Есім хан кесенесі

Есім хан кесенесі
	Есім хан кесенесі
Жалпы мәлімет
Статусы	Мемлекет қорғауында
Орналасуы	Қазақстан Республикасы, Түркістан облысы, Түркістан қаласы
Биіктігі	3,2 м
Техникалық сипаттамасы
Басқа да өлшемдері	9x9м (сыртқы ауданы) 1,2 м (қабырғасының қалыңдығы)

Есім хан кесенесі — Түркістан қаласында ХVІІ ғасырдың тарихи-сәулет ескерткіші ретінде Республикалық маңызы бар ескерткіш. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің батыс мұнарасынан оңтүстікке қарай 12 м жерде орналасқан. Кесене Қазақ хандығының билеушісі Есім ханның қабірінің басына тұрғызылған. Координаттары: 43˚17.835΄, 068˚16.275΄ Теңіз деңгейінен биіктігі 219 м.

Сипаттмасы

Ортағасырлық сәулеттік ескерткіш жартылай қалпына келтірілген, бейіттің биіктігі 3,2 метр, ені 8,9 метр. Есім хан – ортағасырдағы Қазақ елінің ірі саяси қайраткері. Қазақ елінің жадында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген өжет рухтың символындай болған өшпес атын қалдырған тұлға. 1628 жылы қайтыс болған. «Есім ханның бейіті» деп археолог Г.И.Пацевич 1960 жылы жазған. Мазар жобасында үлкен емес квадраттық құрылыс болып келеді. Басты қасбеті портал түрінде сақталған. Қасбетінде геометриялық орнаменттер орын алған глазурлік плиткалармен безендірілген. Едені квадраттық кірпішпен төселген. Сағананың қабырғалары мен күмбезінде сыланған іздері табылмаған. Мазардың конструктивтік әдістері сақталынып қалған бөлігі аймақта тараған жерлеу құрылыстарының кең түрдегі жүйесін көрсетеді. Бейіттің жоғары бөлігі толығымен қиратылып тек төменгі мүрдеханасының орны ғана сақталған. Алғаш рет 1958 жылы зерттеу жұмыстары жүргізіледі. 1980 жылдары жартылай қалпына келтірілген. 1994 жылы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша жинағына №590.7 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған.^[1]

Есім хан 1628 ж. 50 жасында қайтыс болып, кесенеге қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.^[1]

Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.^[1]

Кесене қирап, бұзылған қалпында ғана жеткен. Ол XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында қираса керек. Кесене күйдірілген кірпіштен төртбұрышты (9х9 м) етіліп өрілген. Негізгі қасбеті портал түрінде болып келеді. Қасбеттері жылтыр қалақтаспен геометриялық ою-өрнектер түрінде әшекейленген. Оңтүстік-шығыс жағында кесенеге кіретін есік бар. Сақталған қабырғасының енінің 1,2 м болуы да биік күмбезді көтеруге шыдайтындығын көрсетеді. Еденіне төртбұрышты күйдірілген кірпіш төселген.

Тарихы

1958 жылы алғышқы зерттеу жұмыстары жүргізілді.

1982 жылы Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштер тізіміне енді.

1980 жылдары жартылай қалпына келтірілген.

200 жылы кесененің сақталған бөлігі қайта жөнделді.

Әдебиет

Проскурин А. Н. Мавзолей Есим-хана. Свод памятников истории и культуры Казахстана, А., 1994;
Смагулов Е. Григорьев Ф., Итемов А. Очерки но истории и археологии средневекового Туркестана, А., 1999.

Бұл — мақаланың бастамасы.
Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.
Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет.

↑ ^a ^b ^c «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2

[:0-1] «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2

[1]