Дат кронасы
| Дат кронасы | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
dansk krone Үлгі:Ref-da | |||||
| |||||
| Кодтар және таңбалар | |||||
| Кодтар ISO 4217 | DKK (208) | ||||
| Айналымдағы монеталар және банкноталар | |||||
| Монеталар | 50 өре; 1, 2, 5, 10 және 20 крон | ||||
| Банкноталар | 50, 100, 200 және 500 крон | ||||
| Банкноталар және монеталар өңдірісі | |||||
| Эмиссиялық орталық | Danmarks Nationalbank | ||||
| Бағамдар ХВҚ, ЕОБ және ҚРҰБ мәліметтері бойынша аутоматты түрде жаңартылып отырады. | |||||
Дат кронасы (дат. dansk krone; жекеше түрі — krone, көпше түрі — kroner; ISO 4217 коды — DKK, сандық коды — 208; белгісі — kr. немесе kr) — Данияның ұлттық ақша бірлігі. Бір крона 100 өреге (дат. øre) бөлінеді.
Дат кронасы 1873 жылғы ақша реформасы кезінде енгізілді. Жаңа валюта бұрынғы ригсдалерді алмастырып, Данияның алтын стандартына көшуінің және Скандинавия валюта одағының құрылуының негізіне айналды. Бір ригсдалер екі кронаға теңестірілді.[1]
Дания 1982 жылдан бері тіркелген валюта бағамы саясатын жүргізеді. Алғашында крона неміс маркасына, ал 1999 жылдан бастап еуроға байланыстырылған. Кронаның еуроға қатысты орталық бағамы — 1 EUR = 7,46038 DKK. Дания ERM II жүйесіне қатысады және крона үшін орталық бағамнан ±2,25% тар ауытқу дәлізін қолданады.[2]
2026 жылғы жағдай бойынша Данияда 50, 100, 200 және 500 крондық банкноттар және 50 өре, 1, 2, 5, 10 және 20 крондық монеталар заңды төлем құралы болып табылады.[3][4]
2025 жылғы 31 мамырдан кейін 1000 крондық банкнота мен 1944, 1952, 1972 және 1997 жылдардағы ескі сериялар заңды төлем құралы болудан қалды. Оларды Danmarks Nationalbank-те айырбастаудың соңғы мерзімі 2026 жылғы 31 мамыр болды; 2026 жылғы 1 маусымнан бастап бұл банкноттар құнын біржола жоғалтты және енді айырбасталмайды.[5]
Атауы және белгіленуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дат тіліндегі krone сөзі «тәж» деген мағынаны білдіреді. Ұқсас атау Скандинавияның басқа мемлекеттерінің валюталарында да сақталған: швед тіліндегі krona, норвег тіліндегі krone, исланд тіліндегі króna.
Валютаның халықаралық әріптік коды — DKK. Күнделікті қолданыста соманың артынан kr. немесе kr белгісі қойылады, мысалы: 100 kr..
Ұсақ ақша бірлігі — øre («өре»): 1 крона = 100 өре'.
2026 жылы физикалық түрде айналымдағы ең кіші номинал — 50 өре. 1, 2, 5, 10 және 25 өре сияқты төменгі номиналды монеталар бұрын айналымнан шығарылған.[6]
Қазақстан Республикасының ресми қазақ тіліндегі құжаттарында валюта атауы «дат кронасы» түрінде қолданылады. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттер мен ақша бірліктері жөніндегі сөздігінде Данияның ақша бірлігі «дат кронасы» деп көрсетілген.[7]
Қазақстанның кедендік мақсаттағы валюталар сыныптағышында:
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Қазақша атауы | Дат кронасы |
| ISO 4217 әріптік коды | DKK |
| ISO 4217 сандық коды | 208 |
| Қолданылатын аумақтар | Дания, Гренландия, Фарер аралдары |
| Негізгі белгісі | kr. |
деп көрсетілген.[8]
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кронаға дейінгі ақша жүйесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Данияда қазіргі кронаның пайда болуына дейін бірнеше түрлі ақша бірлігі қолданылған. XVIII–XIX ғасырларда олардың арасындағы негізгілерінің бірі ригсдалер болды.
1813 жылғы ауыр қаржы дағдарысы мен мемлекеттік банкроттықтан кейін ақша жүйесі қайта құрылып, rigsbankdaler енгізілді. 1818 жылы Danmarks Nationalbank құрылды. Орталық банк өзінің алғашқы банкноттарын 1819 жылы шығарды.[9]
1854 жылы rigsbankdaler атауы қысқартылып, ақша бірлігі қайтадан rigsdaler деп атала бастады.[9]
1873 жылғы ақша реформасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1873 жылғы Монета туралы заң (дат. Møntloven) Данияның ақша тарихындағы бетбұрысты кезең болды. Заң бойынша күміс стандартының орнына алтын стандарты енгізіліп, ригсдалердің орнына жаңа ақша бірлігі — крона қабылданды.[1]
Айырбастау қатынасы: 1 ригсдалер = 2 крона болды.[9]
Сондықтан 2 крондық монета халық арасында ұзақ уақыт бойы бейресми түрде daler деп аталып жүрді.
1873 жылғы заң бойынша 1 кг таза алтын = 2480 крона болып белгіленді.
Осыдан бір кронаның теориялық алтын құрамы 1 крона ≈ 0,4032258 г таза алтын болды.[10]
Жаңа ақша жүйесі 1874–1875 жылдары біртіндеп қолданысқа енгізілді.
Скандинавия валюта одағы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дания мен Швеция 1873 жылы ортақ скандинавиялық ақша жүйесін қалыптастыру туралы келісімге келді. Жаңа жүйе алтын стандартына және бірдей құндағы кронаға негізделді.
