Исланд кронасы
| Исланд кронасы | |||
|---|---|---|---|
|
íslensk króna (исланд) | |||
| |||
| Кодтар және таңбалар | |||
| Кодтар ISO 4217 | ISK (352) | ||
| Айналымдағы монеталар және банкноталар | |||
| Монеталар | 1, 5, 10, 50 және 100 крона | ||
| Банкноталар | 500, 1000, 2000, 5000 және 10 000 крона | ||
| Банкноталар және монеталар өңдірісі | |||
| Эмиссиялық орталық | Seðlabanki Íslands | ||
| Бағамдар ХВҚ, ЕОБ және ҚРҰБ мәліметтері бойынша аутоматты түрде жаңартылып отырады. | |||
Исланд кронасы (исл. íslensk króna; жекеше түрі — króna, көпше түрі — krónur; ISO 4217 коды — ISK, сандық коды — 352; белгісі — kr) — Исландияның ұлттық ақша бірлігі. Тарихи түрде бір крона 100 эйрирге (исл. eyrir, көпше түрі — aurar) бөлінді, алайда эйрирмен белгіленген соңғы монеталар 2003 жылғы 1 қазанда айналымнан шығарылды.[1]
Қазіргі исланд кронасы тарихи жағынан дат кронасынан тарайды. Исландия 1918 жылға дейін Данияның ақша аймағына кірді. 1918 жылғы Дания—Исландия одағы туралы акті қабылданғаннан кейін Исландия өз валюта саясатын жүргізу құқығын алып, исланд кронасы дат кронасына 1:1 қатынасында жеке валюта ретінде енгізілді.[2]
1922 жылы исланд кронасының дат кронасымен паритеті тоқтап, оның бағамы дербес қалыптаса бастады. Исландия Орталық банкі бұл кезеңді кронаның іс жүзінде дербес валюта ретінде өмір сүре бастаған уақыты деп сипаттайды.[3]
1981 жылдың басында жоғары инфляция жағдайында ақша реформасы жүргізіліп 1 жаңа крона = 100 ескі крона қатынасы бойынша деноминация жасалды.[4]
2001 жылғы 28 наурыздан бастап Исландия өзгермелі валюта бағамы мен инфляциялық таргеттеу режимін қолданады. Орталық банктің инфляциялық нысанасы тұтыну бағалары индексі бойынша жылына 2,5%.[5]
2026 жылғы жағдай бойынша Исландияда 500, 1000, 2000, 5000 және 10 000 крондық банкноттар мен 1, 5, 10, 50 және 100 крондық монеталар заңды төлем құралы болып табылады.[6]
Атауы және белгіленуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исланд тіліндегі króna сөзі «тәж» деген мағынаны білдіреді және даттың krone, норвегтің krone, шведтің krona атауларымен төркіндес.
Көпше түрде валюта атауы krónur болып өзгереді. Мысалы:
- ein króna — бір крона;
- fimm krónur — бес крона;
- hundrað krónur — жүз крона.
Халықаралық валюта коды — ISK, сандық коды — 352.
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Исланд тіліндегі атауы | íslensk króna |
| Қазақша атауы | Исланд кронасы |
| ISO 4217 әріптік коды | ISK |
| ISO 4217 сандық коды | 352 |
| Белгісі | kr |
| Тарихи бөлшек бірлігі | эйрир (eyrir), 1/100 крона |
Қазақстан Республикасының кедендік мақсаттағы валюталар сыныптағышында 352 — ISK — Исланд кронасы — Исландия түрінде көрсетілген.[7]
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дат ақша жүйесінің кезеңі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исландия бірнеше ғасыр бойы Дания мемлекетімен саяси және экономикалық байланыста болғандықтан, аралда дат ақша жүйесі қолданылды.
1873 жылы Дания мен Швеция Скандинавия валюта одағын құрғаннан кейін Данияда ригсдалердің орнына крона енгізілді. 1874 жылдан бастап бұл жүйе Исландияға да тарады.
Осы кезеңде Исландия формалды түрде дербес валюта аймағы болған жоқ. Данияның ақшасы негізгі төлем құралы болып қала берді, алайда аралға арналған ерекше банкноттар да шығарылды.[2]
Исландияның алғашқы банкноттары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]XIX ғасырдың соңында Исландияда жергілікті қаржы институттары қалыптаса бастады.
1886 жылы құрылған Landsbanki Íslands банкноттар шығару құқығына ие болды. Кейін 1904 жылы құрылған Íslandsbanki де банкнот эмиссиясына қатысты.
1927 жылы Landsbanki Íslands қайта ұйымдастырылып, Исландияда банкнот шығарудың айрықша құқығына ие болды. Осы кезеңнен бастап ол орталық банктің бірқатар қызметтерін атқарды.[8]
_from_1928.png)
_from_1928.png)
1928 жылғы банкнот сериясы Исландияның ақша тарихындағы белгілі тарихи сериялардың бірі болды. Оның ақша белгілерінде Исландия тарихы, табиғаты және ұлттық қозғалыс қайраткерлері бейнеленді.
