Ичисйе
| Ичижэ қыт. 伊稚邪 (Yīzhīxié) | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| б.з.д. 126 жылы — б.з.д. 114 жылы | ||
| Ізашары | Гюнчен | |
| Ізбасары | Увэй | |
| Өмірбаяны | ||
| Азаматтығы | Ғұн мемлекеті | |
| Діні | Тәңіршілдік, шаманизм | |
| Дүниеге келуі | Белгісіз | |
| Қайтыс болуы | б.з.д. 114 жылы | |
| Династия | Синьлуань (Ғұн шаньюйлерінің әулеті) | |
| Туған кездегі есімі | Ичижэ (伊稚邪) | |
| Әкесі | Лаошан | |
| Жұбайы | Чжао Синьнің қарындасы | |
| Балалары | Увэй, Цюйдихоу | |
| Шайқасы | Хан-ғұн соғысы, Мобей шайқасы (б.з.д. 119 ж.) | |
өңдеу  | ||
Ичижэ (қыт. 伊稚邪, пінин: Yīzhīxié; туған жылы белгісіз — б.з.д. 114 жылы қайтыс болған) — б.з.д. 126–114 жылдары билік еткен біртұтас Ғұн саяси бірлестігінің тәңірқұты (шаньюйі). Гюнчен шаньюйдің туған бауыры, Лаошан шаньюйдің ұлы. Оның билігі Қытайды белсенді түрде кеңейту саясатын жүргізген Хань империясының императоры У-димен арадағы ең қанды әрі ауыр соғыстар кезеңімен тұспа-тұс келді[1][2].
Билікке келуі және Юданды жеңуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Таққа отырғанға дейін Ичижэ Шығыс Лули-князь лауазымын иеленген болатын. б.з.д. 126 жылы ағасы Гюнчен қайтыс болғаннан кейін, ол заңды мұрагер — Шығыс Туци Юданға қарсы мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырды.[3] Шайқаста Ичижэ Юданның әскерін тас-талқан етіп жеңді. Жеңіліске ұшыраған Юдан Хан империясына қашып кетіп, император У-диден «Шэаньхоу» (She-an-heu) князьдік титулын алды, алайда бірнеше айдан кейін қайтыс болды.[2]
«Ши цзи» дерегі бойынша бұл кезеңде ғұндардың мемлекеттік-әскери құрылымы өте жүйелі болған:
 |
«Ғұн мемлекетінде Сол және Оң Дана князьдар (Туци), Сол және Оң Лули-князьдар, Сол және Оң қолбасшылар, Сол және Оң коменданттар, Сол және Оң сарай әкімшілері мен Сол және Оң Гуду маркіздері бар. Ғұн тілінде "дана" дегенді "туци" дейді, сондықтан олар тақ мұрагерін көбіне Сол жақ Туци-князь деп атайды. Осы жиырма төрт жоғары лауазымды тұлғаның әрқайсысының қарамағында ең көбі он мың, ең азы бірнеше мың атты әскері болады»[2]. |  |
Әскери жорықтары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Шекаралық шайқастар (б.з.д. 125–123 жж.)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]б.з.д. 125 жылы ғұндар Қытай провинцияларына әрқайсысында 30 000 атты әскері бар үш үлкен топпен шабуыл жасады. Хан сарайының Ордос жерін тартып алып, Шоуфан бекінісін салғанына ашуланған Батыс Жүкү-князь шекараға бірнеше рет шапқыншылық жасап, Шоуфанды талан-таражға салды[3].
б.з.д. 124 жылдың басында қытайлық қолбасшы Вэй Цин 100 000 жеңіл атты әскермен ғұндарға қарсы аттанды. Оң жақ Туци-князь қытайлар шегінеді деп қателесіп, өз лагерінде кенеттен қоршауда қалды. Хан әскері ірі жеңіске жетіп, 15 000 ғұнды тұтқынға алып, бір миллионға жуық малды олжалады[1][4].