1875 жылдан бастап Дания мен Швецияның ақша жүйелері толық үйлестірілді, ал Норвегия кейін одаққа қосылып, 1877 жылдан бастап оның толыққанды қатысушысына айналды.[10]
Үш мемлекеттің ақша бірліктері:
- 1 дат кронасы = 1 швед кронасы = 1 норвег кронасы
алтындық құн бойынша бірдей болды.
Осының арқасында Данияда соғылған монеталарды Швеция мен Норвегияда, ал олардың монеталарын Данияда номиналдық бағасы бойынша пайдалануға болатын еді.[1]
Одақтың маңызды ерекшелігі — әр ел өз орталық банкін, ақша дизайнын және ұлттық рәміздерін сақтағанымен, ақша бірлігінің алтындық құны бірдей болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін үш мемлекеттің валюта бағамдары алшақтай бастады. Алтын монеталардың еркін айырбасталуы тоқтатылып, Скандинавия валюта одағы іс жүзінде өмір сүруін тоқтатты.[1]
Соған қарамастан Дания, Швеция және Норвегия өз ұлттық валюталарының «крона» атауын сақтап қалды.
XX ғасырдың бірінші жартысы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде алтын стандартының қалыпты қызметі тоқтатылды. Соғыстан кейін Дания алтын стандартына қайта оралғанымен, Ұлы депрессия кезеңінде одан түпкілікті бас тартты.
XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында қағаз ақшаның маңызы артып, Danmarks Nationalbank бірнеше жаңа банкнот серияларын шығарды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі металл тапшылығына байланысты ұсақ номиналды банкноттардың маңызы артты. 1918 жылғы 1 крондық банкнота осы кезеңдегі ерекше ақша белгілерінің бірі болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде монеталар өндірісінде де металдардың тапшылығы байқалып, темір, алюминий және мырыш сияқты арзанырақ материалдар қолданылды.
1945 жылғы ақша айырбастау
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Дания 1945 жылы ірі ақша айырбастау операциясын жүргізді. Оның негізгі мақсаттарының бірі оккупация жылдарында жинақталған заңсыз капиталды анықтау және ақша айналымын қалыпқа келтіру болды.
1944 жылғы арнайы «ауыстыру сериясының» банкноттары жаңа ақша айналымының негізіне айналды.
Кейін Danmarks Nationalbank 1952, 1972, 1997 және 2009 жылдары жаңа негізгі банкнот серияларын шығарды.[11]
Валюта бағамы саясаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тіркелген бағамға көшу
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1970-жылдар мен 1980-жылдардың басында Дания экономикасы жоғары инфляция, жұмыссыздық және сыртқы теңгерімсіздік мәселелеріне тап болды.
1982 жылдан бастап Дания билігі валютаны экономикалық саясат мақсатында үнемі девальвациялаудан бас тартып, қатаң тіркелген валюта бағамы саясатына көшті.[2]
Алғашқы кезеңде крона неміс маркасына тұрақтандырылды.
Danmarks Nationalbank мәліметіне сәйкес, кронаның орталық бағамы 1987 жылғы қаңтардан бері экономикалық саясат құралы ретінде қайта қаралған жоқ.[2]
Еуроға байланыстырылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1999 жылғы 1 қаңтарда еуро енгізілген кезде Дания ERM II Еуропалық валюта бағамы механизміне қосылды.
Кронаның орталық бағамы:
- 1 EUR = 7,46038 DKK
немесе:
- 100 EUR = 746,038 DKK
болып белгіленді.[2]
ERM II жүйесіндегі стандартты ауытқу дәлізі ±15% болғанымен, Дания мен Еуропалық орталық банк арнайы келісім арқылы дат кронасына әлдеқайда тар:
- ±2,25%
дәлізін қолданады.
Ресми шектер:
| Көрсеткіш | 1 еуро үшін DKK |
|---|---|
| Кронаның әлсіреуінің ресми жоғарғы шегі | 7,62824 |
| Орталық бағам | 7,46038 |
| Кронаның нығаюының ресми төменгі шегі | 7,29252 |
Іс жүзінде Danmarks Nationalbank бағамды осы ресми дәлізден де әлдеқайда тар аралықта ұстап келеді.[2]
Еуродан басқа валюталарға — АҚШ долларына, фунт стерлингке, швед кронасына, жапон иеніне және басқаларға қатысты дат кронасының бағамы халықаралық валюта нарығында еркін өзгереді.[13]
Бағамды тұрақтандыру құралдары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Danmarks Nationalbank крона бағамын еуроға жақын ұстау үшін негізінен екі құралды пайдаланады:
- валюта нарығындағы интервенциялар;
- орталық банктің пайыздық мөлшерлемелерін өзгерту.
Крона әлсіреген кезде орталық банк крона сатып, керісінше еуро резервтерін пайдалана алады; ал крона шамадан тыс нығайса, крона сатып алу немесе пайыздық мөлшерлемені төмендету шаралары қолданылуы мүмкін.[2]
Бұл саясаттың түпкі мақсаты — еуроаймақтағы салыстырмалы түрде төмен және тұрақты инфляцияны Дания экономикасына да «импорттау» арқылы баға тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Крона және еуро
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дания 1973 жылы Еуропалық экономикалық қауымдастыққа, кейінгі Еуропа одағына кірді.
Данияның еуроға қатысты мәртебесі Швециядан ерекшеленеді. Дания ЕО шарттары бойынша еуроны енгізуден ресми түрде бас тарту құқығына (opt-out) ие. Сондықтан мемлекет конвергенция талаптарын орындаған күннің өзінде еуроны міндетті түрде енгізуге тиіс емес.[14]
Бұл ерекшелік 1992 жылғы Маастрихт шарты бойынша алғашқы референдумнан кейін қалыптасқан саяси келісімдердің нәтижесінде пайда болды.
