Дәрілік қырмызыгүл
| Дәрілік қырмызыгүл | ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Дәрілік қырмызыгүлдің ботаникалық суреті | ||||||||||||||||||
| Ғылыми топтастыруы | ||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||
| Екі-есімді атауы | ||||||||||||||||||
| Calendula officinalis L. |
Дәрілік қырмызыгүл (лат. Calеndula officinаlis) — бір жылдық сарғыш түсті гүлдері бар шөптектес өсімдік. Calendula officinalis (дәрілік қырмызыгүл), сондай-ақ Mary’s gold («Мәриямның алтыны»), common marigold (кәдімгі мариголд), pot marigold (бақша мариголды), Scotch marigold (шотланд мариголды) немесе ruddles деп аталатын, күрделігүлділер тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Ол, шамасы, Оңтүстік Еуропадан шыққан, бірақ ұзақ уақыт бойы мәдени түрде өсірілгендіктен, нақты шыққан жерін анықтау қиын. Қазіргі кезде ол көптеген өңірлерде табиғи түрде таралған. Оның гүл күлтелері жеуге жарамды және өсімдік тарихи тұрғыдан дәрілік мақсаттарда қолданылған.
Marigold және Mary’s gold атауларын ағылшындар Иса пайғамбардың анасы Мәриямды құрметтеу үшін берген. Аңыз бойынша, ол «жер шарын айнала қоршаған алтын тәж киген» деп сипатталған.[1]
Сипаттамасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дәрілік қырмызыгүл – хош иісті, көпжылдық шөптесін өсімдік, бірақ өмір сүру ұзақтығы салыстырмалы түрде қысқа. Биіктігі 80 см-ге дейін жетеді. Сабақтары тік немесе сәл жайыла өседі, сирек бұтақтанады. Жапырақтары ұзынша-ланцет тәрізді, ұзындығы 5–17 см, екі жағы да түкті, жиектері тегіс немесе кейде сәл толқынды не әлсіз тісті болады. Гүлшоғыры сары немесе қызғылт сары түсті, диаметрі 4–7 см болатын ірі себет гүлден тұрады. Оның айналасын екі қатар түкті орама жапырақшалар қоршап тұрады. Жабайы түрінде орталықтағы түтікше гүлдерді бір қатар тілше гүлдер қоршайды.
Орталық диск гүлдері түтікше пішінді, қосжынысты және әдетте шеткі аналық тілше гүлдерге қарағанда қанық қызғылт-сары немесе сары түсті болады. Шеткі тілше гүлдердің ұшында үш тісше байқалады. Қолайлы жағдайда өсімдік жыл бойы гүлдей алады. Жемісі – тікенекті, иілген тұқымша (ахения).
Химиялық құрамы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қырмызыгүлдің күлтелері мен тозаңында тритерпеноидты эфирлер, сондай-ақ каротиноидтар — флавоксантин мен ауроксантин болады. Бұл заттар антиоксиданттық қасиетке ие және гүлдің сары-қызғылт сары түсін қалыптастырады. Жапырақтары мен сабақтарында басқа каротиноидтар кездеседі, олардың негізгісі:
- лютеин (шамамен 80%),
- зеаксантин (шамамен 5%),
- бета-каротин.
Гүлдерінде сонымен қатар:
- флавонол гликозидтері,
- тритерпен олигогликозидтері,
- олеанан типті тритерпен гликозидтері,
- сапониндер,
- сесквитерпен глюкозиді болады.
Таксономиясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Латын тіліндегі officinalis түрлік эпитеті өсімдіктің дәрілік және емдік мақсатта қолданылуына байланысты берілген.[2]
Таралуы және мекен ету ортасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дәрілік қырмызыгүлдің отаны, шамасы, Оңтүстік Еуропа болып саналады. Алайда оның өте ертеден бері мәдени түрде өсірілуіне байланысты нақты шыққан жерін анықтау қиын. Қазіргі кезде ол Еуропаның солтүстік бөліктерінде де кеңінен табиғиланған. Оның таралу аймағы оңтүстік Англияға дейін жетеді. Сонымен қатар әлемнің қоңыржай әрі жылы климатты көптеген өңірлерінде өседі.[3][4][5][6]
Экологиясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қырмызыгүл кейбір қабыршаққанаттылардың (көбелектер мен түн көбелектерінің) дернәсілдері үшін қорек өсімдігі болып табылады. Олардың қатарына қырыққабат көбелегі, готикалық түн көбелегі, үлкен сары қанатты көбелек және басқа да түрлер жатады.
Өсіру
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Calendula officinalis сәндік өсімдік ретінде кеңінен өсіріледі және күн сәулесі мол жерлерде, топырақтың көптеген түрлерінде оңай өседі. Көпжылдық өсімдік болғанымен, әсіресе қысы суық өңірлерде және жазы өте ыстық аймақтарда көбіне біржылдық өсімдік ретінде өсіріледі.
