Жазсыз өткен жыл

1971–2000 жылдардағы орташа температурамен салыстырғандағы 1816 жылғы Еуропадағы жазғы температура аномалиясы

1816 жыл тарихта «Жазсыз өткен жыл» (ағылш. Year Without a Summer) деген атпен белгілі.

Оған жаһандық орташа температураның 0.4-0.7 С шамасына төмендеуіне әкеп соққан ауыр климаттық ауытқулар себеп болды. Осының салдарынан Солтүстік жарты шарда егіннің шықпауы пен үлкен ашаршылық орын алды. Еуропада 1816 жылдың жазы 1766 және 2000 жылдар аралығындағы ең суық маусым ретінде тіркелді.

Зерттеулер бұл аномалияның басты себебі — 1815 жылдың сәуірінде Голландиялық Ост-Үндістандағы (қазіргі Индонезия) Тамбора жанартауының жойқын атқылауынан туындаған «жанартаулық қыс» екенін көрсетеді. Бұл соңғы 1300 жылдағы ең ірі жанартау атқылауы ретінде танылды. Атмосфераға тараған орасан зор жанартау күлі мен газдар күн сәулесінің жерге жетуіне кедергі келтіріп, жаһандық суытуға алып келді. Бұл жағдай Еуропа Наполеон соғыстарынан кейін әлі есін жия алмай жатқан әлеуметтік-экономикалық күйзеліс кезеңімен тұспа-тұс келіп, халықтың тауқыметін арттыра түсті.

Басты себептері

Тамбора жанартауының атқылау индексі (VEI) 7-ге тең болды және ол атмосфераға кем дегенде 37 текше километр тығыз жыныс қалдықтарын шығарды. Бұл — адамзат тарихында ресми расталған ең соңғы VEI-7 деңгейіндегі атқылау.

Осы кезеңдегі басқа да ірі жанартау белсенділіктері (VEI-4 деңгейінен жоғары):

• 1808 жылғы Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы жұмбақ атқылау
• 1812 жылғы Кариб теңізіндегі Сент-Винсент аралында орналасқан Ла-Суфриер жанартауы
• 1812 жылғы Голландиялық Ост-Үндістандағы Аву жанартауы
• 1813 жылғы Рюкю аралдарындағы Суваноседзима жанартауы
• 1814 жылғы Филиппиндегі Майон жанартауы

Бұл атқылаулар стратосферада күн сәулесін блоктайтын орасан зор күл мен шаң қабатын түзді. Сонымен қатар, Жер шары XIV ғасырда басталған «Кіші мұз дәуірі» деп аталатын көпғасырлық суыту кезеңінің соңында тұрған еді. Бұған қоса, бұл уақыт күн белсенділігінің төмендеген шағы — Далтон минимумымен (1790–1830 жж.) де тұспа-тұс келді. 1816 жылдың мамырында Күн белсенділігін көрсететін Вольф саны рекордтық төмен көрсеткішке (0.1) жетті.

Аймақтық зардаптары

Африка

Сахель аймағындағы тікелей деректер аз болғанымен, көршілес аумақтарда жауын-шашын мөлшерінің әдеттегіден тыс көп болғаны байқалады. Сахельден төмен, Батыс Африканың жағалау сызықтарында жауын-шашын мөлшері қалыпты деңгейден төмен болды. Оңтүстік Африка жағалауында қатты дауылдар соқты. 1816 жылдың шілде айының соңында Кейптаун маңында жойқын дауыл соғып, қатты солтүстік желдер мен бұршақ әкеліп, кеме қатынасына үлкен зақым келтірді.