2000 жылғы референдум
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2000 жылғы 28 қыркүйекте Данияда еуроны ұлттық валюта ретінде енгізу туралы референдум өткізілді.
| Көрсеткіш | Нәтиже |
|---|---|
| Еуроны енгізуді қолдағандар | 46,8% |
| Еуроны енгізуге қарсы болғандар | 53,2% |
| Дауыс беруге қатысу | 87,6% |
Көпшілік еуроны енгізуге қарсы дауыс бергеннен кейін дат кронасы елдің ұлттық валютасы болып қалды.
Сонымен бірге Дания еуроаймаққа кірмесе де, ERM II арқылы крона бағамын еуромен өте тығыз байланыстырады. Сондықтан дат кронасы еркін өзгермелі швед немесе норвег кронасынан айтарлықтай ерекшеленеді.
Қазіргі банкноттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылғы жағдай бойынша Даниядағы жалғыз қолданыстағы негізгі банкноттар:
- 50, 100, 200 және 500 крон.
Олар 2009 жылы басталған «Дания көпірлері және археологиялық олжалар» сериясына жатады. Серияны дат суретшісі Карин Биргитте Лунд (Karin Birgitte Lund) әзірледі.[3]
Серияның тұжырымдамасы қазіргі заман мен өткенді байланыстыруға негізделген: банкноттың бір жағында заманауи немесе тарихи дат көпірі, екінші жағында сол аймаққа байланысты археологиялық зат бейнеленген.
| Номиналы | Көпір | Археологиялық олжа | Алғашқы шығарылған жылы | 2009A қорғаныш нұсқасы |
|---|---|---|---|---|
| 50 крон | Саллингсунн көпірі | Скарпсаллинг қыш ыдысы | 2009 | ақпан 2026 |
| 100 крон | Ескі Кіші Белт көпірі | Хиндсгавл шақпақтас қанжары | 2010 | ақпан 2024 |
| 200 крон | Книппельсбро | Лангструп қола белдік тақтасы | 2010 | ақпан 2024 |
| 500 крон | Королева Александрина көпірі | Кельдбю қола шелегі | 2011 | қараша 2020 |
50 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]50 крон банкноты алғаш рет 2009 жылы шығарылды.
Аверсінде Саллингсунн көпірі (Sallingsundbroen) бейнеленген. Ол Ютландиядағы Саллинг түбегін Лим-фьордтағы Морс аралымен байланыстырады және 1978 жылы ашылған.[3]
Реверсінде Скарпсаллинг ыдысы (Skarpsallingkarret) бейнеленген. Ол 1891 жылы Химмерландтағы тас жерлеу құрылысынан табылған және шамамен б.з.б. 3200 жылға жатады. Бұл Данияның тас дәуіріндегі керамикалық өнерінің ең көрнекті үлгілерінің бірі болып саналады.[3]
2026 жылғы 16 ақпанда осы банкноттың қорғанышы күшейтілген 2009A нұсқасы айналымға енгізілді. Осы шығарылыммен қазіргі серияның барлық төрт қолданыстағы номиналын қорғаныш жағынан жаңарту аяқталды.[17]
100 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]100 крон банкноты 2010 жылы шығарылды.
Аверсіндегі Ескі Кіші Белт көпірі Ютландия мен Фюн аралын жалғайды. Ол 1935 жылы ашылған.
Реверсіндегі Хиндсгавл қанжары шамамен 1867 жылы Фене аралынан табылған. Ол б.з.б. шамамен 1900–1700 жылдардағы кейінгі тас дәуіріне жатады және шақпақтасты өңдеу өнерінің аса жоғары деңгейін көрсетеді.[3]
Қорғанышы жаңартылған 2009A нұсқасы 2024 жылғы ақпанда шығарылды.[16]
200 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]200 крон банкноты 2010 жылы айналымға енгізілді.
Аверсінде Копенгагендегі Книппельсбро көпірі бейнеленген. Ол Слотсхольмен мен Кристиансхавнды жалғайды. Қазіргі көпір 1937 жылы салынған.[3]
Реверсінде Солтүстік Зеландиядағы Лангструптан табылған қола дәуірінің үлкен белдік тақтасы бейнеленген. Ол шамамен б.з.б. 1400 жылға жатады және шеңберлер мен спиральдармен безендірілген.[3]
2009A қорғаныш нұсқасы 2024 жылғы ақпанда айналымға шықты.[16]
500 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]500 крон банкнотында Королева Александрина көпірі (Dronning Alexandrines Bro) бейнеленген. Ол оңтүстік Зеландияны Мён аралымен байланыстырады және 1943 жылы ашылған. Көпірді Mønbroen деп те атайды.[3]
Реверсінде Мён аралының Кельдбю елді мекені маңынан табылған қола шелек бейнеленген. Зат шамамен б.з.б. 300 жылы жасалған және Жерорта теңізі әлемінің ықпалын көрсетеді.[3]
500 кронның қауіпсіздігі күшейтілген нұсқасы 2020 жылғы қарашада шығарылды.[16]
2009A сериясы және банкноттарды қорғау
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2009 жылғы серияны толық ауыстырмай-ақ оның қорғанышын күшейту үшін Danmarks Nationalbank 2009A деп аталатын жаңартылған нұсқаларды шығарды.
Жаңарту кезеңдері:
| Номиналы | Қорғанышы жаңартылған нұсқаның енгізілуі |
|---|---|
| 500 крон | қараша 2020 |
| 100 крон | ақпан 2024 |
| 200 крон | ақпан 2024 |
| 50 крон | 16 ақпан 2026 |
2009 және 2009A банкноттарының негізгі түсі мен суреттері бірдей. Айырмашылық негізінен қорғаныш элементтерінде.
