырында әдісті жетілдіргеннен кейін жасалды.[9][10]
  • Барух С. Блумберг 1966 жылы В гепатиті вирусын ашты және 1969 жылы оған қарсы алғашқы вакцинаны жасады. 1976 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.[11]
  • 1989 жылы CDC зерттеушілері (Дэниел У. Брэдли) және Chiron компаниясынан (Майкл Хоутон) бұрын А емес, В емес гепатит деп аталып келген және қан қорында анықталмай келген С гепатиті вирусын анықтады.[12]
  • 1992 жылы ғана донорлық қанда С гепатитін анықтай алатын қан талдауы жасалды.[12]

«Гепатология» сөзі ежелгі грек тіліндегі ἧπαρ (hepar) немесе ἡπατο- (hepato-) — «бауыр» және -λογία (-logia) — «зерттеу, ілім» деген мағыналарды білдіретін сөздерден шыққан.

Аурулардың жіктелуі

[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1. Аурулардың халықаралық жіктемесі (АХЖ 2007) ДДСҰ жіктемесі:

  • XI тарау: Ас қорыту жүйесінің аурулары[13]
    • K70–K77 Бауыр аурулары
    • K80–K87 Өт қабы, өт жолдары және ұйқыбез аурулар

2. Medical Subject Headings

  • G02.403.776.409.405 – «Гастроэнтерология» дегенге сәйкес[14]
  • C06.552 – Бауыр аурулары[15]
  • C06.130 – Өт жолдары аурулары[16]
  • C06.689 – Ұйқыбез аурулары[17]

3. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық медицина кітапханасы [18]

  • WI 700–740 – Бауыр және өт ағашы аурулары[19]
  • WI 800–830 – Ұйқыбез аурулары[20]

Маңызды процедуралар

[өңдеу | қайнарын өңдеу]
  • Эндоскопиялық ретроградты холангиопанкреатография (ERCP)
  • Трансгепатикалық панкреато-холангиография (TPC)
  • Трансъюгулярлық интрагастральдық портосистемалық шунт (TIPSS)
  • Бауыр трансплантациясы және ұйқыбез трансплантациясы

Дереккөздер

[өңдеу | қайнарын өңдеу]
  1. ↑ WHO | Hepatitis B. Тексерілді, 17 наурыз 2010.
  2. ↑ "Paleopathology on schistosomiasis in Egyptian mummies". Parasitol. Today (Regul. Ed.) 12 (4): 167. 1996. doi:10.1016/0169-4758(96)80811-8. PMID 15275234. 
  3. ↑ Aphorisms.mb.txt. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 ақпан 2005. Тексерілді, 30 қараша 2021.
  4. ↑ History of Liver, Gallbladder, and Spleen. Тексерілді, 18 мамыр 2007.
  5. ↑ a b Dates in Gastroenterology: A Chronological Record of Progress in Gastroenterology over the Last Millennium (Landmarks in Medicine) / H. S.J. Lee — Informa Healthcare. — ISBN 1-85070-502-X.
  6. ↑ Moodley J; Singh B; Lalloo S; Pershad S et al. (2001). "Non-operative management of haemobilia". The British Journal of Surgery 88 (8): 1073–76. doi:10.1046/j.0007-1323.2001.01825.x. PMID 11488792. 
  7. ↑ Victor Charles Hanot. Тексерілді, 18 мамыр 2007.
  8. ↑ eMedicine - History of Pediatric Liver Transplantation : Article by Beth A Carter, MD. Тексерілді, 18 мамыр 2007.
  9. ↑ History of Liver Transplantation. Басты дереккөзінен мұрағатталған 30 тамыз 2009. Тексерілді, 8 қыркүйек 2009.
  10. ↑ STARZL TE; MARCHIORO TL; VONKAULLA KN; HERMANN G et al. (1963). "Homotransplantation Of The Liver In Humans". Surgery, Gynecology & Obstetrics 117: 659–76. PMC 2634660. PMID 14100514. 
  11. ↑ Baruch S. Blumberg - Autobiography. Тексерілді, 18 мамыр 2007.
  12. ↑ a b Brief_History_HCV_10.pdf. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 қыркүйек 2014. Тексерілді, 18 маусым 2013.
  13. ↑ Archived copy. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 сәуір 2009. Тексерілді, 5 қазан 2020.
  14. ↑ G02.403.776.409.405 same as "Gastroenterology". Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 желтоқсан 2012. Тексерілді, 30 қараша 2021.
  15. ↑ Liver Diseases. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 желтоқсан 2016. Тексерілді, 24 желтоқсан 2016.
  16. ↑ Biliary Tract Diseases. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 желтоқсан 2016. Тексерілді, 24 желтоқсан 2016.
  17. ↑ Pancreatic Diseases. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 желтоқсан 2016. Тексерілді, 24 желтоқсан 2016.
  18. ↑ NLM Classification Home Page. Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 қазан 2004. Тексерілді, 24 желтоқсан 2016.
  19. ↑ NLM Classification Schedule WI. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 қазан 2004. Тексерілді, 17 қаңтар 2022.
  20. ↑ NLM Classification Schedule WI. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 қазан 2004. Тексерілді, 17 қаңтар 2022.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Гепатология&oldid=3534132» бетінен алынған