КСРО сыртқы сауда министрлігі
КСРО сыртқы сауда министрлігі (орыс. Министерство внешней торговли СССР) — КСРО-дағы мемлекеттік сыртқы сауда монополиясының негізгі органы.
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сыртқы сауданы ұлттандыру туралы декрет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кеңестік сыртқы сауда ХКК 1918 жылғы 22 сәуірдегі «Сыртқы сауданы ұлттандыру туралы» декретімен белгіленген мемлекеттік монополия негізінде жүзеге асырылды. 1-бапта «Барлық сыртқы сауда ұлттандырылады[1]. Шетел мемлекеттерімен және шетелдегі жеке сауда кәсіпорындарымен барлық өнім түрлерін (шығарушы, өндіруші өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және т.б.) сатып алу және сату бойынша сауда мәмілелерін Ресей Республикасының атынан арнайы уәкілетті органдар жүргізеді. Осы органдардан басқа, шетелдерден әкелу және шетелдерге шығару бойынша барлық сауда келісімдерге тыйым салынады» деп көрсетілген. Декретке сәйкес, сыртқы сауданы тікелей мемлекеттік басқару Сауда және өнеркәсіп халық комиссариатына жүктелді, ол 1920 жылы Сыртқы сауда халық комиссариаты болып өзгертілді («Заңдар жинағы» (орыс. «Собрание узаконений»), 1920, № 53, 235-бап). Бұдан былай сыртқы сауда келісімдерін тек мемлекет арнайы уәкілеттік берген органдар ғана жүргізе алатын.
1920 жылы РКФСР сыртқы сауда халық комиссариаты құрылды. 1922 жылы КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты, содан кейін 1924 жылы КСРО ішкі сауда халық комиссариаты құрылды, ал 1925 жылы бұл екі орган бірыңғай Сыртқы және ішкі сауда халық комиссариатына біріктірілді. 1930 жылы Халық комиссариаттар қайтадан Сыртқы сауда халық комиссариаты және Жабдықтау халық комиссариаты болып бөлінді. 1953 жылы Сыртқы және ішкі сауда министрліктері Сыртқы және ішкі сауда министрлігіне біріктіріліп, 1958 жылы қайтадан бөлінді. Кейінірек Сыртқы сауда министрлігіне Сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитет қосылды.
Сауда және өнеркәсіп халық комиссариаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1917 жылы Сауда және өнеркәсіп халық комиссариаты (РКФСР СжӨХК) құрылды.
- Комиссарлар:
- Ногин Виктор Павлович — 3.11.1917 дейін
- Смирнов Владимир Михайлович 3.11.1917—1918[2]
- уақытша қызмет атқарушы Бронский Мечислав Генрихович 18.03. — 13.11.1918
- Красин Леонид Борисович 1919—1920
- Комиссарлардың орынбасарлары:
- Бронский Мечислав Генрихович 1917—1918
- Елизаров Марк Тимофеевич 1918—1919
- Соломон Георгий Александрович 1919—1920
- Істерді басқарушы (Халық комиссариаты алқасының мүшесі):
- Горчаков Сергей Григорьевич 1918—1920
РКФСР сыртқы сауда халық комиссариаты (РКФСР ССХК)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1920 жылы РКФСР сауда және өнеркәсіп халық комиссариатын қайта құру арқылы құрылды.
- Комиссар:
- Комиссардың орынбасарлары:
- Соломон Георгий Александрович 1920
- Шейнман Арон Львович 1920
- Лежава Андрей Матвеевич 1920—1922
- Істерді басқарушы:
- Горчаков Сергей Григорьевич 1920—1921
КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты (КСРО ССХК)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1922 жылы РКФСР сыртқы сауда халық комиссариатын қайта құру арқылы құрылды.
Комиссар:
- Красин Леонид Борисович 1922—1925.
Комиссардың орынбасарлары:
- Фрумкин Моисей Ильич 1922—1924.
- Аванесов Варлаам Александрович 1924—1925.
КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1925 жылдың қарашасында КСРО сауда халық комиссариаты мен КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты екеуі КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариатына біріктірілді.
- Комиссарлар:
- Цюрупа Александр Дмитриевич 1925 — 16 қаңтар 1926
- Каменев Лев Борисович 16 қаңтар 1926 — 14 тамыз 1926
- Микоян Анастас Иванович 14 тамыз 1926 — 22 қараша 1930
- Комиссарлардың орынбасарлары:
- Красин Леонид Борисович 1925—1926
- Шейнман Арон Львович 1925—1926
КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Комиссарлар:
- 1930—1937 Розенгольц Аркадий Павлович
- 1937?—1938 Чвялев Евгений Денисович
- 1938—1946 Микоян Анастас Иванович
- Комиссарлардың орынбасарлары:
- 1930—1934 Вейцер Израиль Яковлевич
- 1932—1937 Логановский Мечислав Антонович
- 1935—1937 Судьин Сергей Корнилович
- 1937—1938? Чвялев Евгений Денисович
- ?—1940 Розов Давид Аронович
Сыртқы сауда министрлігі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1946 жылы КСРО cыртқы сауда халық комиссариатын қайта құру арқылы алғаш рет КСРО cыртқы сауда министрлігі құрылды.