1918 жылы дербес валютаның қалыптасуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1918 жылғы Дания—Исландия одағы туралы акт бойынша Исландия егемен мемлекет мәртебесіне ие болып, Даниямен жеке монарх арқылы байланысқан корольдікке айналды.
Сол жылы исланд кронасы жеке валюта ретінде құрылып: 1 ISK = 1 DKK паритеті белгіленді.[2]
Алғашқы жылдары жаңа ақша бірлігі дат кронасымен бірдей құнды сақтады.
Алайда 1922 жылдың көктемінде бұл паритет бұзылып, исланд кронасы дат кронасына қатысты шамамен төрттен бір бөлікке арзандады. Осы кезден бастап Исландия дербес валюта бағамы саясатын жүргізе бастады.[2][3]
Фунт стерлингке байланыстырылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1922–1925 жылдары крона өзгермелі бағамда болды.
1925 жылы Исландия кронасын британ фунтына байланыстырып: 1 GBP = 22,15 ISK бағамын белгіледі.[2]
Бұл режим 1939 жылдың көктеміне дейін сақталды.
1939 жылы крона шамамен 18–20%-ға девальвацияланды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін валюта АҚШ долларына байланыстырылды.[3]
Республика жарияланғаннан кейін
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1944 жылғы 17 маусымда Исландия республика болып жарияланып, Даниямен монархиялық байланыс толық үзілді.
Соғыстан кейінгі кезеңде крона бағамы бірнеше рет өзгертілді. Экономикада балық экспортының аса үлкен рөлі, сыртқы саудадағы ауытқулар және инфляция валюта саясатына тұрақты әсер етті.
Крона ұзақ уақыт бойы тіркелген немесе басқарылатын валюта бағамы жүйелерінің әртүрлі түрлерінде болды.[3]
Исландия Орталық банкінің құрылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Seðlabanki Íslands 1961 жылы арнайы заңмен құрылды.[8]
Оған банкноттарды шығарудың айрықша құқығы берілді.
1967 жылы монета шығару құқығы да мемлекеттік қазынадан Орталық банкке берілді.[6]
Осылайша, 1967 жылдан бері Исландияның банкноттары мен монеталарын шығаруға жауапты бірыңғай эмиссиялық орган — Seðlabanki Íslands.
1970–1980-жылдардағы инфляция
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1970-жылдары Исландия өте жоғары инфляция кезеңіне кірді.
Орталық банктің тарихи талдауы бойынша, 1974–1983 жылдары крона ресми түрде басқарылатын режимде болғанымен, инфляцияның жоғары болуына байланысты іс жүзінде еркін өзгермелі валютаға ұқсас қозғалды.[3]
Валюта бірнеше рет девальвацияланып, номиналдық ақша сомалары тез өсті.
Осы жағдай ақша бірлігін деноминациялауды қажет етті.
1981 жылғы ақша реформасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1981 жылдың басында Исландия ақша реформасын жүргізді.
Айырбастау қатынасы:
- 1 жаңа крона = 100 ескі крона
болды.[4]
Ескі ақшаның барлық номиналдары жаңа құнының жүзден бірі бойынша айырбасталды.
Реформа барысында жаңа банкноттар мен монеталар айналымға шығарылды. Бастапқы жаңа банкноттар қатарында:
- 10 крона;
- 50 крона;
- 100 крона;
- 500 крона
болды.
Кейін инфляция мен сатып алу қабілетінің өзгеруіне байланысты 10, 50 және 100 крондық банкноттардың орнына монеталар енгізілді.[4]
10 крондық банкноттарды жаңа айналымға шығару 1984 жылы, 50 крондықтарды 1987 жылы, ал 100 крондықтарды 1995 жылы тоқтатылды.
Олар 2007 жылғы 1 маусымнан кейін сауда операцияларында жарамсыз болды.[9]
Валюта бағамының саясаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исландия ХХ ғасыр бойы валюта бағамының көптеген режимдерін қолданды.
| Кезең | Негізгі режим |
|---|---|
| 1918–1922 | Дат кронасымен 1:1 паритет |
| 1922–1925 | Өзгермелі бағам |
| 1925–1939 | Фунт стерлингке байланыстырылған бағам |
| 1939–1973 | Негізінен АҚШ долларына негізделген тіркелген бағам |
| 1974–1983 | Жоғары инфляция жағдайындағы іс жүзіндегі өте икемді бағам |
| 1980-жылдардың соңы – 2001 | Валюта бағамын тұрақтандыруға бағытталған басқарылатын режим |
| 2001 жылдан | Өзгермелі бағам және инфляциялық таргеттеу |
1989 жылғы желтоқсанда крона салыстырмалы түрде шынайы деңгейде бекітіліп, инфляцияны төмендетуде валюта бағамының тұрақтылығы маңызды құралға айналды.
