Демократиялық партия (АҚШ)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Демократиялық партия (ағылш. Democratic Party) - Республикалық партиямен бірге, бүгінде екі ірі АҚШ саяси партияларының бірі. Ол Құрама Штаттарындағы көне белсенді және әлемдегі ең көне саяси партиялардың бірі[1]. Оның бейресми символы - есек (еңсеру үшін қыңыр кедергілердің символы), бейресми түсі - көк. Партияның төрағасы - Дебби Вассерман-Шульц.

1930 жылдан бастап, партия өзінің қатарында прогресситер, либералдар мен центристерді біріктіретін[2], либералды-әлеуметтік және прогрессивті орынға ие[3][4][5]. 1930-1960 жылы орын алған либерализм мен прогрессивті бағытында демократиялық партияның ауысуы, нәтижесінде, демократтарды қолдау географиясы да өзгерді. ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХ ғасырдың бірінші жартысында, партия оңтүстік-шығыс Құрама Штаттарында аса үлкен ықпалға ие болса, қазіргі уақытта солтүстік-шығыста (Ортаатлантикалық мемлекеттер және Жаңа Англия), Ұлы көлдер аймағында және Тынық  мұхит жағалауында (оның ішінде Гавай аралдары), сондай-ақ аймағына қарамастан ірі қалаларда оның ықпалы күшті.

АҚШ президенті Барак Обама[2] бұл қызметтегі он бесінші демократ. 2014 жылдың аралық сайлауынан кейін, демократиялық партия Сенат пен Өкілдер палатасының екеуінде де азшылық орынға ие болады, және штат әкімдерінің саны бойынша да және мемлекеттік заңнамамен бақыланатын жиналыстар саны бойынша республикандықтарға жол береді.

Тарих[өңдеу]

Демократиялық партияның негізін қалаған үшінші АҚШ президенті Томас Джефферсон деп есептеледі, дегенмен ол құрған демократиялық республикалық партияның мұрагері ретінде, өздерін Үлкен Ескі партия деп мәлімдеген Республикалық партия (АҚШ) да қарастырады, олар үлкен партия тараған соң құрылған), Эндрю Джексон (АҚШ жетінші президенті және осы партиядан 1828 жылы кандидат ретінде сайланған бірінші АҚШ президенті), сондай-ақ Мартин ван Бюрен (Америка Құрама Штаттарының сегізінші Президенті).

1828-1860 жылдары демократтар кейде вигтардың қолына билікті беріп, АҚШ-тың саяси сахнасында басымдыққа ие болды. Партия импортқа төмен кедендік тарифтерді насихаттады: бұған мүлікті импорттаушы, қаржылық және коммерциялық капитал мен иммигранттар мүдделі болды. Бастапқыда партия Оңтүстік мен солтүстіктегі Оңтүстіктің ауыл шаруашылығы өнімдерін іске асыратындардың мүдделерін қорғап, құлдықты сақтап қалуға жақ болды; оның сайлаушылары оңтүстік тұрғындары, плантаторлар, құл иелері, католиктер, иммигранттар, оңтүстік штаттардың ықпалды рулары мен адамдары (Дикстер), ауыл тұрғындары болды; әдеттегі мысалдарға 1861-1865 жылдардағы АҚШ-тың азаматтық соғысында қарсы соғысқан Америка конфедерациясы мемлекеттердің президенті — Джеймс Полк, Франклин Пирс, Джефферсон Дэвистер болды.

Көптеген солтүстік демократтары Линкольн үкіметіне қолдау білдіргенмен, бірақ іс жүзінде азаматтық соғыста жеңілгеннен кейін демократтар 40 жыл бойы құлдырауда болды.

Азаматтық соғыстың (1861) басынан бастап және 1912 жылға дейін билеуші партия әрдайым дерлік Авраам Линкольн құрған Республикалық партия болды; осы жылдар ішінде президент болып сайланған саясаткер-демократ тек — Гровер Кливленд.

XX ғасырдың демократиялық партиясы екінші демін алды және Вудро Вильсон, Франклин Рузвельт және Джон Кеннеди сияқты көрнекті президенттерді берді. ХХ ғасырдың соңы мен XXI басында, 1993-2001 жж демократ Клинтон екі президенттік мерзімге сайланғанына қарамастан партияның екінші жоспарға кеткен уақыты және мемлекеттік заң шығарушы және Конгресте Республикашылдардың таралуы. Аса бір ерекшелік 2006 жылғы АҚШ Конгресіне, демократтар, ұзақ үстемдік Конгресстегі республикашылдардың үстемінен кейін Өкілдер палатасында және АҚШ Сенатында көпшілік орынға ие болды (2012 аралық сайлаудан соң да, осы уақытқа дейін де оны ұстап тұр).