Көптеген бағбаншылар қырмызыгүлді өсіруге ең оңай әрі жан-жақты гүлдердің бірі деп есептейді, өйткені ол әртүрлі топырақ жағдайларына төзімді келеді. Қоңыржай климатта тұқымы көктемде себіліп, жаз бойы және күздің соңына дейін гүлдейді. Қысы жұмсақ аймақтарда күзде себіліп, қыс мезгілінде де гүлдеп тұра алады. Тұқымдары күн сәулесі жақсы түсетін немесе жартылай көлеңкелі жерлерде оңай өнеді. Дегенмен өсімдік құнарлы, жақсы құрғатылған және күн сәулесі мол топырақта жақсы өседі. Қырмызыгүл тұқымнан шыққаннан кейін екі айға жетпейтін уақытта гүлдей бастайды. Гүлдерінің түсі ашық сарыдан алтын түске және қызғылт сарыға дейін өзгереді. Көптеген сұрыптарының өзіне тән ащылау хош иісі болады. Үздіксіз гүлдеуі үшін солып қалған гүлдерін үнемі алып тастау ұсынылады.
Сұрыптары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қырмызыгүлдің көптеген мәдени сұрыптары шығарылған. Олардың гүлдерінің түсі бозғылт сарыдан қызғылт-сары-қызыл түске дейін өзгереді. Кейбір сұрыптарында жай гүлдер болса, кейбірінде жартылай махровый немесе толық махровый гүлдер болады.
Белгілі сұрыптары:
- ‘Alpha’ — қою қызғылт сары;
- ‘Jane Harmony’;
- ‘Sun Glow’ — ашық сары;
- ‘Lemon’ — бозғылт сары;
- ‘Orange Prince’ — қызғылт сары;
- ‘Indian Prince’ — қою қызғылт-сары-қызыл;
- ‘Pink Surprise’ — махровый, ішкі күлтелері қоюлау;
- ‘Green-heart Gold’ — ашық сары;
- ‘Apricot Pygmy’ — шабдалы түсті;
- ‘Chrysantha’ — сары.
Сонымен қатар ‘Variegata’ сұрпының жапырақтары сары ала болып келеді.
‘Fiesta Gitana’ сұрыптар тобы Royal Horticultural Society ұйымының «Бақша еңбегі үшін сыйлығы» марапатына ие болған.
Қолданылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қырмызыгүлдің күлтелері жеуге жарамды. Олар көбінесе түс беру үшін салаттарға қосылады немесе тағамдарды безендіру үшін пайдаланылады. Кейде шафранның орнына да қолданылады. Жапырақтары да жеуге жарамды болғанымен, дәмдік қасиеттері жоғары бағаланбайды. Соған қарамастан, бұрын олар көкөніс тағамдары мен салаттардың құрамына қосылған. Өсімдіктен шай да дайындалады.
Қырмызыгүл гүлдері ежелгі грек, рим, Таяу Шығыс және үнді мәдениеттерінде дәрілік шөп ретінде қолданылған. Сондай-ақ маталарды, тағамдарды және косметикалық бұйымдарды бояуға пайдаланылған. Бұл қолданыстардың көбі бүгінгі күнге дейін сақталған. Гүлдерінен алынатын май тері күтіміне арналған өнімдерде кеңінен қолданылады. Жапырақтарынан жасалған таңғыштар ұсақ жаралар мен сызаттардың тез жазылуына және инфекцияның алдын алуға көмектеседі деп есептеледі. Өсімдік көз тамшыларының құрамында да қолданылған. Өсімдік сығындылары құрамындағы сапониндер, шайырлар және эфир майларының арқасында косметика өндірісінде кеңінен пайдаланылады. Қырмызыгүл гүлдері лютеинге өте бай: олардың құрамында 100 граммға шаққанда 29,8 мг лютеин болады.
Ықтимал фармакологиялық қасиеттері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Өсімдікке жүргізілген фармакологиялық зерттеулер қырмызыгүл сығындыларының зертханалық жағдайда вирусқа қарсы, генетикалық зақымданулардан қорғайтын және қабынуға қарсы қасиеттер көрсетуі мүмкін екенін анықтаған.
Зертханалық тәжірибелерде Calendula officinalis метанол сығындысы бактерияларға қарсы белсенділік көрсеткен, ал метанол және этанол сығындылары саңырауқұлақтарға қарсы әсер танытқан. Алайда бұл нәтижелер негізінен зертханалық жағдайда алынған және олардың адам ағзасындағы емдік тиімділігі толық дәлелденбеген.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Samaha, John M. Marigolds: Mary's Gold. All About Mary. University of Dayton. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 сәуір 2023.
- ↑ Harrison Lorraine RHS Latin for Gardeners — United Kingdom: Mitchell Beazley, 2012. — ISBN 978-1845337315.
- ↑ Calendula officinalis – L.. Plants For A Future. (June 2004). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 желтоқсан 2007. Тексерілді, 19 желтоқсан 2007.
- ↑ Flora of China, 金盏菊 jin zhan ju Calendula officinalis Linnaeus, Sp. Pl. 2: 921. 1753.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 мамыр 2015. Тексерілді, 2 маусым 2015.
- ↑ Flora of North America, Calendula officinalis Linnaeus
- ↑ Altervista Flora Italiana, Calendola medicinale Calendula officinalis L.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 маусым 2015. Тексерілді, 2 маусым 2015.