КСР Одағындағы латындандыру
Латындандыру (орыс. Латинизация) — 1920-1930 жылдары КСРО халықтарының жазба тілдерін латын әліпбиіне көшіру науқаны. Латындандырудың мақсаты Кеңес Одағының барлық тілдері үшін кириллица және дәстүрлі жазу жүйелерін латын немесе латын негізіндегі жүйелермен ауыстыру немесе жазба жүйесі жоқ тілдерге енгізу болды. 1930-жылдары Кеңес Одағында латындандыру бәсеңдей бастап, оның орнына кириллдандыру науқаны басталды. Латындандыру 1940-жылдары іс жүзінде аяқталды. Бұл латын әліпбилерінің көпшілігі қолданылмайды, ал кейбіреулерінде (әсіресе кавказ тілдері үшін) 2023 жылдың жағдайына қарай Unicode қолдамайтын бірнеше әріптер бар.
Тарихы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Алғышарты
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Кем дегенде, 1700 жылдан бастап Ресей империясының кейбір зиялылары Батыспен тығыз қарым-қатынас орнатуға ұмтылып, кириллицада жазылған орыс тілін латыншаға көшіруге ұмтылды[1].
XX ғасырдың басында большевиктердің төрт мақсаты болды, олар: Патша үкіметін құрту, социализмді бүкіл әлемге тарату, Кеңес Одағының мұсылман тұрғындарын араб-ислам әлемі мен дінінен оқшаулау, жеңілдету арқылы сауатсыздықты жою. Олар осындай мақсаттарға қол жеткізуге латын әліпбиі дұрыс құрал деген қорытындыға келіп, 1917 жылғы Қазан төңкерісі кезінде билікті басып алған соң осы мұраттарды жүзеге асыру үшін жоспарлар құрды.
Бастапқыда баяу ілгерілегенімен, 1926 жылы Кеңес Одағы құрамындағы түркі республикаларының көпшілігі латын әліпбиіне көшіп, көршілес Түркиядағы реформаторларға үлкен серпіліс берді[2]. 1928 жылы Түркия президенті Мұстафа Кемал Ататүрік араб әліпбиінен бас тарту үшін жаңа түрік латын әліпбиін қабылдағанда, бұл өз кезегінде кеңестік көшбасшыларна ары қарай жалғастыруға үлгі болды. 1933 жылға қарай араб әліпбиінен латын әліпбиіне көшкен кейбір тіл топтары арасында сауаттылық деңгейі 2%-дан 60%-ға дейін өсті деп есептелді[3].
Барысы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]
Төңкерістен кейін Кеңестер Ресей империясын құрайтын алуан түрлі ұлттық топтарға тұрмысы жақсы болатындай мемлекет құруға ұмтылғандықтан, сауаттылық пен ұлттық тілдерді насихаттау үлкен саяси жобаға айналды. Кеңестік ұлт саясаты оқу-ағарту және мемлекеттік жұмыстарды ұлттық тілдерде жүргізуді талап етті, бұл тіл реформасын жүргізу қажеттілігін тудырды[4]. Орталық Азиядағы түркі-мұсылман халықтарының арасында ең көп тараған жазба тілі араб немесе парсы тілдері болды; алайда, жазба тілінде дауысты дыбыстардың жоқтығы, әсіресе түркі тілдері үшін сауат ашуға кедергі келтірді.
1920-жылдары араб тілін өзгертуге күш салынды (мысалы, татарлар үшін әзірленген Жаңа емле әліпбиі), бірақ кейбір топтар оның орнына латын әліпбилерін қабылдады. Бұрынғы патша миссионерлерімен қақтығыс болғандықтан, латын әліпбиіне негізделген жазу кириллицаға қарағанда «аз жеккөрінішті» болып көрінді. Онжылдықтың соңына қарай латындандыруға көшу қарқынды жүріп жатты. 1929 жылы 8 тамызда КСРО ОАК мен ХКК «КСРО араб жазба тілі халықтарының жаңа латын әліпбиі туралы» қаулысымен латын әліпбиіне көшу Кеңес Одағындағы барлық түркі-татар тілдеріне ресми мәртебе берілді. Газет-журналдарда, баспаларда, оқу орындарында жаңа әліпбиге көшу басталды. 1930 жылдан бастап латындандырудың жаңа кезеңі: басқа тіл топтарындағы халықтардың жаңа әліпбиіне көшу басталды.