2009A банкноттарын танудың басты белгілерінің бірі — бұрынғыдан айқынырақ терезелі қорғаныш жібі. Ол банкноттың көпір орналасқан жағына ауыстырылған.[16]
Банкноттарда сондай-ақ:
- сутаңба;
- бедерлі терең баспа;
- жасырын қорғаныш жібі;
- голографиялық элементтер;
- микромәтіндер;
- ультракүлгін сәуледе көрінетін белгілер қолданылады.
Дәстүрлі сутаңбада Роскилле-фьордтағы Скулделевтен табылған викинг кемесінің бейнесі мен банкнот номиналы қолданылған.[16]
2009 және 2009A нұсқалары жаңа серия шығарылғанға дейін қатар заңды төлем құралы болып қалады.
1000 крон банкнотының айналымнан алынуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2009 сериясында бастапқыда 1000 крон банкноты да болды. Ол 2011 жылғы 24 мамырда шығарылған.
Банкноттың аверсінде Үлкен Белт көпірі, ал реверсінде Данияның ең әйгілі археологиялық жәдігерлерінің бірі — Трундхольм күн арбасы бейнеленген.[18]
2023 жылғы 30 қарашада Danmarks Nationalbank 1000 крондық банкнотты және барлық ескі банкнот серияларын айналымнан алу туралы шешім жариялады.[19]
Негізгі себептердің қатарында:
- қолма-қол төлемдердің басым көпшілігінің 500 кроннан аз болуы;
- 1000 крон банкнотының күнделікті төлемдер үшін қажеттілігінің төмендеуі;
- бөлшек саудадағы ірі купюраны өңдеудің қолайсыздығы;
- ақшаны жылыстатуға қарсы талаптар;
- полиция бағалауы бойынша ірі банкноттың қаржылық қылмыстарда жиірек пайдаланылуы;
- жалған 1000 крон банкнот жасау әрекеттерінің көбеюі
аталды.[19]
2025 жылғы 31 мамыр — 1000 крон банкнотын дүкендер мен банктерде заңды төлем құралы ретінде пайдаланудың соңғы күні болды.
2025 жылғы 1 маусымнан 2026 жылғы 31 мамырға дейін банкнотты Danmarks Nationalbank-тің Копенгаген, Орхус және Оденседегі арнайы пункттерінде айырбастауға мүмкіндік болды.
2026 жылғы 1 маусымнан бастап 1000 крондық банкнота құнын біржола жоғалтты және енді Danmarks Nationalbank тарапынан өтелмейді.[5]
Бұл өзгеріс 1944, 1952, 1972 және 1997 жылдардағы ескі банкнот серияларына да қатысты болды.
2023–2026 жылдардағы банкноттарды қайтару науқаны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Danmarks Nationalbank бұл операцияны Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Дания тарихындағы ең ірі банкноттарды кері қайтару науқаны деп сипаттады.
2026 жылғы 31 мамырға дейін:
| Көрсеткіш | Нәтиже |
|---|---|
| Қайтарылған банкноттардың жалпы құны | 21,2 млрд кроннан астам |
| Кері шақырылған жалпы соманың қайтарылған үлесі | 87% |
| Қайтарылған 1000 крон банкноттарының жалпы құны | 20,1 млрд кроннан астам |
| 1000 крон банкноттарының қайтарылған үлесі | шамамен 96% |
2028–2029 жылдардағы жаңа банкноттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Danmarks Nationalbank 2028–2029 жылдары мүлдем жаңа банкнот сериясын айналымға шығаруды жоспарлап отыр.[20]
Жаңа серияда тек:
- 50 крон;
- 100 крон;
- 200 крон;
- 500 крон
номиналдары болады. 1000 крон банкноты қайта шығарылмайды.[21]
Жаңа серияның негізгі идеясы екі тақырыптан тұрады.
Маңызды жетістіктер мен тұлғалар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Банкноттардың бір жағында Дания мен Гренландия үшін тарихи және халықаралық маңызы бар жетістіктер және солармен байланысты тұлғалар көрсетіледі.
| Тұлға | Негізгі тақырып | Маңызы |
|---|---|---|
| Ханс Кристиан Андерсен | Ертегілер | Дат әдебиетінің әлемдік мәдениетке қосқан үлесі |
| Тихо Браге | Астрономия | Астрономиялық бақылаулар мен дәл өлшеу әдістерін дамыту |
| Инге Леманн | Жердің ішкі ядросы | Жердің қатты ішкі ядросының бар екенін анықтау |
| Арнарулуннгуак | Бесінші Туле экспедициясы | 1921–1924 жылдардағы Арктика экспедициясына қосқан шешуші үлесі |
Арнарулуннгуактың енгізілуі жаңа банкнот сериясының тек Данияны ғана емес, бүкіл Дания Корольдігі аясындағы Гренландиямен тарихи және мәдени байланысты көрсетуіне мүмкіндік береді.
Теңіз тақырыбы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жаңа серияның барлық төрт банкнотының екінші жағын біріктіретін ортақ тақырып — теңіз.