1990-жылдардың ортасында капитал қозғалысы еркіндеген сайын тіркелген бағам саясатын жүргізу қиындай түсті.
1990-жылдардың соңында бағам дәлізі біртіндеп кеңейтіліп, 2001 жылғы наурызда бұл режим тоқтатылды.[3]
Инфляциялық таргеттеу
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2001 жылғы 27 наурызда Исландия Үкіметі мен Орталық банк ақша-несие саясатының жаңа жүйесін жариялады. Ол 28 наурыздан бастап күшіне енді.[5]
Бұрынғы валюта бағамының ауытқу дәлізі жойылып, крона өзгермелі бағамға жіберілді.
Негізгі инфляциялық нысана:
- жылдық ТБИ инфляциясы — 2,5%
болып белгіленді.
Егер инфляция нысанадан 1,5 пайыздық тармақтан артық ауытқыса, Орталық банк Үкіметке:
- ауытқудың себептерін;
- қолданылатын шараларды;
- инфляцияны нысанаға қайтарудың болжамды мерзімін
түсіндіретін ашық есеп ұсынуға міндетті.[5]
2026 жылғы жағдай бойынша 2,5%-дық инфляциялық нысана өзгермеген.
Қазіргі валюта бағамы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исланд кронасы еркін өзгермелі валюта болып табылады.
Оның нарықтық бағамы Исландияның ішкі банкаралық валюта нарығындағы сұраныс пен ұсыныс негізінде қалыптасады.[10]
Seðlabanki Íslands әр жұмыс күні негізгі шетел валюталарына қатысты ресми анықтамалық бағам жариялайды.
Бұл бағам тікелей сауда бағамы емес; ол заңнамада көзделген анықтамалық мақсаттар үшін пайдаланылады.[10]
Крона бағамына:
- Исландия мен шетелдегі пайыздық мөлшерлемелер;
- инфляция;
- туризмнен түсетін валюталық кіріс;
- балық және теңіз өнімдерінің экспорты;
- алюминий өнеркәсібі;
- халықаралық капитал қозғалысы;
- инвесторлардың тәуекелге көзқарасы;
- сыртқы сауда мен ағымдағы шот балансы әсер етеді.
2008 жылғы қаржы және валюта дағдарысы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исланд кронасы тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі — 2008 жылғы Исландия қаржы дағдарысы.
2000-жылдары Исландияның коммерциялық банктері халықаралық қаржы нарықтарынан ірі көлемде қарыз алып, олардың активтері ел экономикасының көлемімен салыстырғанда өте үлкен деңгейге жетті.
2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы кезінде сыртқы қаржыландыру тоқтап, Исландияның үш ірі коммерциялық банкі құлады.
Орталық банктің бағалауынша, 2008 жылдың басынан қазан айының соңына дейін крона бағамы 50%-дан астам төмендеді.[11]
Кронаның құлдырауы:
- шетел валютасымен берілген қарыздардың ауыртпалығын арттырды;
- импортты қымбаттатты;
- инфляцияны күрт көтерді;
- үй шаруашылықтары мен кәсіпорындардың балансына соққы берді.
2008 жылдың соңында инфляция 20%-ға жуықтады.[11]
Үш негізгі банктің үлесіне Исландияның банк жүйесінің шамамен 85%-ы келген.[12]
Капитал қозғалысына шектеулер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кронаның одан әрі құлдырауын және капиталдың жаппай сыртқа шығуын болдырмау мақсатында 2008 жылғы қарашада капитал қозғалысына уақытша шектеулер енгізілді.
Шектеулердің мақсаты:
- валюта нарығын тұрақтандыру;
- шетелге күрт капитал ағымын тоқтату;
- қаржы жүйесін қайта құруға уақыт беру;
- үй шаруашылықтары мен компанияларға борыштарын қайта құрылымдауға мүмкіндік жасау
болды.[11]
Экономика тұрақтанғаннан кейін шектеулер кезең-кезеңімен жеңілдетілді.
2017 жылғы 14 наурызда үй шаруашылықтары мен кәсіпорындарға қатысты қалған шектеулердің басым бөлігі алынып тасталды.[13]
Осылайша 2008 жылғы дағдарыстан кейінгі төтенше валюталық режим біртіндеп аяқталды.
