Мазмұнға өту

Иран ядролық бағдарламасы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Иран ядролық бағдарламасы

Иран ядролық бағдарламасы (парсы: برنامه هسته‌ای ایران‎) — бірнеше зерттеу нысандарын, екі уран кен орнын, бір зерттеу реакторын және уранды қайта өңдеу объектілерін қамтиды, олардың құрамына уранды байыту бойынша белгілі үш зауыт кіреді.[1] Иранға ядролық қару әзірлеу бойынша айыптаулар үнемі тағылып келді және тағылып келеді.

2025 жылғы 12 маусымда Атом қуаты халықаралық агенттігі Иранның ядролық қаруды таратпау келісімі шеңберіндегі міндеттемелерін орындамай отырғаны туралы қарар қабылдады. 2025 жылғы жағдай бойынша агенттік Иранда 27 ядролық нысанды тіркеді, олардың 7-еуі — декларацияланбаған.

2025 жылғы 13–24 маусым аралығында Израиль мен АҚШ Иранның ядролық нысандарына ядролық қару жасауға жол бермеу мақсатында бірқатар зымыран-бомбалық соққылар жасады.[2]

Тарихы

[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Патша кезеңі

[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Иранның қазіргі ядролық бағдарламасының сипаты айтарлықтай дәрежеде патша дәуірінде әзірленген ядролық бағдарламаға байланысты анықталады. Бұл ядролық инфрақұрылымды құру стратегиясына қатысты, яғни ядролық отын кезеңінің тиісті буындарына. Мұндай стратегия едәуір дәрежеде өзін-өзі қамтамасыз етуге, «сыни» технологияларды меңгеруге бағытталған еді, бұл елде ядролық қару пайда болуына ғылыми-техникалық негіз жасады. Сол кезде негізгі рөлді батыс елдерімен, ең алдымен АҚШ, ФРГ және Франциямен кең көлемді ынтымақтастық ойнады.[3][4]

Иран мен АҚШ арасындағы қатынастар ұзақ әрі қарама-қайшы сипатқа ие. ХХ ғасырдың басында табылған мұнай кен орындары Иранды батыс компаниялары үшін өте тартымды етті. 1960-жылдары Иран патшасы ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салтын өзгертуге әрекет жасады: 1950—1960-жылдардың ішінде Иран патшасы Мухаммед Реза Пехлеви «Ақ революция» деп аталатын әрекетке, яғни қазіргі тілмен айтқанда модернизацияға талпыныс жасады; бұл елді батыстандыру, оны батыстық бағытқа көшіру әрекеті болды.[5] 1957 жылғы 5 наурызда Иран «Атом бейбітшілік үшін» бағдарламасы аясында атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану жөнінде АҚШ-пен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. 1957 жылы Атом қуаты халықаралық агенттігі (АҚХА) құрылды, Иран келесі жылы бірден АҚХА-нің мүшесі болды.[6]

1963 жылы Иран атмосферада, ғарыш кеңістігінде және су астында ядролық қаруды сынауға тыйым салу туралы шартқа қосылды, бұл шартқа КСРО, АҚШ және Ұлыбритания 1963 жылғы 5 тамызда Мәскеуде қол қойған. Ядролық сынақтарға жан-жақты тыйым салу туралы шартқа Иран қол қойған, бірақ ратификацияламаған.

Инфрақұрылым

[өңдеу | қайнарын өңдеу]
Иран ядролық бағдарламасы негізгі нысандары

2025 жылғы жағдай бойынша Атом қуаты халықаралық агенттігі Иранда 27 ядролық нысанды есепке алды, олардың 7-еуі — декларацияланбаған.[7]

Иранда бүкіл ел аумағына шашырай орналасқан, әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарымен қорғалған және жақсы нығайтылған ядролық нысандар бар. Мұнда медициналық радиоизотоптардан бастап қоймалар мен центрифугалардағы төмен байытылған уранға дейінгі әртүрлі ядролық отынның едәуір қоры бар.[8]

Ирандағы жарияланған ядролық нысандардың толық емес тізімі (Халықаралық атом энергиясы агенттігі, Ядролық қауіп-қатерді азайту бастамасы қоры және басқа дереккөздер мәліметтері бойынша):

  • Тегеран зерттеу реакторы (ТИР, TRR) — қуаты 5 МВт болатын шағын тәжірибелік реактор;
  • Исфаһан, Uranium Conversion Facility (UCF);
  • Нетенз отынды байыту зауыты (FEP) — төмен байытылған уран (LEU) өндіретін зауыт, 16 428 орнатылған центрифугамен;
  • Нетенз зерттеу отынды байыту зауыты (PFEP) — төмен байытылған уранды өндіру, зерттеу және әзірлеумен айналысатын зауыт, 702 (немесе 16 500?) орнатылған центрифугамен;
  • Қом қаласындағы «Фордо» отынды байыту зауыты (FFEP) — U-235 құрамын 20%-ға дейін байытылған UF6 өндіретін зауыт, 2710 орнатылған центрифугамен;
  • Эрак — Иранның ядролық тәжірибелік реакторы (IR-40), ауыр су өндірілетін зауыт, 40 МВт қуатты реактор (құрылыс сатысында);
  • Бушер АЭС (БАЭС);[9]
  • Эрдекан — ядролық отын зауыты.

Дереккөздер

[өңдеу | қайнарын өңдеу]
  1. ↑ Congressional Research Service Iran’s Nuclear Program: Status (20 желтоқсан 2019). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 мамыр 2019. Тексерілді, 30 қараша 2020.
  2. ↑ Иран-Израиль қақтығысы қалай басталды?  (қаз.). 24.kz (18 маусым 2025). Тексерілді, 28 ақпан 2026.
  3. ↑ Haidar, J.I., 2015."Sanctions and Exports Deflection: Evidence from Iran. Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 қазан 2015.," Paris School of Economics, University of Paris 1 Pantheon Sorbonne, Mimeo
  4. ↑ Новиков В. Ракетно-ядерное нераспространение: вопрос Ирана // Ядерный контроль: журнал ПИР — Центра. — 2002. — № 5 — С. 50
  5. ↑ Новиков В. Е., Хлопков А. В. Военная программа ядерная программа Ирана // Ядерное нераспространение: краткая энциклопедия. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН); ПИР-Центр, 2009. С. 51-55
  6. ↑ Member States of the IAEA
  7. ↑ Атака Израиля на Иран: хроника нападения, какие ядерные объекты атакованы, ответ Тегерана  (орыс.). РБК (13 июня 2025). Тексерілді, 13 маусым 2025.
  8. ↑ [1] Мұрағатталған 2 қаңтардың 2019 жылы. // «Взгляд»
  9. ↑ Haidar, J.I., 2015."Sanctions and Exports Deflection: Evidence from Iran. Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 қазан 2015.", Paris School of Economics, University of Paris 1 Pantheon Sorbonne, Mimeo
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Иран_ядролық_бағдарламасы&oldid=3561290» бетінен алынған