Мазмұнға өту

Еитиро Намбу

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Еитиро (Ёитиро) Намбу
жапон. 南部 陽一郎
Туған күні

18 қаңтар 1921 (1921-01-18)

Туған жері

Токио, Жапония

Қайтыс болған күні

5 шілде 2015 (2015-07-05) (94 жас)

Қайтыс болған жері

Осака, Жапония

Азаматтығы

 Жапония →  АҚШ

Ғылыми аясы

физика

Жұмыс орны

Токио университеті
Осако университеті
Чикаго университеті

Альма-матер

Токио университеті

Несімен белгілі

өздігінен симметрияның бұзылуы идеясының авторы, кванттық хромодинамика негізін қалаушылардың бірі

Марапаттары


Мәдениет ордені
АҚШ ұлттық ғылым медалі — 1982
Нобель сыйлығы Физика саласындағы Нобель сыйлығы (2008)
Вольф сыйлығы (физика, 1994/95)

Еитиро Намбу (жапон. 南部 陽一郎 Намбу Ё:итиро:?, ромадзи Yoichiro Nambu; 18 қаңтар 1921 — 5 шілде 2015) — жапон-американдық теориялық физик, субатомдық физикадағы симметрияның өздігінен бұзылуы механизмін ашқаны үшін 2008 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (1973) және Америка өнер және ғылым академиясының (1971) мүшесі, Жапония ғылым академиясының құрметті мүшесі (1984).

Өмірбаян

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Намбу 1921 жылы 18 қаңтарда Токиода дүниеге келген[1][2]. 1923 жылы Токиодағы жер сілкінісі кезінде қала толығымен қираған кезде, Намбу отбасы Фукуиге (университетке оқуға кеткен Еитироның әкесінің туған қаласы) көшіп келді, онда Еитиро 17 жасқа дейін тұрып, орта мектепті бітірді. Содан кейін ол Токио университетіне түсіп, 1942 жылы бакалавр дәрежесін алды[3].

Осыдан кейін Намбу әскерде қызмет етті, онда алдымен окоптар қазып, қайықтар жүргізді, кейінірек қысқа толқынды радар орнатты. 1945 жылдан 1949 жылға дейін ол Токио университетінің физика кафедрасында жұмыс істеді (Намбудың өзі мойындағандай, бұл кезеңде оған кванттық электродинамика бойынша С. Томонага мен конденсацияланған зат физикасы бойынша Р. Кубо жүргізген зерттеулер қатты әсер етті). 1949 жылы ол Осака университетінде доцент қызметін атқарды (ағылш. associate professor)[3]. 1950 жылы ол Осака университетінде профессор атанды, 1956 жылға дейін осы лауазымда қалды[4].

Дегенмен, 1952 жылы Намбу PhD дәрежесін алғаннан кейін Америка Құрама Штаттарына көшіп, 1954 жылға дейін Принстонның озық зерттеулер институтының қызметкері болып жұмыс істеді, содан кейін Чикаго университетіне ауысты — алдымен ғылыми қызметкер (ағылш. research associate), 1956 жылдан бастап доцент, 1958 жылдан бастап профессор. 1970 жылы Америка азаматы болды. 1973 жылдан 1976 жылға дейін Чикаго университетінің физика кафедрасының деканы болды. 1991 жылы зейнетке шығып, құрметті профессор мәртебесін алды[4].

1971 жылы ол АҚШ Ұлттық ғылым академиясының және Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі; 1984 жылы Жапония ғылым академиясының құрметті мүшесі атанды[4].

2008 жылы ол субатомдық физикадағы өздігінен симметрияның бұзылуы механизмін ашқаны үшін физика бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды[5].

2015 жылдың 5 шілдесінде ол Осакада[1][2] жедел миокард инфарктісінен [6] қайтыс болды.

Ғылыми қызмет

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Ғалымның ғылыми еңбектері кванттық электродинамика, элементар бөлшектер физикасы, кванттық өріс теориясы, шашыраңқылық теориясы, кристалл статистикасы және асқын өткізгіштік теориясы мәселелеріне арналған. 1951 жылы, басқа ғалымдардан тәуелсіз, ол кезбе бөлшектердің ассоциативті өндірісі идеясын ұсынды. 1957 жылы Намбу өзінің мақаласында векторлық омега-мезонның бар екенін болжады; сонымен бірге ол «кроссинг-симметрия» деп аталатын қатынасты алды. 1960 жылы ол симметрияның өздігінен бұзылуы идеясын ұсынды (бұл жағдайда Намбу Бардин-Купер-Шриффер асқын өткізгіштері теориясында белгілі Боголюбов — Валатин теңдеулері мен Дирак теңдеуі[7] арасында байқаған формальды ұқсастықтан шықты), сондай-ақ адрондардың әлсіз осьтік тогының ішінара сақталу гипотезасын[8] ұсынды.