Қазіргі банкноттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылғы жағдай бойынша бес номинал заңды төлем құралы болып табылады:
- '500, 1000, 2000, 5000 және 10 000 крона.[14]
Қазіргі серияның көркемдік дизайнын негізінен Кристин Төркельсдоуттир (Kristín Þorkelsdóttir) мен Стивен А. Фэрбэрн (Stephen A. Fairbairn) әзірледі.[6]
| Номиналы | Аверсіндегі негізгі тұлға | Негізгі түсі | Өлшемі | Алғаш айналымға енгізілген |
|---|---|---|---|---|
| 500 крона | Йоун Сигурдссон (Jón Sigurðsson) | қызыл | 145 × 70 мм | 1981 |
| 1000 крона | Бриньоульвюр Свейнссон (Brynjólfur Sveinsson) | күлгін | 150 × 70 мм | 1984 |
| 2000 крона | Йоуханнес С. Кьярваль (Jóhannes S. Kjarval) | қоңыр-сары / көк-күлгін | 150 × 70 мм | 1995 |
| 5000 крона | Рагнхейдюр Йоунсдоуттир (Ragnheiður Jónsdóttir) | көк | 155 × 70 мм | 1986 |
| 10 000 крона | Йоунас Хадльгримссон (Jónas Hallgrímsson) | көк | 162 × 70 мм | 2013 |
500 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]500 крондық банкнота 1981 жылы айналымға енгізілді. Қорғанышы жетілдірілген нұсқасы 2005 жылғы қазанда шығарылды.[15]
Аверсінде Исландияның тәуелсіздік қозғалысының жетекшісі Йоун Сигурдссон (Jón Sigurðsson, 1811–1879) бейнеленген.
Реверсінде Йоун Сигурдссон жазу үстелінде жұмыс істеп отырған күйінде көрсетілген. Композицияда оның жеке заттары мен Исландия парламенті оның дәуірінде жиналған Рейкьявик гимназиясының ғимараты да бейнеленген.[15]
Көру қабілеті нашар адамдарға арналған белгі — аверсіндегі бір бедерлі тік сызық.
1000 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1000 крондық банкнота 1984 жылы шығарылды, ал қорғанышы жаңартылған нұсқасы 2004 жылғы қарашада айналымға енгізілді.[16]
Аверсінде XVII ғасырдағы Скаульхольт епископы Бриньоульвюр Свейнссон (Brynjólfur Sveinsson, 1605–1675) бейнеленген.
Реверсінде 1650–1802 жылдары тұрған Бриньоульвюр шіркеуі және оның сәулеттік қимасы көрсетілген.
Көру қабілеті төмен адамдар үшін екі бедерлі тік сызық қолданылған.[16]
2000 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2000 крондық банкнота 1995 жылы айналымға енгізілді.[17]
Аверсінде белгілі исланд суретшісі Йоуханнес С. Кьярваль (Jóhannes S. Kjarval, 1885–1972) бейнеленген.
Фонда оның Outside and Inside туындысының стилизацияланған бөлігі пайдаланылған.
Реверсінде Кьярвальдың Yearning for Flight картинасы мен Woman and Flowers суреті орналастырылған.[17]
Көзі нашар көретін адамдарға арналған белгі ретінде бедерлі ашық үшбұрыш қолданылады.
2000 крон банкнотының ерекше мәртебесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2000 крондық банкнота 2026 жылы толық заңды төлем құралы болып қала береді. Алайда Seðlabanki Íslands оны жаңа айналымға шығаруды әлдеқашан тоқтатқан.[20]
Сондықтан бұл номинал:
- жарамды;
- саудада қолданылуы мүмкін;
- бірақ Орталық банк оны айналымға қайта шығармайды;
- қалған банкноттардың саны біртіндеп азайып келеді.
2026 жылғы шілденің соңында 2000 крондық банкноттардың үлесі барлық банкноттардың құнының небәрі 0,32%-ын құрады.[21]
5000 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]5000 крондық банкнота 1986 жылы шығарылды. Қорғанышы жаңартылған нұсқасы 2003 жылғы қарашада айналымға енгізілді.[18]
Аверсінде XVII ғасырдағы кесте өнерінің шебері Рагнхейдюр Йоунсдоуттир (Ragnheiður Jónsdóttir, 1646–1715), оның жұбайы — Хоулар епископы Гисли Торлакссон және епископтың бұрынғы екі әйелі бейнеленген.
Реверсінде Рагнхейдюрдің екі қызға кесте тігуді үйретіп отырған көрінісі берілген.
Ою-өрнектер Исландия Ұлттық музейінде сақталған Laufáskirkja шіркеуінің алтарь матасынан алынған.[18]
10 000 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]10 000 крона — қазіргі Исландиядағы ең жоғары банкнот номиналы. Ол 2013 жылы айналымға енгізілді.[19]
Аверсінде ақын, ғалым, эссеист және табиғат зерттеушісі Йоунас Хадльгримссон (Jónas Hallgrímsson) бейнеленген.
Фонда Хауафьядль және Хрёйндранги таулары көрінеді.