Азия

• Қытай: Муссон маусымы бұзылып, Янцзы өзенінің алқабында жойқын су тасқыны орын алды. Шуанчен бекеті аяз салдарынан егістіктердің бұзылғанын және әскерлердің дезертирлікке барғанын хабарлады. Цзянси және Аньхой провинцияларында жазда қар аралас жаңбыр жауды. Тайваньда да қар мен қатты аяз тіркелді. Юньнань провинциясындағы жаппай ашаршылық биліктегі Цин әулетінің әлсіреуіне әсер етті.
• Үндістан: Жазғы муссонның кешігуінен туындаған нөсер жаңбырлар тырысқақ (холера) індетінің Бенгалиядан Мәскеуге дейін таралуын тездетті. Бенгалияда қысқы муссон кезінде қалыптан тыс суық пен қар жауғаны хабарланды.
• Жапония: Суық ауа райы егінді зақымдағанымен, бұрынғы Тенмей ашаршылығынан (1782–1788 жж.) сақтанған ел бұл жолы жаппай өнімсіздік пен халық шығынына жол бермеді.

Еуропа

Гренландия мұз керндеріндегі сульфат концентрациясы. 1810 жылға дейін белгісіз жанартау атқылауы орын алған. 1815 жылдан кейінгі ең жоғары көрсеткіш (пик) Тамбора жанартауының әсерінен болды.

Жанартау атқылауларының салдарынан Еуропада бірнеше жыл қатарынан егін нашар шықты, ал 1815 жылғы Тамбора оқиғасы соңғы соққы болды. Наполеон соғыстарынан қалжыраған құрлық XIX ғасырдағы ең ауыр ашаршылықты бастан өткерді. Ұлыбритания мен Ирландияда бидай, сұлы және картоп өнімдері күйіп кетті. Азық-түлік бағасы күрт өсті. Наразы халық астық базарлары мен наубайханалардың алдында шерулер өткізді. 1816-1817 жылдардағы азық-түлік бүліктері Француз революциясынан бергі құрлықтағы ең қанды кезең болды.

Ашаршылықтың кесірінен Еуропаның көптеген бөлігінде (Ирландия, Италия, Швейцария, Шотландия) сүзек (тиф) эпидемиясы өршіп, тек Ирландияның өзінен тараған аурудан 65 мыңнан астам адам қайтыс болды. Орталық Англияда 1659 жылдан бергі ең суық шілде тіркелді. Венгрияда жанартау күліне боялған қоңыр түсті қар, ал Солтүстік Италияда қызыл қар жауды. Швейцарияның батысында суықтың кесірінен мұзды бөгеттер пайда болып, кейін олардың жарылуынан үлкен су тасқыны орын алып, 40 адам қаза тапты. Тек Скандинавия мен Ресейдің батыс бөлігінде ғана егін қалыпты деңгейде болды; тіпті Ресей императоры Александр I Батыс Еуропаға астықпен көмектесе алды.

Солтүстік Америка

1816 жылдың көктемі мен жазында АҚШ-тың шығысында тұрақты «құрғақ тұман» (стратосфералық сульфатты аэрозоль пердесі) байқалды. Бұл тұман күн сәулесін бәсеңдетіп, күн бетіндегі дақтарды жалаң көзбен көруге мүмкіндік берді. Мамыр айында Массачусетс, Нью-Гэмпшир, Вермонт және Нью-Йорк штаттарының биік таулы аймақтарында қатты аяз егінді құртты. Маусым айында Мэн және Нью-Йорк штаттарында қар жауды. Нью-Джерсиде маусым айының соңында бес түн қатарынан аяз болып, егінге үлкен зиян келтірді. Жаңа Англияда жүгері өнімінің төрттен бірінен азы ғана азыққа жарамды болды.

Жүйелі көлік инфрақұрылымының (теміржолдар мен жақсы жолдардың) жоқтығынан азық-түлікті басқа аймақтардан жеткізу мүмкін болмады, бұл бағаның шарықтауына әкелді (мысалы, сұлы бағасы бір бушель үшін 12 центтен 92 центке дейін өсті). Томас Джефферсон өзінің Монтичеллодағы иелігінде егін шықпай қалғандықтан одан ары қарызға батты. Мұндай қиын жағдайлар көптеген отбасыларды құнарлы жер іздеп батысқа қарай қоныс аударуға мәжбүр етті, бұл АҚШ-тың Батысқа қарай кеңеюіне (Westward expansion) үлкен серпін берді. Индиана 1816 жылы желтоқсанда, ал Иллинойс екі жылдан кейін штат мәртебесін алды.