Danmarks Nationalbank бұл таңдауды теңіздің Дания мен Гренландияның тарихи және қазіргі өміріндегі маңызымен түсіндіреді. Теңіз:
- кеме қатынасы;
- халықаралық сауда;
- балық шаруашылығы;
- табиғат;
- демалыс;
- жаңартылатын энергетика;
- биоалуантүрлілік
сияқты салалар арқылы қоғамның дамуына әсер еткен.[21]
2026 жылғы тамыздағы жағдай бойынша банкноттардың тақырыптары ресми түрде анықталғанымен, олардың түпкілікті графикалық көрінісі әлі көпшілікке ресми түрде таныстырылмаған.[21]
Монеталар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылы Данияның негізгі монета қатары:
- 50 өре, 1, 2, 5, 10 және 20 крон
номиналдарынан тұрады.[4]
1988 жылғы монета реформасының негізінде қазіргі өлшемдер мен материалдар жүйесі жасалып, жаңа монеталар 1989–1993 жылдары кезең-кезеңімен енгізілді.[22]
Фредерик X бейнеленген жаңа монеталар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2024 жылғы қаңтарда Фредерик X Дания королі болғаннан кейін елдің тұрақты айналым монеталарына жаңа монархқа сәйкес дизайн әзірленді.
Жаңа 1, 2, 5, 10 және 20 крондық монеталар 2025 жылғы 2 желтоқсанда айналымға шығарылды.[23]
50 өре монетасының дизайнында монархқа тікелей сілтеме болмағандықтан, оның сыртқы келбеті өзгерген жоқ.
| Номиналы | Материалы | Диаметрі | Салмағы | Қыры | Негізгі дизайн |
|---|---|---|---|---|---|
| 50 өре | қалайылы қола | 21,5 мм | 4,3 г | тегіс | V Кристианның тәжі |
| 1 крона | мыс-никель | 20,25 мм | 3,6 г | бедерлі | Фредерик X монограммасы |
| 2 крона | мыс-никель | 24,5 мм | 5,9 г | үзік бедерлі | Фредерик X монограммасы |
| 5 крон | мыс-никель | 28,5 мм | 9,2 г | бедерлі | Фредерик X монограммасы |
| 10 крон | алюминийлі қола | 23,35 мм | 7,0 г | тегіс | Фредерик X портреті |
| 20 крон | алюминийлі қола | 27,0 мм | 9,3 г | үзік бедерлі | Фредерик X портреті |
10 және 20 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]10 және 20 крон монеталарының аверсінде король Фредерик X-ның портреті орналасқан. Портреттің авторы — суретші Ева Хьорт (Eva Hjorth).[23]
Монетада:
- Frederik X
және:
- Danmarks konge
(«Дания королі») жазулары бар.
Реверсінде Данияның корольдік елтаңбасының элементтері, номинал және соғылған жылы көрсетілген.
1, 2 және 5 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1, 2 және 5 кронның аверсінде Фредерик X-ның корольдік монограммасы және соғылған жыл көрсетілген.
Реверсінде:
- номинал;
- Danmark атауы;
- ортақ орталық айналасында орналасқан төрт сегізбұрыштан тұратын жаңа графикалық белгі
берілген.[22]
1, 2 және 5 крондық монеталардың ортасында дәстүрлі дөңгелек тесік бар. Бұл ерекшелік дат монета дизайнының танымал элементтерінің біріне айналған.
50 өре
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазіргі 50 өре монетасы 1989 жылғы 3 шілдеде айналымға енгізілді.[22]
Аверсінде 1671 жылдан бері дат корольдік тәжінің негізгі үлгісі болып саналатын V Кристианның тәжі бейнеленген.
Реверсінде номинал мен жүрек түріндегі дат ақша сарайының дәстүрлі белгісі орналасқан.
Бұрынғы монеталардың заңды мәртебесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дат банкноттарынан айырмашылығы, ескі монеталардың құқықтық жағдайы ерекше.
Danmarks Nationalbank мәліметі бойынша, 1875 жылдан бері шығарылған дат монеталары қазіргі монета қатарындағы номиналдардың біріне сәйкес келсе, заңды төлем құралы болып қала береді. Бұл:
- 1 крона;
- 2 крона;
- 5 крон;
- 10 крон;
- 20 крон;
- 50 өре
монеталарына қатысты.[4]
Бұл ереже қарапайым айналым монеталарымен қатар кейбір мерейтойлық және тақырыптық монеталарға да қолданылады.
Сондықтан II Маргрете бейнеленген бұрынғы монеталар Фредерик X монеталары айналымға шыққаннан кейін де жарамды.[23]
Іс жүзінде өте ескі монеталарды дүкендерде пайдалану қиын болуы мүмкін, өйткені сатушылар олардың түрін танымауы ықтимал; мұндай монеталардың коллекциялық құны көбіне номиналынан жоғары болады.[22]
Өре монеталарының қысқаруы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Инфляция және ұсақ номиналдарға сұраныстың азаюы нәтижесінде XX–XXI ғасырларда төмен номиналды өре монеталары кезең-кезеңімен айналымнан алынды.
| Номиналы | Айналымнан алынуы |
|---|---|
| ½ крона | 31 желтоқсан 1942 |
| 1 өре | 1973 |
| 2 өре | 1973 |
| 5 өре | 1992 |
| 10 өре | 1992 |
| 25 өре | 2008 |
1988 жылғы монета реформасы кезінде 5 және 10 өре шығарудан бас тартылып, жаңа 2 крон және 50 өре енгізілді. 25 өре бастапқыда жаңа қатарда болғанымен, 2008 жылы айналымнан шығарылды.[22]
Фарер аралдарындағы крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Фарер аралдары Дания Корольдігінің құрамында болғанымен, өзінің ерекше банкнот сериясына ие.
Фарер тілінде ақша бірлігі króna деп аталады. Оның дат кронасына қатынасы:
- 1 фарер кронасы = 1 дат кронасы
болып тұрақты белгіленген.[24]
Фарер банкноттарын Danmarks Nationalbank шығарады, бірақ оларда фарер тіліндегі жазулар мен жергілікті табиғатқа қатысты суреттер қолданылады.