б.з.д. 123 жылдың басында Вэй Цин Динсянның солтүстігінде 3 000 ғұнның көзін жойды. Алайда қытайлық офицерлер Су Цзянь мен Чжао Синь тым тереңдеп еніп кетіп, ғұндардың қоршауына түсті. Тегі ғұн ханзадасы болған Чжао Синь Ичижэнің жағына өтіп кетті. Шаньюй оған өз қарындасын әйелдікке беріп, Қытай мәселелері бойынша бас кеңесшісі етіп тағайындады. Чжао Синьнің кеңесімен Ичижэ Хан әскерінің соққыларынан қорғану және оларды шөл даланың тереңіне алдап түсіру үшін өз ордасын Гоби шөлінің солтүстігіне көшірді[2][4].
Хоу Цюйбиннің жорықтары мен Хэси дәлізінен айырылу (б.з.д. 122–120 жж.)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]б.з.д. 121 жылдың басында жас қолбасшы Хоу Цюйбин 10 000 атты әскермен Янжи тауларының батысында (қазіргі Ганьсу) 8 960 ғұнның көзін жойды. Сондай-ақ Цилянь тауларына дейін жетіп, 33 000 ғұнды қырды. Сол жылы Сол жақ Туци-князь 40 000 әскермен қытайдың атақты генералы Ли Гуанды қоршауға алды. Ли Гуан екі күн бойы қорғанып, Чжан Цяньның қосымша күштері жеткенде ғұндар шегінді[5].
Хоу Цюйбиннен оңбай жеңілген екі ғұн князі (Хунье мен Сючу) шаньюйдің жазасынан қорқып, Қытайға берілмекші болады. Сючу бас тартқан кезде Хунье оны өлтіріп, 40 000 (кей деректе 100 000-ға жуық) адамымен Хан сарайына бағынды. Бұл оқиға ғұндардың стратегиялық маңызы зор Хэси дәлізіндегі бақылауынан толық айырылуына әкелді[5].
Мобей шайқасы (б.з.д. 119 ж.)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]б.з.д. 119 жылдың ортасында Хан әулеті ғұндарға қарсы бұрын-соңды болмаған ірі күш аттандырды: 100 000 атты әскер, 200 000 жаяу әскер және 140 000 жүк тасушы ат. Гоби шөлінің солтүстігіндегі тарихи шайқас басталды[6].
Вэй Цин өз лагерін күймелермен (арбалармен) қоршап бекітіп, 5 000 атты әскерін майданға шығарды. Ичижэ оған 10 000 сарбазбен жауап берді. Кешке қарай қатты құмды дауыл басталған сәтте, Вэй Цин өз әскерінің негізгі бөлігін соғысқа салып, ғұндарды қоршай бастады. Ичижэ қоршауды бұзып шыққанымен, өз әскеріне бақылауды жоғалтып, шегінуге мәжбүр болды. Бұл шайқастан кейін ғұндар Гоби шөлінің оңтүстігінен (Мола даласынан) толықтай қуылды. Алайда Хан әулеті де 100 000-ға жуық атынан айырылып, шаруашылығы қатты күйзелді[6][4].
Қытай жылнамаларына сәйкес, б.з.д. 124–119 жылдар аралығындағы соғыстарда ғұндар 300 000-ға жуық әскери және бейбіт адамынан айырылған[1].
Қаза табуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ичижэ шаньюй б.з.д. 114 жылы Гобидің солтүстігіндегі ордасында қайтыс болды. Оның орнын туған ұлы Увэй (Wuwei) басты[3].
Тағы қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 3 Бичурин Н. Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — Т. I. — С. 51-57.
- 1 2 3 4 Сыма Цянь. Ши цзи (Тарихи жазбалар), 110-тарау: «Ғұндар шежіресі» (匈奴列傳).
- 1 2 3 Бань Гу. Хан шу (Хан әулетінің тарихы), 94-тарау: «Ғұндар өмірбаяны» (匈奴傳).
- 1 2 3 Бань Гу. Хан шу, 55-тарау: «Вэй Цин мен Хоу Цюйбин өмірбаяны» (衛青霍去病傳).
- 1 2 Сыма Цянь. Ши цзи, 111-тарау: «Вэй Цин мен Хоу Цюйбин шежіресі».
- 1 2 Барфилд, Томас. Опасная граница: Кочевые империи и Китай (221 г. до н.э. — 1757 г. н.э.). — СПб.: Нестор-История, 2009. — С. 78.