Реверсте Йоунас Хадльгримссонның Скидльбрейдюр тауына салған қарындаш суреті пайдаланылған.[19]
10 000 крон банкнотында кең, терезелі Optiks қорғаныш жібі қолданылады. Онда гүл бейнесі мен 10000 KRÓNUR жазуы көрінеді.
Банкноттардың қорғаныш жүйесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазіргі банкноттардың барлығында Исландия тәуелсіздігі қозғалысының жетекшісі Йоун Сигурдссонның портреті түріндегі сутаңба бар.[6]
Банкноттардың қорғаныш элементтеріне:
- мақта талшығынан жасалған арнайы қағаз;
- сутаңба;
- металдандырылған қорғаныш жіптері;
- микромәтін;
- бедерлі терең баспа;
- ультракүлгін жарықта көрінетін элементтер;
- арнайы фольга;
- сериялық нөмірлер;
- көзі нашар көретін адамдарға арналған бедерлі таңбалар жатады.
10 000 крон банкнотында бұларға қоса кең оптикалық терезелі қорғаныш жібі қолданылады.[19]
Монеталар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылғы жағдай бойынша Исландияда:
- 1, 5, 10, 50 және 100 крона
монеталары заңды төлем құралы.[22]
Қазіргі монеталардың дизайнын Трёстюр Магнуссон (Þröstur Magnússon) әзірлеген.[6]
Монеталардың ортақ көркемдік ерекшелігі — Исландия табиғатының екі негізгі символдық тобы:
- Исландияның мифологиялық төрт қорғаушы рухы (landvættir);
- ел экономикасы мен табиғатында маңызды орын алатын теңіз жануарлары.
| Номиналы | Диаметрі | Қазіргі салмағы | Қазіргі материалы | Реверсіндегі бейне | Алғаш енгізілген |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 крона | 21,5 мм | 4,0 г | никельмен қапталған болат | нәлім | 1981 |
| 5 крона | 24,5 мм | 5,6 г | никельмен қапталған болат | екі дельфин | 1981 |
| 10 крона | 27,5 мм | 6,9 г | никельмен қапталған болат | төрт мойва | 1984 |
| 50 крона | 23,0 мм | 8,25 г | никельді жез | жағалау шаяны | 1987 |
| 100 крона | 25,5 мм | 8,5 г | никельді жез | пинагор балығы | 1995 |
1 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1 крона монетасы 1981 жылы шығарылды.
Аверсінде Исландияның төрт мифологиялық қорғаушы рухының бірі — алып бейнеленген.
Реверсінде нәлім (Gadus morhua) бейнесі бар.[22]
Алғашқы монеталар мыс-никель қорытпасынан жасалды және салмағы 4,5 г болды.
1989 жылдан бастап никельмен қапталған болат қолданылып, салмағы 4,0 грамға дейін азайтылды.
5 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]5 крона 1981 жылы айналымға шықты.
Аверсінде Исландияның төрт қорғаушы рухы, ал реверсінде екі кәдімгі дельфин (Delphinus delphis) бейнеленген.[22]
Алғашқы мыс-никель нұсқасының салмағы 6,5 г болды. 1996 жылдан бері никельмен қапталған болаттан жасалған 5,6 грамдық нұсқа шығарылады.
10 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]10 крона монетасы 1984 жылы енгізілді.
Аверсінде төрт қорғаушы рухтың стилизацияланған композициясы, ал реверсте төрт мойва (Mallotus villosus) бейнеленген.[22]
1996 жылдан бастап монета мыс-никельдің орнына никельмен қапталған болаттан соғылады.
50 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]50 крона монетасы 1987 жылы айналымға енгізілді.
Ол никельді жезден жасалған. Реверсінде жағалау шаяны (Carcinus maenas) бейнеленген.[22]
100 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]100 крона монетасы 1995 жылы шығарылды.
Аверсінде Исландияның төрт қорғаушы рухы көрсетілген.
Реверсіндегі бейне — пинагор (Cyclopterus lumpus).[22]
100 крон қазіргі айналымдағы ең жоғары монета номиналы болып табылады.
Төрт қорғаушы рух
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазіргі монеталардағы көркемдік жүйенің негізгі элементтерінің бірі — Исландияның төрт мифологиялық қорғаушы рухы.
Олар Исландияның мемлекеттік елтаңбасында да бейнеленген және ортағасырлық Жер шеңбері (Heimskringla) шығармасындағы аңызбен байланысты.
Төрт рух:
- айдаһар;
- жыртқыш құс;
- бұқа;
- алып
түрінде сипатталады.
1 кронада олардың ішінен алып жеке бейнеленсе, 5, 10, 50 және 100 кронада төрт қорғаушының стилизацияланған композициясы қолданылады.[22]
Эйрирдің айналымнан алынуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тарихи түрде:
- 1 крона = 100 эйрир.
Эйрирдің көпше түрі — аурар (aurar).
