Давань

	Давань ; қыт. 大宛;
Астанасы	Эрши
Тіл(дер)і	ферғана және соғдиана тілі
Аумағы	80 мың км²
Халқы	300—500 мың адам

Давань (дәлірек атауы — Даюань) — б.з.д. III ғасырдан бастап өмір сүрген, Ферғана аңғарының орталық және шығыс бөлігін алып жатқан ежелгі Орталық Азия мемлекеті. Давань мемлекетінің гүлдену кезеңі Мархамат археологиялық мәдениетінің дамуымен сәйкес келеді.^[1]^[2]

Аталуы

Парсылар бұл мемлекетті «Соғд» деп атаған. Алайда ең ықтимал атауы — Давань (Даюань, Да-юань, Та-юань), яғни «Ұлы Юань», сөзбе-сөз мағынасы — «Ұлы иондықтар». Қытайлар Ферғана аңғарында Парканамен алғашқы байланыс кезінде эллинденген халықпен кездескен.

V ғасырда Бэйши дерегінде «Лона» немесе «Полона» деген топонимдер кездеседі. VI–VII ғасырларда Давань аумағы Боханна немесе Бохан атауымен белгілі болған. VII ғасыр мен VIII ғасырдың басында Таншунда Ферғана «Ниньюань» деп аталған. Жоғарыда аталған барлық деректер бұл атаулардың «Давань» немесе «Тайюань» топонимдерімен сәйкес келетінін көрсетеді.

Айта кету керек, «Ферғана» атауы ежелгі дәуір деректерінде кездеспейді. VI–VIII ғасырларда Ферғана шетелдік деректерде Фейхань, Бохань, Паханна деп аталған. Бұл топонимнің негізін ерте орта ғасырлардан іздеу қажет. Зерттеушілер мұны сақ-соғды синтезімен байланыстырады. Осы транскрипциялар мен Ферғананың соғдыша атауына сүйене отырып, көне дыбысталуы Фар[а]ғана немесе Фрагана түрінде қалпына келтіріледі.^[3] Грек нұсқасында Париканаға айналуы мүмкін болмаған деп есептеледі.^[4]

Эрнст Херцфельд және оны қолдаған көптеген зерттеушілер бұл атауды ортокорибанттармен бірге аталған париканий тайпасымен байланыстырған. Алайда бұл теория бірнеше рет сынға ұшыраған. Тағы бір нұсқа бойынша, «паргона» атауы иран диалектілерінен «тау жоталарымен қоршалған қазаншұңқыр» немесе «тауаралық аңғар» деген мағына береді. Өңір атауы парсының «فرقانه» (Farghaneh) сөзінен шыққан болуы мүмкін, оның мағынасы — «алуан түрлі» немесе «әртүрлі».^[5]

Үкімет

Фуго-ванг және Фу-ван деген титулдары бар аға және кіші король (ванг) бар.

Қалалары

Қабырғалармен қоршалған және қала маңы бар 70-тен астам қала. Жалпы халық саны бірнеше жүз мың адамды құрайды.

Халқы

Давань халқының тілі Анси және басқа тайпалардың тіліне ұқсас болғаны қытай деректерінде айтылған. Бұл иран тілдерінің өзара тармақталып дамығанын көрсетеді. Тұрғындарының көздері шүңірек, сақалдары қалың болған және саудаға бейім келген. Әйелдердің ер адамдарға ықпалы өте күшті болғаны да атап өтіледі. Даваньдықтар Ғұндардан қауіптеніп, олардың елшілері мен князьдерін күтіп, көңілін табуға тырысқан. Алғашында қытайлар бәрін сатып алатын болса, кейін Хуханье кезеңінен соң даваньдықтар қытай елшілерін де өздері қамтамасыз ете бастаған.^[6]

Дереккөздер

↑ ҚАҢЛЫ МЕМЛЕКЕТІ (қаз.). e-history.kz. Тексерілді, 8 мамыр 2026.
↑ Турусбек Мадылбай Древнее государство Давань (Паргана) (орыс.). kghistory.akipress.org. (10 наурыз 2011). Тексерілді, 8 мамыр 2026.
↑ Ғафуров Б. Ғ. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. стр. 369.
↑ Лившиц В. А. Согдийский посол в Чаче / / Советская этнография. 1960. Вып. 2. стр. 103.
↑ Аюбов А. Р. Население древней Ферганы: саки или парикане? // Номаи донишгоҳ. Учёные записки. Scientific notes. № 3 (52). 2017.
↑ Нәбижан Мұқаметханұлы ЕЖЕЛГІ ҚЫТАЙ МЕН ДАЛАЛЫҚ ИМПЕРИЯЛАР (қаз.). Тексерілді, 8 мамыр 2026.

[1] ҚАҢЛЫ МЕМЛЕКЕТІ (қаз.). e-history.kz. Тексерілді, 8 мамыр 2026.

[2] Турусбек Мадылбай Древнее государство Давань (Паргана) (орыс.). kghistory.akipress.org. (10 наурыз 2011). Тексерілді, 8 мамыр 2026.

[3] Ғафуров Б. Ғ. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. стр. 369.

[4] Лившиц В. А. Согдийский посол в Чаче / / Советская этнография. 1960. Вып. 2. стр. 103.

[Аюбов2-5] Аюбов А. Р. Население древней Ферганы: саки или парикане? // Номаи донишгоҳ. Учёные записки. Scientific notes. № 3 (52). 2017.

[6] Нәбижан Мұқаметханұлы ЕЖЕЛГІ ҚЫТАЙ МЕН ДАЛАЛЫҚ ИМПЕРИЯЛАР (қаз.). Тексерілді, 8 мамыр 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]