Намбу әріптестерінің ортасында (1996 жылғы сурет)

1961 жылы Намбу итальяндық физик Джованни Йона-Лазиниомен бірлесіп жазған екі мақаласында теориялық модельді (қазіргі Намбу-Йона-Ласинио деп аталады) ұсынды, онда ол нуклон массасының шығу тегін хиральды симметрияның өздігінен бұзылуы механизмі аясында сипаттауға тырысты. Бұл модель кейінірек басқа зерттеушілермен адрон құрылымының кварк теориясына қатысты қайта жасалды. Ол адрондардың төмен энергиялы физикасын сипаттау үшін тиімді есептеу құралы болып шықты және, атап айтқанда, мезон нонеттерінің негізгі күйлерінің массалық спектрлері мен ыдырауын сипаттауға және ыстық пен тығыз ортадағы адрондардың мінез-құлқын зерттеуге мүмкіндік берді (бұл, мысалы, кварк-глюон плазмасының қасиеттерін зерттеуде маңызды).

1964 жылы Намбу Голдстоун теоремасының жалпы математикалық дәлелін келтірді[8].

1965 жылы қысқа мерзім ішінде үш мақала жарияланды (Н. Н. Боголюбов, Б. В. Струминский және А. Н. Тавхелидзе алдын ала басылымы — қаңтар; Йонеджи Миямотоның мақаласы — маусым; Хан Му Ёна және Намбудың — тамыздағы мақалалары), онда олардың авторлары кварктар теориясының бірқатар мәселелерін талдай отырып, кварктарда бұрын белгісіз кванттық санның болуы туралы идеяға тәуелсіз келді (М. Гелл-Манн мен Х. Фрич 1971 жылы бұл санға «түс» атауын берді) және бүтін электр зарядтары бар кварктардың үш триплетіне негізделген күшті өзара әрекеттесулер схемасын жасады[9]. Элементар бөлшектердің стандартты моделі кейінірек бөлшек электр зарядтары бар түрлі-түсті кварктар моделін қолдағанымен, кейінірек бірқатар зерттеушілер бүтін зарядтары бар кварктарды қарастырды.

Бүтін зарядтары бар кварктар моделіне сүйене отырып, 1966 жылы ол адрондардың түстік өзара әрекеттесуі және осындай өзара әрекеттесуді тасымалдаушылардың векторлық глюон өрістері тұжырымдамасын енгізді; Н. Н. Боголюбовтың айтуынша, бұл «адрондардың динамикалық теориясын дамытудағы іргелі қадам» болды, бұл кейінірек кванттық хромодинамиканың құрылуына әкелді[8]. 1970 жылдан бастап ол, басқалармен қатар, ішектер теориясын әзірлеуге қатысты.

Отбасы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Әкесі — Кичиро Намбу, анасы — Кимико Намбу. 1945 жылы 3 қарашада Чиеко Хидеге үйленді; ұлы — Джуничи Намбу, химик[2][4].

Марапаттар мен сыйлықтар

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы (1970)
  • Гуггенхайм стипендиясы (1971, 1977)[10]
  • Роберт Оппенгеймерді еске алу сыйлығы (1976)
  • Ұлттық ғылым медалі (1982)
  • Макс Планк медалі (1985)
  • Дирак медалі (1986)
  • Сакурай сыйлығы (1994)
  • Физика бойынша Вольф сыйлығы (1994/1995)
  • Н.Н. Боголюбов атындағы сыйлық (BINR, 2003)
  • Бенджамин Франклин медалі (2005)
  • Оскар Клейн медалі (2005)
  • И. Я. Померанчук сыйлығы (2007)[11]
  • Физика бойынша Нобель сыйлығы (2008)  

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. 1 2 Yoichiro Nambu, American physicist. // Encyclopædia Britannica (13 қазан 2015). Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 наурыз 2016. Тексерілді, 6 шілде 2016.
  2. 1 2 3 Yoichiro Nambu. // Database NNDB. Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 маусым 2016. Тексерілді, 6 шілде 2016.
  3. 1 2 Hatsuda, Tetsuo. Notable Alumni: Yoichiro Nambu (Nobel Prize in Physics 2008). // Website of the School of Science, the University of Tokyo. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 шілде 2015. Тексерілді, 6 шілде 2016.
  4. 1 2 3 4 Nambu, Yoichiro. Yoichiro Nambu — Biographical. // The Official Web Site of the Nobel Prize. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 қазан 2014. Тексерілді, 6 шілде 2016.
  5. ↑ The Nobel Prize in Physics 2008. // The Official Web Site of the Nobel Prize. Басты дереккөзінен мұрағатталған 30 шілде 2016. Тексерілді, 6 шілде 2016.
  6. ↑ 南部陽一郎 大阪大学特別栄誉教授のご逝去について (О смерти Ёитиро Намбу, специального профессора-эмерита Осакского университета). // 大阪大学 (Осакский университет) (17 шілде 2015). Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 шілде 2015. Тексерілді, 6 шілде 2016.
  7. ↑ Намбу 2009.
  8. 1 2 3 Храмов 1983.
  9. ↑ Намбу 1978.
  10. ↑ Yoichiro Nambu  (ағыл.). John Simon Guggenheim Foundation. gf.org. Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 сәуір 2019. Тексерілді, 10 сәуір 2019.
  11. ↑ Премия Померанчука. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 желтоқсан 2016. Тексерілді, 2 ақпан 2020.

Сілтемелер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Еитиро_Намбу&oldid=3589267» бетінен алынған