1953 жылдың 5 наурызынан 24 тамызына дейін ішкі сауда министрлігімен біріктіріліп, Ішкі және сыртқы сауда министрлігі деп аталды.
1953 жылы 24 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сыртқы сауда министрлігі қайта құрылды.
КСРО сыртқы экономикалық байланыстар министрлігі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1988 жылы, Қайта құру кезінде, Сыртқы сауда министрлігі ақыры таратылып, дербес өмір сүруін тоқтатты.
Сыртқы сауда министрлігі мен КСРО сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитеті (КСРО ЭБМК) екеуі КСРО сыртқы экономикалық байланыстар министрлігіне біріктірілді. ЭБМК төрағасы жаңа министрліктің басшысы болып тағайындалды.
Министрлік осы түрде 1991 жылдың желтоқсанында КСРО тарағанға дейін жұмыс істеді (РКФСР Үкіметінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы №50 қаулысымен Ресей аумағында және шетелде КСРО сыртқы экономикалық байланыстар министрлігінің материалдық базасы РКФСР сыртқы экономикалық байланыстар комитетінің құзыретіне берілді[3]).
Министр:
- Катушев Константин Федорович 1988 — 1991
Заңды негіз және уәкілетті органдар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жоспарлаушы, үйлестіруші және басқарушы органдары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1936 жылғы КСРО Конституциясындағы 14-бабының 3-тармағында сыртқы сауда монополиясына негізделген сыртқы сауда КСРО-ның қарауында, оның мемлекеттік биліктің жоғары органдары мен мемлекеттік әкімшілік органдары арқылы жүзеге асырылатыны белгіленген. Сыртқы сауданы басқаруды жүзеге асыратын мемлекеттік әкімшілік органдар жүйесін КСРО Министрлер Кеңесі басқарды. КСРО Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік жоспарлау комитеті (КСРО мемжоспар) сыртқы сауданы басқаруға қатысады, оның қарауында экспорт пен импортты жоспарлау кіреді. Сыртқы сауданың өнертабыстарды пайдалануға лицензияларды сату және алу тәртібін КСРО Министрлер Кеңесінің Ғылым және техника жөніндегі мемлекеттік комитеті (КСРО ҒТМК) анықтайды.
Сыртқы сауда министрлігі негізгі атқарушы орган ретінде
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сыртқы саудадағы тікелей мемлекеттік басқаруды одақтық сыртқы сауда министрлігі жүзеге асырады. Бұл министрлік (бұрынғы Халық комиссариаты) туралы 1923 жылғы 12 қарашадағы Ережеге сәйкес (СУ 1923, № 108, 1035-бап), ол «КСРО-ның барлық сыртқы сауда қызметін мемлекеттік монополия негізінде басқару үшін» құрылған. Шетелде КСРО-ның сауда өкілдіктері оған бағынады.
Сыртқы сауда министрлігінің орталық аппараты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Сыртқы сауда министрлігінің орталық аппараты Мәскеуде, Смоленская-Сенная алаңында орналасқан көпқабатты ғимаратта № 32-34 үйде, онда КСРО сыртқы істер министрлігі де орналасты.
- Сыртқы сауда министрінің хатшылығы және аппараты
- Сыртқы сауда министрлері орынбасарларының хатшылықтары
- Сыртқы сауда министрлігінің алқасы
- Бас басқармалар
- Бас инженерлі-техникалық басқарма (БИТБ)
- Басқарма
- Кадрлар басқармасы
- Есептеу орталығы
- Партком (аудандық комитеттің құқықтарымен)
- Комитет комсомола (аудандық комитеттің құқықтарымен)
- Кәсіподақ комитеті
- Емхана
Білім беру және ғылыми мекемелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Сыртқы сауда министрлігіне тікелей бағынатын мекемелер:
- 2006 жылы 75 жылдық мерейтойын атап өткен Бүкілодақтық сыртқы сауда академиясы (БССА). Осы жылдар ішінде 15 мыңнан астам халықаралық-экономист мамандарын даярлады.
- Бүкілодақтық жағдаяттық ғылыми-зерттеу институты (КСРО ССМ БЖҒЗИ). Жағдаяттық ғылыми-зерттеу институты (ЖҒЗИ) 1947 жылы КСРО Сыртқы сауда министрлігінің қарамағында министрлікке және басқа да мемлекеттік ұйымдар мен мекемелерге сыртқы экономикалық саясатты әзірлеуде және сыртқы саудаға қатысты практикалық мәселелерді шешуде ғылыми-ақпараттық қолдау көрсету үшін құрылды. 1978 жылы институт Бүкілодақтық мәртебеге (БЖҒЗИ), ал 1992 жылы — Бүкілресейлік мәртебеге ие болды.