ХХ ғасырдың соңына қарай, демократтар және республиканшылдар дерлік электораттарымен ауысты. Ұзақ уақыт бойы, нәсілдік бөлінуді жақтаған немесе тікелей немесе жанама, Оңтүстік ауылдық кедей халқынан демократиялық партия қолдау тауып келді. Бірақ демократ Линдон Джонсон бұл кемсітушіліктің заңсыз нысанын іске қосты. Енді демократтар негізінен ірі АҚШ қалаларында, жоғары дамыған экономикасы бар қоныстанған жағалау штаттары қолдайды. Қазіргі уақытта, демократтар экономикалық реформаларды, «әлеуметтік» шығыстардың ұлғаюын, салықтардың жоғарылауын, ұлттық корпорацияларды (Microsoft, Apple, Intel) қолдайды; жоғары технологиялық экономика секторын және қоршаған ортаның ластануына қарсы күрес, экономикалық протекционизмнен бас тарту; жыныстық, нәсілдік азшылық (АҚШ мигранттарының жедел бейімделуі), әйелдер ұйымдары; отбасын жоспарлау және туудың басқару элементтерін қолдайды. Көпшілік демократтар — аборт мен өлім жазасына тыйым салынуын жақтайды. Сондай-ақ, экономикалық процестерге және елдегі әлеуметтік өмірге шектеулі араласуды қолдайды. Сонымен қатар, Америка Құрама Штаттарындағы атыс қарудың еркін саудасын шектеу пайдасына сөйлейді.

2006 сайлау демократиялық партияға, 1994 жылы жоғалтқан 2007 жылдың басында ашылған Өкілдер палатасы мен Сенаттағы, Конгресстің 110 съезінің басым көпшілігін қайтарды. Сонымен қатар, демократтар 50 штат әкімдерінің лауазымдарында партияның 28 өкілі бар.

2008 сайлауда Демократиялық партия кандидаты Барак Обама АҚШ президенті болып сайланды. Сол күні сенатта (кейбір штаттардың өкілдері), өкілдер палатасының сайлауында Демократтар басым көпшілігін күшейтті. Қазіргі негізгі идеология - дәстүрлі либерализм немесе әлеуметтік либерализм. Оңтүстік штаттар демократтарының идеологиясы (олардың өкілінің жарқын үлгісі - Билл Клинтон) неғұрлым консервативті. Сыртқы саясатта, дипломатиялық диалог және адам құқықтарын қорғау жақтастары.

Демократиялық партияға, тұрақты мүшелікке ие емес. оған тиесілі екендігі сайлауда кандидаттар өз даусын беру арқылы анықталады. Штаттар, қалалар мен елдерде жұмыс істейтін партиялық аппарат басшылығы түрлі атақтар мен лауазым иелерінен тұрады, партияны сөздің шынайы мағынасында құрайды. Сьезде президенті мен вице-президенті лауазымына кандидатураларды сайлайды, ол әр төрт жыл сайын шақырылады, сондай-ақ партиялық бағдарламаны (платформаны) қабылдайды, іс жүзінде ешқандай партия көшбасшыларын міндеттемейді. Съездер арасындағы кезеңде, демократиялық партия Ұлттық комитеттің қызметін үйлестіреді; палаталардағы партиялық фракциялардың, сондай-ақ жергiлiктi партиялық бастықтардың үлкен әсері бар. Партияның бейресми көшбасшысы (партия билікте болса) президент, экс-президент немесе осы лауазымға кандидат (ол оппозиция болса).

Демократтардың көпшілік кезеңдері[өңдеу]

Сенатта: 1912—1918, 1932—1946, 1948—1952, 1954—1980, 1986—1994, 2006—2014.

Өкілдер палатасында: 1910—1916, 1930—1946, 1948—1952, 1954—1994, с 2006—2010.

Бір уақытта Конгресс екі палатасында және президенттің қызметінде: 1912—1916, 1932—1946, 1948—1952, 1960—1968, 1976—1980, 1992—1994, с 2008—2010.

Бір уақытта екі палатада да 2/3 дауыс және президеннтік қызметте: 1962-1964 (барлық жағдайларда жаңадан сайланған мүшелердің немесе президенттерінің, қызметке кіріскен уақыты емес сайлау күнін көрсетіледі).