Қазіргі серия:
| Номиналы | Негізгі аверс мотиві | Реверс мотиві | Алғаш шығарылған |
|---|---|---|---|
| 50 крона | қошқар мүйізі | Судурой жағалауы | 3 шілде 2001 |
| 100 крона | нәлім балығының құйрығы | Клаксвуйк | 16 қаңтар 2003 |
| 200 крона | көбелек | Тиндхольмур аралы | 19 қаңтар 2004 |
| 500 крона | жағалау шаяны | Хваннасунн | 30 қараша 2004 |
| 1000 крона | теңіз құсы | Сандой аралы | 15 қыркүйек 2005 |
Реверстегі пейзаждық акварельдердің авторы — фарер суретшісі Захариас Хайнесен.
Маңызды айырмашылық: фарер банкноттары Дания аумағында заңды төлем құралы емес. Оларды дат банкноттарына банктер арқылы 1:1 қатынасында айырбастауға болады.[24]
Фарер аралдарында қолданылатын монеталар Даниядағы монеталармен бірдей.
Данияның 1000 крон банкнотының жойылуы фарерлік 1000 крона банкнотын автоматты түрде жарамсыз еткен жоқ.[24]
Гренландиядағы крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Гренландия жеке банкнот сериясын шығармайды және Даниядағыдай дат банкноттарын пайдаланады.[24]
Сондықтан 2025–2026 жылдардағы ескі дат банкноттарын айналымнан шығару Гренландияға да қатысты болды.
2028–2029 жылдары шығарылатын жаңа серия Данияда да, Гренландияда да қолданылады.[21]
Болашақ банкнот сериясына гренландиялық саяхатшы Арнарулуннгуак пен Бесінші Туле экспедициясының енгізілуі осы ортақ ақша кеңістігін мәдени тұрғыдан көрсетуге бағытталған.[21]
Қолма-қол ақшаның қолданылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дания — қолма-қол ақшасыз төлемдер аса кең таралған мемлекеттердің бірі.
Danmarks Nationalbank-тің 2026 жылғы зерттеуіне сәйкес, Даниядағы барлық төлемдердің 90%-дан астамы цифрлық түрде жүзеге асырылады.[25]
Физикалық сауда орындарындағы қолма-қол төлемдердің үлесі:
| Жыл | Үлесі |
|---|---|
| 2017 | 23% |
| 2023 | 11% |
| 2025 | 9% |
Банк карталары мен мобильді төлемдердің таралуына қарамастан, Danmarks Nationalbank қолма-қол ақшаны төлем жүйесінің маңызды резервтік бөлігі ретінде қарастырады.
2026 жылғы зерттеу барысында қолма-қол ақшаны:
- цифрлық төлем жүйелері істен шыққанда;
- интернет немесе электр желісі бұзылғанда;
- төтенше жағдайларда
резервтік төлем құралы ретінде қабылдайтын тұрғындар санының көбейгені байқалған.[25]
Сонымен бірге үйінде 1000 кроннан астам қолма-қол ақша сақтайтын азаматтардың үлесі де артқан.[25]
Қазақстан дереккөздерінде
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дат кронасы Қазақстан Республикасының ресми валюталық және қаржы жүйесінде есепке алынатын шетел валюталарының бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің қазақ тіліндегі анықтамалығында Данияның ақша бірлігі:
- дат кронасы
деп көрсетілген.[7]
Қазақстанның кедендік валюталар сыныптағышында:
- 208 — DKK — Дат кронасы — Гренландия, Дания, Фарер аралдары
деген жазба берілген.[8]
2026 жылғы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының нормативтік актісінде дат кронасы Ұлттық Банк ресми теңге бағамын белгілейтін шетел валюталарының тізімінде 10-позицияда көрсетілген.[26]
Қазақстан Ұлттық Банкі DKK-ның теңгеге қатысты ресми нарықтық бағамын тұрақты түрде жариялайды. Бағам:
- 1 дат кронасы — DKK/KZT
түрінде көрсетіледі.
Бұл бағам күн сайын өзгеретіндіктен, энциклопедиялық мақалада белгілі бір күндегі мәнді тұрақты көрсеткіш ретінде көрсету орынсыз.
Қазақстан Ұлттық Банкінің резервтеріндегі дат кронасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дат кронасы Қазақстан Ұлттық Банкінің халықаралық активтерін әртараптандыруда да пайдаланылған.
Ұлттық Банктің 2012 жылғы жылдық есебінде сол жылы инвестициялық портфельдегі еуроның үлесі жалпы 7 пайыздық тармаққа азайтылып, бұл қаражат:
- Гонконг доллары — 3%;
- Сингапур доллары — 2%;
- дат кронасы — 2%
пайдасына қайта бөлінгені көрсетілген.[27]
Бұл дерек дат кронасының Қазақстанның халықаралық резервтерін басқару жүйесінде де инвестициялық валюта ретінде пайдаланылғанын көрсетеді.
Қазақстандық БАҚ-та
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстандық Kazinform агенттігі дат кронасы туралы бірнеше рет материал жариялаған.
2015 жылғы 23 ақпанда Kazinform дат кронасының еуроға қатысты қозғалысына арналған «Датская крона испытала сильнейший обвал за 14 лет» атты материал жариялады. Онда 2015 жылдың басында Швейцария франкімен байланысты оқиғалардан және Еуропалық орталық банктің сандық жұмсарту бағдарламасынан кейін дат кронасының нығаюына қысым күшейгені баяндалды.[28]
Материалда бір күндік әлсіреу небәрі 0,23% болғанына қарамастан, бұл крона үшін 2001 жылдан бергі ең үлкен қозғалыс болғаны айтылды. Бұл дат валютасының еуроға қатысты әдетте өте тар диапазонда қозғалатынын көрсетеді.[28]
Қазақстандық БАҚ Данияға қатысты жаңалықтарды қаржылық мәнде де кронамен береді. Мысалы, Kazinform 2024 жылы Гренландияның қорғанысын күшейтуге арналған дат пакетін «ондаған миллиард дат кронасы» түрінде көрсеткен.
