Ибақ Хан

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Ибақ хан
(Сейіт-Ибрахим)
Лауазымы
Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шейбан әулетінің билеушісі
1468 — 1493/1495
Ізашары жоқ
Ізбасары Мамық сұлтан
Өмірбаяны
Діні ислам
Дүниеге келуі белгісіз
Қайтыс болуы 1493 немесе 1495
Әкесі Махмұдбек
Балалары Құлұқ, Ханзада, Мұртаза

Ибақ хан (Сейіт-Ибрахим хан, орыс. Ивак-царь, Упак, Айбак, тат. Айбәк хан, Ибәк) (туған жылы белгісіз – 1493/1495) — Шейбани әулетінен шыққан Түмен хандығының билеушісі (1468-1493/1495).

Шығу тегі[өңдеу]

Ата тегі: Шыңғыс ханЖошы – Сибан (Шайбан) – Баhадүр – Жошы Бұқа – Бадағұл – Мың Темір хан – Бек Қонды – Әли –Қожа Мұхаммед хан – Махмұдбек хан – Ибақ хан.

Өмірбаяны[өңдеу]

Түмен ханы ретінде[өңдеу]

Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың 2-ші жартысынан бастап кездеседі. Әбілхайыр ханның мұрагері Шейх-Хайдар ханға қарсы болған топтың ішінде Ибақ ханның да есімі аталады. Жазба деректерге сәйкес 1469 жылы Шейх-Хайдарға қарсы шыққандардың қатары келесідей болды: Үлкен Орданың ханы Ахмет, алтынордалық Барақ ханның ұрпақтары (Керей мен Жәнібек), Маңғыт жұртының (Ноғай Ордасының) бектері Аббас, Мұса, Жамқұршы, Түмен билеушісі Ибақ. Бірқатар қақтығыстарға қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. 1469 жылы Ибақ хан Дешті Қыпшақтағы Көшпелі өзбектер мемлекетін құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған Қажы-Тархан қаласын (Астрахан) қоршауға алады. Жорықты Үлкен Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды.

Ибақ хан Дешті Қыпшақта Қазақ хандығының күшеюіне байланысты Батыс Сібірге кетуге мәжбүр болады. Жергілікті Тайбұға әулетімен туыстық қатынас орнату арқылы, ол аймақтағы өз билігін күшейтіп, кейін Тобыл мен Ертіс өңірінің жеке дара билеушісіне айналды.

Ноғай ханы ретінде[өңдеу]

1473 жылы Ноғай Ордасының биі Мұса Ибақ ханмен одақ құру жоспарын іске асыра бастады. Ибақ ханның қызы Мұсаның әйелі атанды. Осы оқиғалардан кейін Ибақ орыс жазба деректерінде "ноғай ханы" ретінде белгілі.

1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзаларымен бірге (Мұса және Жамқұршымен) Үлкен Орданың билеушісі Ахмет ханға қарсы шабуыл жасап, оны өлтірді. Ибақ хан Ахметтің көшпелі ордасын (ордабазарды) өзімен бірге Түменге алып кетті. "Ордабазардың" көмегімен Ибақ хан Түмен жұртының әскери және экономикалық күшін арттырды. 1481 жылғы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында баяндалған.

Қазан ханы ретінде[өңдеу]

1489 жылдан бастап Түмен хандығында Қазаннан қашуға мәжбүр болған топтың ықпалы арта түсті. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны Қазан ханы ретінде мойындады. 1489 жылдан кейін кейбір жазба деректер Ибақ ханды "қазан ханы" деп көрсеткен.

1492 жылы ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен Мамық сұлтан Еділдің бойындағы Қажы-Тарханды (қазіргі Астрахань) сәтсіз шабуылдады.

Орыс мемлекетімен саяси қарым-қатынастары[өңдеу]

1481, 1483 және 1489 жылдары орыстармен достық, сауда қарым-қатынастарын орнату мақсатымен Иван ІІІ-ге елшіліктер жібереді. 1489 жылғы елшілік алдына қойған мақсаттарға жеткен жоқ.

Тарихи әдебиеттерде Ибақ ханның мемлекеті Түмен хандығы деп те аталады. Шибан әулетінің Сібірде орын алған саяси өзгерістеріне қарамастан, шығыс жазба деректерінде Түмен хандығы "Тура" немесе "Тура хандығы" атауымен белгілі. Мемлекеттің астанасы Чинги-Тура қаласы болды. Кейбір деректерге қарағанда, 1495 жылы жергілікті түркі тайпаларының билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар бұрынғы Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен Чинги-Тура қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтіреді. Ибақ ханның 5 баласы болды. Бірақ олардың ешқайсысы хан тағына отыра алмады. Ибақ ханның ұрпақтарының ішіндегі белгілісі – Сібір хандығының билеушісі Көшім хан.

Сілтемелер[өңдеу]