Оңтүстік Америка

Бразилияның тропикалық аймақтарында (Пернамбуку мен Рио-де-Жанейро аралығында) бұрын-соңды болмаған қатты құрғақшылық орын алып, өзендер тартылды, мал қырылды және халық су іздеп жаппай көшуге мәжбүр болды. Азық-түлік тапшылығынан диірмендер тоқтап қалды, ал Буэнос-Айреспен арадағы соғыс қаупі жағалаудағы сауданы қиындатты.

Қоғам мен мәдениетке әсері

Өнердегі көрінісі

Атмосферадағы жанартау күлінің (тефра) жоғары концентрациясы бірнеше жыл бойы аспанда ерекше қызыл және сары түсті күн бату құбылыстарын тудырды. Бұл бейнелеу өнеріне де айтарлықтай әсер етті. Жарық деңгейінің өзгеруі суретшілерді күңгірт әрі мұңды көріністерді бейнелеуге итермеледі. Бұл құбылыс Каспар Дэвид Фридрихтің «Теңіз жағасындағы монах» (1808–1810) және «Теңіз жағасындағы екі адам» (1817) туындыларынан байқалады.

«Теңіз жағасындағы монах» (шамамен 1808–1810)

«Теңіз жағасындағы екі адам» (1817)

Танымал суретші Дж. М. У. Тернердің (J. M. W. Turner) картиналарындағы, соның ішінде «Чичестер каналы» (1828) туындысындағы сарғыш-қызыл реңктер осы атмосфералық құбылыстың айғағы болып табылады.

Техникалық жаңалықтар

Аттарды азықтандыруға арналған сұлының тапшылығы мен қымбаттығы неміс өнертапқышы Карл Дрезді (Karl Drais) атсыз жүрудің жаңа тәсілдерін іздеуге итермеледі. Бұл зерттеулер қазіргі велосипедтің ізашары болған дрезина мен велосипедтің алғашқы нұсқаларының (велосипед тұрпатты көлік) ойлап табылуына алып келді.

Әдебиеттегі іздері

1816 жылдың жазындағы толассыз жауын-шашын мен суық ауа райы Мэри Шелли, Перси Биш Шелли, Лорд Байрон және Джон Уильям Полидориді Швейцариядағы Женева көлінің жағасындағы Диодати вилласынан шықпай, іште отыруға мәжбүр етті. Ермек үшін олар бір-біріне қорқынышты оқиға жазудан жарыс ұйымдастырды. Осылайша:

• Мэри Шелли өзінің әлемге әйгілі «Франкенштейн» романын жазды.
• Джон Полидори қазіргі вампирлер туралы әдебиеттің (соның ішінде «Дракуланың») негізін қалаған «Вампир» (The Vampyre) әңгімесін жарыққа шығарды.
• Лорд Байрон аспан күңгірттеніп, күндіз шам жағуға мәжбүр болған күндердің әсерінен «Түнек» (Darkness) атты танымал поэмасын дүниеге әкелді.

Лорд Байронның «Түнек» поэмасынан үзінді:

Мен түс көрдім, ол жай ғана түс емес.

Жарқыраған күн сөнді, жұлдыздар да

Мәңгілік кеңістікте бағытсыз, сәулесіз адасты,

Ал мұздаған жер айсыз ауада қарайып, соқыр күйде дөңгеленді...