Kazinform-ның Дания туралы анықтамалық материалдарында да мемлекеттің ақша бірлігі «датская крона» деп аталады.[29]
Осылайша, Қазақстанның ресми қазақ тіліндегі деректерінде «дат кронасы», ал орыс тіліндегі қазақстандық БАҚ-та «датская крона» атауы қалыптасқан.
Тарихи банкноттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Danmarks Nationalbank әр кезеңде әртүрлі көркемдік тұжырымдамадағы банкноттар шығарды.
XIX ғасырдың басындағы банкноттарда негізінен күрделі өрнектер, мемлекеттік белгілер, мәтіндік жазулар және қолтаңбалар пайдаланылды.
XX ғасырда банкнот дизайнында портреттер, пейзаждар, жануарлар, шіркеу өнері және тарихи заттар кеңінен қолданылды.[11]
1952 жылғы серияда портреттер мен пейзаждар, 1972 жылғы серияда портреттер мен жануарлар, ал 1997 жылғы серияда әйгілі дат тұлғалары мен шіркеу өнерінің элементтері пайдаланылды.
1997 жылғы серияда:
| Номиналы | Аверсіндегі тұлға | Реверсіндегі негізгі мотив |
|---|---|---|
| 50 крон | Карен Бликсен | Тосинге аралындағы Ландет шіркеуінің кентавры |
| 100 крон | Карл Нильсен | Тёммербю шіркеуіндегі василиск |
| 200 крон | Йоханне Луиза Хайберг | Виборг соборындағы арыстан |
| 500 крон | Нильс Бор | Лихме шіркеуіндегі салт атты жауынгер мен айдаһар |
| 1000 крон | Анна Анкер және Микаэль Анкер | Бислев шіркеуіндегі турнир көрінісі |
Бұл серияның барлық номиналдары 2025 жылғы 31 мамырдан кейін заңды төлем құралы болудан қалды және 2026 жылғы 1 маусымда құнын түпкілікті жоғалтты.[5]
Мерейтойлық және тақырыптық монеталар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дания ұзақ уақыт бойы мерейтойлық және тақырыптық айналым монеталарын шығарып келеді.
20 крон және басқа номиналдардағы арнайы сериялар:
- корольдік оқиғаларға;
- тарихи мерейтойларға;
- дат сәулетіне;
- кемелерге;
- мұнараларға;
- Ханс Кристиан Андерсен ертегілеріне;
- ғылым мен мәдениетке арналған.
Көптеген арнайы шығарылымдар қарапайым айналым монеталарымен бірдей заңды төлем құралы мәртебесіне ие.[4]
2005 жылы Ханс Кристиан Андерсеннің туғанына 200 жыл толуына орай оның әйгілі ертегілеріне арналған 10 крондық тақырыптық монеталар сериясы шығарылды.
Кронаның ерекшеліктері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дат кронасын қазіргі еуропалық валюталар арасында бірнеше ерекшелік ажыратады:
- крона 1873 жылдан бері атауын өзгертпей қолданылады;
- Дания ЕО мүшесі болғанымен, еуроны қабылдаудан ресми opt-out құқығына ие;
- еуроға өтпегеніне қарамастан, крона бағамы еуромен өте тығыз байланыстырылған;
- крона ERM II-дегі стандартты ±15% дәлізінің орнына ±2,25% ерекше тар дәлізбен қатысады;
- 1875 жылдан бері шығарылған, қазіргі номиналдарға сәйкес келетін көптеген ескі дат монеталары әлі де заңды төлем құралы болып саналады;
- Гренландия дат банкноттарын тікелей пайдаланады;
- Фарер аралдары дат кронасымен 1:1 қатынастағы өзінің ерекше банкноттарын пайдаланады;
- 2026 жылдан бастап ең жоғары дат банкнот номиналы 500 крон болып қалды;
- 2028–2029 жылдары енгізілетін жаңа серияда да 1000 крон банкноты болмайды.