- Сыртқы сауда министрлігі үшін кадрларды дайындаған оқу орындары мен факультеттер:
- КСРО СІМ ММХҚИ ХЭҚ факультеті
- Мәскеу қаржы институтының ХЭҚ факультеті
Сыртқы сауда министрлігінің аумақтық уәкілеттіктері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кеңес дәуірінің кейінгі кезеңінде республика деңгейінде (КСРО одақтас республикаларында) сыртқы сауда министрліктері болған жоқ. Сыртқы сауда министрлігінің уәкілеттіктері өз аумақтарында сыртқы сауда қызметін өкілдік ету және үйлестіру атқарымдарын істеді.
Бүкілодақтық сыртқы сауда бірлестіктері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бүкілодақтық сыртқы сауда бірлестіктері (БССБ) өз жарғыларындағы, сыртқы сауда жоспарларының, экспорттық және импорттық рұқсаттар мен лицензиялардың негізінде және олардың шегінде әрбір бірлестікке бекітілген тауарлар мен қызметтердің белгілі бір тізімдемесі бойынша экспорттық және импорттық операцияларды жүзеге асырды.
Сыртқы сауда бірлестіктері — заңды тұлғалардың құқықтарын пайдаланатын дербес шаруашылық ұйымдар. Олар өз міндеттемелері бойынша оқшауланған мүліктік жауапкершілік көтереді.
Шетелдік өкілдіктер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Шетелде сыртқы сауда атқарымдарын Сыртқы сауда министрлігіне бағынатын КСРО сауда өкілдіктері жүзеге асырды.
Басқа сыртқы сауда органдары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Продинторг (1952 жылы құрылған)
- Союзплодоимпорт (1960)
- Кеңес Одағының көмегімен шетелде өнеркәсіптік және басқа да нысандарды салуға байланысты сыртқы сауда алмасуын басқару жөніндегі белгілі бір өкілеттіктер 1957 жылы құрылған (бастапқыда КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы) КСРО-ның Сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитетіне (КСРО СЭБМК) де берілді.
- Сыртқы сауда қызметін жүзеге асыру жөніндегі жекелеген құқықтарға Центросоюз және оның құрылымдық органдары да иеленді.
1966 жылы ауыл шаруашылығы тауарларының сыртқы саудасындағы тауар ағындары бөлінді: «Продинторг» негізінен жануар тектес ауыл шаруашылығы тауарларымен, ал «Союзплодоимпорт» өсімдік тектес тауарлармен — шай, кофе, какао-бұршақтары, шампан шарабы, арақпен айналысты.
Әртүрлі кезеңдерде сондай-ақ келесі Бүкілодақтық бірлестіктер мен кеңселер жұмыс істеді (тізім толық емес): «Союзнефтеэкспорт» (1931), «Союзпромэкспорт», «Экспортлес», «Экспортхлеб» (1923), «Экспортлён», «Союзпушнина» (1931), «Техноэкспорт», «Технопромэкспорт», «Разноэкспорт», «Союззаготэкспорт» (1932), «Промсырьеимпорт», «Технопромимпорт», «Станкоимпорт», «Машиноимпорт», «Разноимпорт» (1936), «Международная книга» (1923), «Востокинторг», «Совмонголторг», «Дальинторг», «Совфрахт» (1929), «Ирансовтранс» (1935), «Ленвнештранс», «Совэкспортфильм» (1924/45), «Скотоимпорт» (1932), «Техвнештранс» (1969).
Тағы қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сілтеме
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Миронов Н. В. Развитие отраслевой интеграции СССР со странами — членами СЭВ: Правовые аспекты // Правоведение : журнал., 1 қаңтар 1982. — № 2. — б. 31—40.
- О внешней торговле // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства., 1 қаңтар 1921. — № 25. — б. 31—40.
- Музей торговли СССР — MintorgMuseum Мұрағатталған 31 тамыздың 2012 жылы.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Декрет Совета Народных Комиссаров. О национализации внешней торговли. Басты дереккөзінен мұрағатталған 1 маусым 2013. Тексерілді, 3 сәуір 2013.
- ↑ А. Л. Сидоров «Исторические записки» Издательство Академии наук СССР, 1990 г. Стр. 20
- ↑ О Комитете внешнеэкономических связей при Министерстве иностранных дел РСФСР. Постановление правительства РСФСР № 50. Электронный фонд правовой и научно-технической информации. (18 желтоқсан 1991). Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 тамыз 2014. Тексерілді, 26 тамыз 2014.