1981 жылғы реформа кезінде 5, 10 және 50 аурар монеталары шығарылған.
Алайда олардың сатып алу қабілетінің төмендеуіне байланысты барлық аурар монеталарын айналымнан алу туралы шешім қабылданды.
2003 жылғы 1 қазаннан бастап:
- 5 аурар;
- 10 аурар;
- 50 аурар
монеталары заңды төлем құралы болудан қалды.[1]
Осы күннен кейін Исландиядағы қолма-қол төлемдердің қорытынды сомасы бүтін кронаға дөңгелектелетін болды.
50 аурардан аз қалдық төмен қарай, 50 аурар және одан көп қалдық жоғары қарай дөңгелектелді.
Эйрир тарихи және есептік ұғым ретінде кездескенімен, физикалық ақша бірлігі ретінде қазіргі айналымда қолданылмайды.
2026 жылғы қолма-қол ақша айналымы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исландия Орталық банкінің деректері бойынша, 2026 жылғы шілденің соңында айналымдағы банкноттар мен монеталардың жалпы номиналдық құны:
- 69 168 334 000 крона
болған.[21]
Банкноттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Номиналы | Айналымдағы жалпы құны | Барлық банкноттар құнындағы үлесі |
|---|---|---|
| 10 000 крона | 39 775 020 000 ISK | 61,80% |
| 5000 крона | 14 783 860 000 ISK | 23,17% |
| 2000 крона | 205 605 000 ISK | 0,32% |
| 1000 крона | 7 537 191 500 ISK | 11,66% |
| 500 крона | 1 976 501 500 ISK | 3,05% |
| Барлығы | 64 278 178 000 ISK | 100% |
Айналымдағы банкноттар құнының шамамен 85%-ы 5000 және 10 000 крон номиналдарына тиесілі.
10 000 крон банкноты жалғыз өзі банкноттардың жалпы құнының 61,8%-ын құрады.
Монеталар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Номиналы | Айналымдағы жалпы құны | Барлық монеталар құнындағы үлесі |
|---|---|---|
| 100 крона | 3 185 000 000 ISK | 65,13% |
| 50 крона | 809 640 000 ISK | 16,56% |
| 10 крона | 638 480 000 ISK | 13,06% |
| 5 крона | 134 619 000 ISK | 2,76% |
| 1 крона | 122 417 000 ISK | 2,50% |
| Барлығы | 4 890 156 000 ISK | 100% |
Қолма-қол және электрондық төлемдер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исландияда карталар мен басқа электрондық төлемдер өте кең таралған.
Исландия Орталық банкі қолма-қол ақшаның күнделікті саудадағы үлесі тарихи кезеңдермен және көптеген басқа елдермен салыстырғанда төмен екенін атап өтеді.[23]
Көптеген тұрғындар:
- дебеттік және кредиттік карталарды;
- смартфондағы төлем қосымшаларын;
- смарт-сағат арқылы төлемді;
- онлайн-банкингті пайдаланады.
Соған қарамастан, Орталық банк қолма-қол ақшаны толық артық деп есептемейді.
Электр қуаты немесе электрондық төлем жүйелері істен шыққан жағдайда азық-түлік пен дәрі-дәрмек сияқты аса қажетті тауарларды сатып алу үшін қолма-қол ақша резервтік құрал ретінде маңызды болуы мүмкін.[23]
Орталық банктің цифрлық валютасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Seðlabanki Íslands басқа орталық банктер сияқты орталық банктің цифрлық валютасы (CBDC) тұжырымдамасын зерттеп келеді.
Мұндай ақша шығарылған жағдайда ол:
- орталық банк міндеттемесі;
- қолма-қол ақшаның электрондық баламасы;
- жеке криптовалютадан ерекшеленетін мемлекеттік ақша
болар еді.
2026 жылғы жағдай бойынша Исландия Орталық банкі цифрлық кронаны енгізу туралы шешім қабылдаған жоқ.[23]
Банк шетелдегі жобаларды қадағалап, болашақта CBDC енгізудің ықтимал артықшылықтары мен кемшіліктерін бағалауды жалғастыруда.
TIPS жүйесіне қосылу
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылғы 24 маусымда Исландия Орталық банкі Еуропалық орталық банкпен Исландияның TIPS жедел төлемдер жүйесіне қосылуы туралы келісімге қол қойды.[24]
Жоспар бойынша 2028 жылдан бастап исланд кронасындағы банкаралық төлемдер TIPS инфрақұрылымы арқылы орталық банк ақшасымен бірден есеп айырыса алады.
Исланд кронасы TIPS жүйесіндегі бесінші валюта болады. Жүйеде:
- еуро;
- швед кронасы;
- дат кронасы;
- 2028 жылдан норвег кронасы;
- 2028 жылдан исланд кронасы
қолданылады.[24]
TIPS тәулік бойы және жыл бойы жедел төлемдерді өңдеуге мүмкіндік береді.