Демократиялық партиядан АҚШ президенттері[өңдеу]

Сурет Президент Мерзімнің басталуы Мерзімнің аяқталуы Вице-президент Президенттіктің

ұзақтығы
(күндерде)

Себеп
1 7 Andrew jackson head.jpg Эндрю Джексон[6] 4 наурыз 1829 4 наурыз 1837 Джон Колдуэлл Кэлхун

Қызмет бос
Мартин Ван Бюрен

2922 Екі кезең
2 8 MartinVanBuren.png Мартин Ван Бюрен[7] 4 наурыз 1837 4 наурыз 1841 Джонсон, РичардРичард Джонсон 1461 Сайлауда жеңіліс тапты
3 11 James Knox Polk by GPA Healy, 1858.jpg Джеймс Нокс Полк[8] 4 наурыз 1845 4 наурыз 1849 Даллас, ДжорджДжордж Даллас 1461 Қайта сайланудан бас тартуы
4 14 Franklin Pierce by GPA Healy, 1858.jpg Франклин Пирс[9] 4 наурыз 1853 4 наурыз 1857 Уильям Кинг

Қызмет бос

1461 Отказ партии
5 15 Jb15.gif Джеймс Бьюкенен[10] 4 наурыз 1857 4 наурыз 1861 Брекинридж, ДжонДжон Брекинридж 1461 Қайта сайланудан бас тартуы
6[11] 17[12] Andrew Johnson portrait.jpg Эндрю Джонсон[13] 15 сәуір 1865 4 наурыз 1869 - !Қызмет бос 1419 Сайланудан бас тартуы
7 22 Grover Cleveland portrait2.jpg Гровер Кливленд[14] 4 наурыз 1885 4 наурыз 1889 Томас Хендрикс

Қызмет бос

1461 Сайлауда жеңіліс тапты
8 24 Grover Cleveland, painting by Anders Zorn.jpg Гровер Кливленд

(екінші рет)[14]

4 наурыз 1893 4 наурыз 1897 Стивенсон, ЭдлайЭдлай Стивенсон 1461 Екі кезең
9 28 Ww28.jpg Вудро Вильсон[15] 4 наурыз 1913 4 наурыз 1921 Маршалл, ТомасТомас Маршалл 2922 Екі кезең
10 32 FDR in 1933.jpg Франклин Рузвельт[16] 4 наурыз 1933 12 сәуір 1945 Джон Гарнер

Генри Уоллес
Гарри Трумэн

4422 Қайтыс болды
11 33 Harry S. Truman.jpg Гарри Трумэн[17] 12 сәуір 1945 20 қаңтар 1953 Қызмет бос

Олбен Баркли

2840 Екі кезең
12 35 John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg Джон Кеннеди[18] 20 қаңтар 1961 22 қараша 1963 Джонсон, ЛиндонЛиндон Джонсон 1036 Өлтірілді
13 36 37 Lyndon Johnson 3x4.jpg Линдон Джонсон[19] 22 қараша 1963 20 қаңтар 1969 Қызмет бос

Хьюберт Хамфри

1886 Қайта сайланудан бас тартуы
14 39 JimmyCarterPortrait2.jpg Джимми Картер[20] 20 қаңтар 1977 20 қаңтар 1981 Мондейл, УолтерУолтер Мондейл 1461 Сайлауда жеңіліс тапты
15 42 44 Bill Clinton 3x4.jpg Билл Клинтон[21] 20 қаңтар 1993 20 қаңтар 2001 Гор, ЭлЭл Гор 2922 Екі кезең
16 44 Official portrait of Barack Obama.jpg Барак Обама[22] 20 қаңтар 2009 20 қаңтар 2017 Байден, ДжоДжо Байден 3248 Екі кезең

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Encyclopaedia Britannica Democratic Party (political party, United States): "The Democratic Party is the oldest political party in the United States and among the oldest political parties in the world."
  2. a b J. Hale.
  3. E. Grigsby.
  4. S. N. Arnold.
  5. J. Levy.
  6. Biography of Andrew Jackson. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  7. Biography of Martin Van Buren. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  8. Biography of James Polk. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  9. Biography of Franklin Pierce. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  10. Biography of James Buchanan. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  11. Избран как кандидат Национального союза
  12. Избран как вице-президент, президентом стал после убийства президента-республиканца Авраама Линкольна
  13. Biography of Andrew Johnson. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  14. a b Grover Cleveland – Democratic Party – 22 және 24 Президент – АҚШ Президентs. History. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  15. Biography of Woodrow Wilson. Whitehouse.gov (13 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  16. Biography of Franklin D. Roosevelt. Whitehouse.gov (20 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  17. Biography of Harry S Truman. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  18. Biography of John F. Kennedy. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  19. Lyndon B. Johnson – Democratic Party – 36 Президент – American Президент. History. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  20. Biography of Jimmy Carter. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  21. Biography of William J. Clinton. Whitehouse.gov (12 наурыз 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 12 қаңтар 2009.
  22. Президент Барак Обама. Whitehouse.gov (20 қаңтар 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2013. Тексерілді, 20 қаңтар 2009.