Галерея
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Danmarks Nationalbank шығарған 1819 жылғы банкнот
1904 жылғы 5 крона банкнотының аверсі
1911 жылғы 10 крона банкнотының аверсі
1911 жылғы 10 крона банкнотының реверсі
1912 жылғы 5 крона банкноты
1918 жылғы 1 крона банкнотының аверсі
1918 жылғы 1 крона банкнотының реверсі
1922 жылғы 100 крона банкноты
1926 жылғы 50 крона банкноты
1933 жылғы 10 крона банкноты
1941 жылғы 500 крона банкноты
Скандинавия валюта одағы кезеңіндегі 20 крондық алтын монеталар: оң жақтағысы — дат монетасы
Хронология
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Жыл немесе күн | Оқиға |
|---|---|
| 1813 | Даниядағы ақша дағдарысынан кейін rigsbankdaler жүйесі енгізілді |
| 1818 | Danmarks Nationalbank құрылды |
| 1819 | Danmarks Nationalbank алғашқы банкноттарын шығарды |
| 1854 | Rigsbankdaler атауы rigsdaler болып өзгертілді |
| 1873 | Монета туралы заң қабылданып, крона енгізілді және алтын стандартына көшу басталды |
| 1875 | Дания мен Швецияның Скандинавия валюта одағы аясындағы ортақ крона жүйесі толық іске қосылды |
| 1877 | Норвегия Скандинавия валюта одағына толық қосылды |
| 1914 | Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін валюта одағы іс жүзінде ыдырай бастады |
| 1931 | Дания алтын стандартынан түпкілікті бас тартты |
| 1945 | Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ірі ақша айырбастау жүргізілді |
| 1982 | Қатаң тіркелген валюта бағамы саясаты басталды |
| қаңтар 1987 | Кронаның орталық паритетін экономикалық саясат мақсатында өзгерту тәжірибесі тоқтатылды |
| 1 қаңтар 1999 | Дат кронасы ERM II жүйесіне кіріп, еуроға 7,46038 DKK орталық бағамымен байланыстырылды |
| 28 қыркүйек 2000 | Референдумда сайлаушылардың 53,2%-ы еуроны енгізуге қарсы дауыс берді |
| 2008 | 25 өре монетасы заңды төлем құралы болудан қалды |
| 11 тамыз 2009 | Қазіргі «көпірлер және археологиялық олжалар» сериясының алғашқы 50 крон банкноты шығарылды |
| 2010 | 100 және 200 крон банкноттары шығарылды |
| 2011 | 500 және 1000 крон банкноттары шығарылып, 2009 сериясы аяқталды |
| қараша 2020 | Қорғанышы күшейтілген 500 крон банкноты айналымға шықты |
| 30 қараша 2023 | Ескі банкнот сериялары мен 1000 крон банкнотын айналымнан алу жарияланды |
| ақпан 2024 | 100 және 200 кронның 2009A нұсқалары айналымға шықты |
| 31 мамыр 2025 | 1000 крон банкноты мен 1944–1997 жылдардағы ескі сериялар заңды төлем құралы болудан қалды |
| 2 желтоқсан 2025 | Фредерик X бейнеленген жаңа 1, 2, 5, 10 және 20 крон монеталары айналымға енгізілді |
| 16 ақпан 2026 | 50 крон банкнотының 2009A нұсқасы шығарылып, қазіргі серияның қорғанышын жаңарту аяқталды |
| 1 маусым 2026 | Ескі банкноттар мен бұрынғы 1000 крон банкноты құнын түпкілікті жоғалтып, айырбастау тоқтатылды |
| 2028–2029 | Жаңа 50, 100, 200 және 500 крон банкноттарын айналымға енгізу жоспарланған |
Сондай-ақ қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 3 4 Danmarks Nationalbank. Historical coins.
- 1 2 3 4 5 6 Danmarks Nationalbank. Questions regarding fixed exchange rate policy.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Danmarks Nationalbank. Danish banknotes today.
- 1 2 3 4 Danmarks Nationalbank. Danish coins today.
- 1 2 3 4 Danmarks Nationalbank. Banknotes worth more than kr. 21.2 billion were handed in before they became worthless, 01.06.2026.
- 1 2 Danmarks Nationalbank. Kontanters rolle i et samfund med lavt brug af kontanter.
- 1 2 Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі. Шет мемлекеттер, олардың астаналары, ірі қалалары, ақша бірліктері және ұлттық мерекелері.
- 1 2 «Кеден мақсатында пайдаланылатын сыныптағыштар туралы» // «Әділет» АҚЖ.
- 1 2 3 Kim Abildgren. Danmarks Nationalbank 1818–2018.
- 1 2 Danmarks Nationalbank. Данияның ақша және валюта тарихына арналған материал.
- 1 2 3 Danmarks Nationalbank. Historical banknotes.
- ↑ European Central Bank. Euro central rates and compulsory intervention rates in ERM II.
- ↑ Danmarks Nationalbank. Exchange rates.
- ↑ European Commission. Denmark and the euro.
- ↑ Statistics Denmark. Data on Denmark 2001, EU referendums.
- 1 2 3 4 5 6 7 Danmarks Nationalbank. Banknote security features.
- 1 2 Danmarks Nationalbank. Danmarks Nationalbank puts upgraded 50-krone banknotes into circulation, 16.02.2026.
- ↑ Danmarks Nationalbank. The new banknote series will now be complete, 17.05.2011.
- 1 2 Danmarks Nationalbank. Danmarks Nationalbank will issue a new series of banknotes in 2028–2029, 30.11.2023.
- ↑ Danmarks Nationalbank. New Danish banknotes.
- 1 2 3 4 5 6 Danmarks Nationalbank. What will Denmark's new banknotes look like?.
- 1 2 3 4 5 6 Danmarks Nationalbank. The new coins in the Danish coin sequence.
- 1 2 3 Danmarks Nationalbank. New Danish coins featuring King Frederik X enter circulation, 02.12.2025.
- 1 2 3 4 5 Danmarks Nationalbank. Faroese banknote series.
- 1 2 3 4 Danmarks Nationalbank. Danes are paying more digitally – making offline payments an even more important contingency, 26.06.2026.
- ↑ Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі. Ұлттық валютаның ресми бағамы белгіленетін шетел валюталарының тізбесі, 2026.
- ↑ Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі. 2012 жылдық есеп.
- 1 2 Kazinform. «Датская крона испытала сильнейший обвал за 14 лет», 23.02.2015.
- ↑ Kazinform. «6 мая. Календарь Казинформа „Даты. События“», 06.05.2023.
Сыртқы сілтемелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Danmarks Nationalbank — банкноттар мен монеталар
- Danmarks Nationalbank — қазіргі дат банкноттары
- Danmarks Nationalbank — қазіргі дат монеталары
- Danmarks Nationalbank — тарихи банкноттар
- Danmarks Nationalbank — тарихи монеталар
- Danmarks Nationalbank — 2028–2029 жылдардағы жаңа банкноттар
- Danmarks Nationalbank — валюта бағамдары
- Danmarks Nationalbank — Фарер аралдарының банкноттары
- European Commission — Дания және еуро
- Wikimedia Commons — Данияның тарихи банкноттары
- Wikimedia Commons — Дания монеталары