Орталық банк бұл қадам Исландия төлем жүйесінің:
- қауіпсіздігін;
- сенімділігін;
- операциялық тұрақтылығын;
- халықаралық стандарттармен үйлесімділігін арттырады деп күтеді.[24]
Қазақстан дереккөздерінде
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстанның ресми құжаттары мен қазақ тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдарында валюта атауы «исланд кронасы» түрінде қолданылады.
Ресми сыныптағыш
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстан Республикасының валюталар сыныптағышында:
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Сандық код | 352 |
| Әріптік код | ISK |
| Қазақша атауы | Исланд кронасы |
| Мемлекет | Исландия |
деп көрсетілген.[7]
Осылайша Қазақша Википедиядағы мақала атауы үшін «Исланд кронасы» нұсқасының ресми қазақстандық терминологиялық негізі бар.
Kazinform материалдарында
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстандық ҚазАқпарат (Kazinform) агенттігінің Исландияға арналған қазақ тіліндегі анықтамалық материалында:
- «Ұлттық ақша бірлігі — исланд кронасы»
деп көрсетілген.[25]
Агенттік бұл атауды кейінгі анықтамалық материалдарында да қолданған.[26]
Tengri Travel материалдарында
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстандық Tengri Travel порталының Исландия туралы қазақ тіліндегі ел анықтамасында:
- «Валютасы: исланд кронасы»
деп көрсетілген.[27]
Бұл да атаудың қазіргі қазақ тіліндегі қолданысын растайды.
Қазақстандық қаржы баспасөзінде
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстандық Курсив іскерлік басылымының валюталар мен әлемдік активтердің динамикасына арналған нарықтық кестелерінде исланд кронасы халықаралық валюталардың бірі ретінде көрсетілген.
Мысалы, 2020 жылғы қаңтардағы нарық шолуында орыс тіліндегі «Исландская крона» атауы басқа әлемдік валюталармен қатар берілген.[28]
Осылайша исланд кронасы Қазақстандағы:
- ресми валюталық сыныптағыштарда;
- қазақ тіліндегі ақпарат агенттіктерінде;
- туристік анықтамалықтарда;
- қаржы нарығына арналған іскерлік баспасөзде
кездеседі.
Тарихи банкноттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исландиядағы банкнот эмиссиясының тарихы қазіргі Орталық банк құрылғанға дейін басталған.
XIX ғасырдың соңынан бастап жергілікті қазынашылық пен банктер Исландияға арналған банкноттар шығарды.
1927 жылдан Landsbanki Íslands банкнот шығарудың айрықша құқығына ие болды.[8]
1928 жылғы серияның кейбір банкноттары қазіргі уақытта Wikimedia Commons-та еркін лицензиялық мәртебемен қолжетімді.
1928 жылғы 500 крона банкнотының аверсінде Исландия тәуелсіздігі қозғалысының жетекшісі Йоун Сигурдссонның портреті қолданылған.
Бұл тарихи банкноттың дизайны 1956 жылға дейін жасалғандықтан, Wikimedia Commons оны Исландиядағы авторлық құқық мерзімі аяқталған валюта бейнесі ретінде қоғамдық игілікке жатқызады.[29]
Қазіргі ақша дизайнының авторлық құқығы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Исландияның қазіргі банкноттары мен монеталарының суреттерін Wikimedia Commons-та пайдалану басқа көптеген валюталарға қарағанда шектеулі.
Commons ережесіне сәйкес, Исландияда 1955 жылдан кейін жасалған валюталық дизайндардың авторлық құқықтары сақталады. Сондықтан мұндай банкноттар мен монеталардың фотосуреттері еркін файл ретінде Commons-қа автоматты түрде жүктеле алмайды.[30]
Осы себепті энциклопедиялық мақалада еркін лицензиясы нақты расталған тарихи ақша белгілерін пайдалану қауіпсізірек.