Басқа да әлеуметтік салдарлар

• Миграция және Дін: Вермонт штатынан құнарлы жер іздеп көшкен отбасылардың ішінде кіші Джозеф Смиттің жанұясы да бар еді. Олардың Нью-Йорк штатына қоныс аударуы кейіннен Смиттің «Иисус Христостың Соңғы Күндердегі Әулиелері Шіркеуінің» (мормондардың) негізін қалауына алып келген тарихи оқиғалар тізбегесін бастап берді.
• Агрохимияның дамуы: Балалық шағында осы ашаршылықты басынан өткерген неміс химигі Юстус фон Либих (Justus von Liebig) кейіннен өсімдіктердің қоректенуін зерттеп, минералды тыңайтқыштарды ғылымға енгізді.

Ұқсас тарихи оқиғалар

Тарихта жанартау белсенділігі салдарынан климаттың күрт суытуына әкелген өзге де ұқсас оқиғалар болған:

Оқиға / Жанартау	Уақыты	Климаттық салдары және әсері
Тоба апаты	Жақын шамамен 74 000 жыл бұрын	Соңғы плейстоцен дәуіріндегі гипотетикалық жаһандық суыту.
Миной атқылауы (Санторини)	Б.з.б. 1628–1626 жж.	Жерорта теңізі аймағындағы ірі климаттық ауытқулар.
Гекла 3 атқылауы	Б.з.б. 1200 жылдар шамасы	Қола дәуірінің күйреуімен тұспа-тұс келген ірі суыту.
Хатепе атқылауы (Таупо)	Б.з. 180 жылдар шамасы	Жаңа Зеландиядағы жойқын атқылаудың жаһандық салдары.
536 жылғы жанартаулық қыс	Б.з. 536 жылы	Кракатау немесе Илопанго жанартауымен байланыстырылатын, тарихтағы ең суық жылдардың бірі.
Самалас атқылауы (Ринжани)	1257 жылы	Орта ғасырлардағы жаһандық температураның төмендеуі.
Уайнапутина жанартауы (Перу)	1601 жылы	Солтүстік жарты шардағы соңғы 600 жылдағы ең суық жыл, Ресейдегі үлкен ашаршылыққа әкелді.
Лаки жанартауы (Исландия)	1783–1784 жж.	Солтүстік жарты шардағы жүз мыңдаған адамның өліміне және Франциядағы революцияға түрткі болған кедейлікке әкелді.
Кракатау жанартауы	1883 жылы	Солтүстік жарты шардың жазғы температурасы 1.2 °C-қа дейін төмендеді.
Пинатубо жанартауы (Филиппин)	1991 жылы	АҚШ-та уақытша суыту мен жаппай су тасқындарына себеп болды.

Пайдаланылған дереккөздер

1. Stothers, Richard B. (1984). "The Great Tambora Eruption in 1815 and Its Aftermath". Science. 224 (4654): 1191–1198.
2. Schurer, Andrew P.; Hegerl, Gabriele C.; Luterbacher, Jürg; Brönnimann, Stefan; Cowan, Tim; Tett, Simon F. B. (2019). "Disentangling the causes of the 1816 European year without a summer". Environmental Research Letters. 14 (9).
3. Oppenheimer, Clive (2003). "Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815". Progress in Physical Geography. 27 (2): 230–259.
4. Fagan, Brian M. (2000). The Little Ice Age: how climate made history, 1300–1850. Basic Books.
5. Post, John D. (1977). The last great subsistence crisis in the Western World. Johns Hopkins University Press.
6. Stommel, Henry (1983). Volcano weather: the story of 1816, the year without a summer. Seven Seas Press.
7. Chenoweth, Michael (1996). "Ships' Logbooks and 'The Year Without a Summer'". Bulletin of the American Meteorological Society. 77 (9): 2077–2094.
8. Zerefos, C. S.; Gerogiannis, V. T.; Balis, D.; Zerefos, S. C.; Kazantzidis, A. (2007). "Atmospheric effects of volcanic eruptions as seen by famous artists and depicted in their paintings". Atmospheric Chemistry and Physics Discussions. 7 (2): 5145–5172.