Галерея
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
1928 жылғы 5 крона банкнотының аверсі
1928 жылғы 5 крона банкнотының реверсі
1928 жылғы 10 крона банкнотының аверсі
1928 жылғы 500 крона банкноты
Хронология
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Жыл немесе күн | Оқиға |
|---|---|
| 1874 | Данияның кронаға негізделген ақша жүйесі Исландияда қолданыла бастады |
| 1886 | Исландияда жергілікті банкнот эмиссиясы қалыптаса бастады |
| 1918 | Исланд кронасы дат кронасынан жеке валюта ретінде 1:1 қатынасында енгізілді |
| 1922 | Дат кронасымен паритет тоқтап, исланд кронасының дербес валюта бағамы қалыптаса бастады |
| 1925 | Крона фунт стерлингке байланыстырылды |
| 1939 | Крона девальвацияланып, кейін АҚШ долларына байланыстырылды |
| 17 маусым 1944 | Исландия республика болып жарияланды |
| 1961 | Исландия Орталық банкі құрылып, банкнот шығарудың айрықша құқығын алды |
| 1967 | Монета шығару құқығы Орталық банкке берілді |
| 1981 | 1 жаңа крона = 100 ескі крона қатынасымен деноминация жүргізілді |
| 1984 | 1000 крона банкноты және 10 крона монетасы айналымға енгізілді |
| 1986 | 5000 крона банкноты айналымға енгізілді |
| 1987 | 50 крона монетасы айналымға енгізілді |
| 1995 | 2000 крона банкноты және 100 крона монетасы айналымға енгізілді |
| 28 наурыз 2001 | Өзгермелі бағам және 2,5% инфляциялық таргеттеу режимі енгізілді |
| 1 қазан 2003 | Барлық аурар монеталары заңды төлем құралы болудан қалды |
| 1 маусым 2007 | 10, 50 және 100 крондық банкноттарды саудада пайдалану тоқтатылды |
| қазан 2008 | Үш ірі банк құлап, крона ауыр валюта дағдарысына ұшырады |
| қараша 2008 | Капитал қозғалысына шектеулер енгізілді |
| 2013 | 10 000 крона банкноты айналымға шығарылды |
| 14 наурыз 2017 | Капитал қозғалысына қойылған шектеулердің басым бөлігі алынды |
| 24 маусым 2026 | Исландияның TIPS жедел төлем жүйесіне қосылуы туралы келісім жасалды |
| 2028 | Исланд кронасындағы банкаралық төлемдерді TIPS жүйесінде іске қосу жоспарланған |
Сондай-ақ қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 Central Bank of Iceland. Withdrawal of coin denominated in aurar, 15.08.2003.
- 1 2 3 4 5 Danmarks Nationalbank. Nationalbanken 1818–2018. Web appendix.
- 1 2 3 4 5 6 7 Central Bank of Iceland. Monetary Bulletin 2004/3. Исландияның валюта бағамы тарихына арналған бөлім.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. Withdrawal of banknotes from circulation, 31.05.2006.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. Inflation target.
- 1 2 3 4 5 Central Bank of Iceland. Banknotes and coin.
- 1 2 «Кеден мақсатында пайдаланылатын сыныптағыштар туралы» // Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. History, premises and collections.
- ↑ Central Bank of Iceland. Withdrawal of banknotes.
- 1 2 Central Bank of Iceland. Official exchange rate.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. Capital controls and their role in the economic recovery. (қолжетпейтін сілтеме)
- ↑ Central Bank of Iceland. The financial crisis in Iceland, 11.12.2008.
- ↑ Central Bank of Iceland. Government of Iceland — Annual credit analysis, капитал шектеулерінің алынуы туралы бөлім. Мұрағатталған 30 қарашаның 2023 жылы.
- ↑ Central Bank of Iceland. Valid banknotes in circulation.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. Five hundred kr. banknote.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. One thousand kr. banknote.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. Two thousand kr. banknote.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. Five thousand kr. banknote.
- 1 2 3 4 Central Bank of Iceland. Ten thousand kr. banknote.
- ↑ Central Bank of Iceland. The two thousand krona note is still valid but is being phased out.
- 1 2 3 4 Central Bank of Iceland. Notes and coin in circulation, July 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Central Bank of Iceland. Valid coins in circulation.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. The present and the future: Are banknotes phasing out?.
- 1 2 3 Central Bank of Iceland. Iceland joins Eurosystem’s TIPS for instant payments, 24.06.2026.
- ↑ ҚазАқпарат. «17 маусым. ҚАЗАҚПАРАТ КҮНТІЗБЕСІ: АТАУЛЫ КҮНДЕР, ОҚИҒАЛАР, ЕСІМДЕР», 17.06.2012.
- ↑ ҚазАқпарат. «17 маусым. ҚАЗАҚПАРАТ КҮНТІЗБЕСІ», 17.06.2014.
- ↑ Tengri Travel. «Исландия» ел анықтамалығы.
- ↑ «Курсив», №1 (825), 16.01.2020.
- ↑ Wikimedia Commons. Iceland 500 Kronur banknote of 1928.
- ↑ Wikimedia Commons. Category: Banknotes of Iceland.
Сыртқы сілтемелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Central Bank of Iceland — банкноттар мен монеталар
- Central Bank of Iceland — жарамды банкноттар
- Central Bank of Iceland — жарамды монеталар
- Central Bank of Iceland — қолма-қол ақша айналымының статистикасы
- Central Bank of Iceland — инфляциялық нысана
- Central Bank of Iceland — ресми анықтамалық валюта бағамдары
- Central Bank of Iceland — орталық банк тарихы
- Wikimedia Commons — Исландияның тарихи банкноттары