Араб әліпбиінің орнына латын әліпбиін қолдану қозғалысы 1921 жылы Әзірбайжан мен Солтүстік Кавказда (Ингушетия, Солтүстік Осетия және Кабарда) басталды. 1925 жылы Солтүстік Кавказдың таулы халықтарының ағарту ісі жөніндегі 2-конференциясында ингуш, кабарда, қарашай, адыгей, шешендердің жазуын латыншаға көшіру туралы шешім қабылданды. 1926 жылы наурызда Бакуде бірінші Бүкілодақтық түркологиялық құрылтай өтіп, онда түркі халықтарының өкілдері Ленинград пен Мәскеу түркітану ғалымдарының қатысуымен Әзербайжанның латындандыру тәжірибесін КСРО-ның басқа республикалары мен автономиялы облыстарында қолданудың қажеттілігі туралы шешім қабылдады. Бұл жұмысты басшылыққа алу үшін Жаңа Түркі әліпбиінің Бүкілодақтық Орталық Комитеті (ЖТӘ БОК) құрылды. 1927 жылы Бакуде өткен Жаңа Түркі әліпбиінің Бүкілодақтық Орталық Комитетінің 1-пленумында жекелеген тілдердің қажетіне қарай қосымша белгілер енгізілген 34 әріптен тұратын (жаңәліп) біртұтас жаңа түркі әліпбиінің жобасы қабылданды.
Содан кейін араб әліпбиі мен түркі тілдерін алмастырумен шектелмей әрі қарай кеңейіп, Кеңес Одағындағы барлық ұлттық тілдер үшін латын әліпбиіне негізделген әліпби құрудағы ауқымды жұмыстар бастады. 1929 жылы РКФСР халық комиссариаты орыс әліпбиін латынға көшіру мәселесін әзірлеуге профессор Н. Ф. Яковлев жетекшілік ететін, сонымен қатар, тіл мамандарының, кітапнамашылардың, инженерлердің, баспагерлердің қатысуымен Бүкілодақтық жаңа әліпби жөніндегі комитеті (БЖӘЖК) құрады. 1932 жылға қарай КСРО-дағы 72 жазба тілдің 66-сын құрайтын түркі, иран, моңғол, тұңғыс және орал тілдерінің барлығына дерлік латын әріптеріне негізделген жазулар әзірленді. Басқа славян тілдерімен қатар қытай, кәріс және орыс тілдерін де латыншалау жоспарлары болды.
А. В. Луначарский латындандыруды жақтады. В. И. Ленин де (Луначарскийдың айтуынша) латындандыруды жақтаған, бірақ орыс тілін бірден латындандыруға қарсы болған[5]:
Егер біз асығыс жаңа әліпбиді әзірлей бастасақ немесе латын әріпін асығыс енгізсек, ол сөзсіз біздің әліпбиімізге бейімделуі керек, онда біз қателіктер жіберіп, біздің айуандығымызды айта отырып, сынға қалатындай қажетсіз кеңістікті құруымыз мүмкін және т.б. Орыс жазбасының латыншаға көшетін уақыты келетініне күмәнім жоқ, бірақ қазір асығыс әрекет еткеніміз ағат болар еді.
Түпнұсқасы (орыс.)Если мы наспех начнём осуществлять новый алфавит или наспех введём латинский, который ведь непременно нужно будет приспособить к нашему, то мы можем наделать ошибок и создать лишнее место, на которое будет устремляться критика, говоря о нашем варварстве и т. д… Я не сомневаюсь, что придёт время для латинизации русского шрифта, но сейчас наспех действовать будет неосмотрительно.
Төмендегі тілдердің әліпбиі латындандырылған немесе қайта жасалған:
Келесі тілдерді латындандыру жобалары әзірленіп, бекітілді:
Бірақ олар орындалмады. КСРО халықтарының қалған барлық әліпбилерін латынға көшіру жобалары әзірленді.
Бәсеңдеуі
[өңдеу | қайнарын өңдеу]1930 жылдың қаңтар айының ортасына қарай БЖӘЖК өз жұмысын ресми түрде аяқтады. Алайда, 1930 жылы 25 қаңтарда Бас хатшы Иосиф Сталин орыс тіліне арналған кириллица әліпбиін латындандыру мәселесін әзірлеуді тоқтатуды бұйырды. Беларус және украин тілдерін латындандыруына да шектеу қойылды. Сталиннің бұйрығы науқанның бірте-бірте баяулауына әкелді. 1933 жылға қарай латындандыруға деген көзқарас күрт өзгеріп, барлық жаңа романдандырылған тілдер кириллицаға көшірілді. Жалғыз грузин тілі ғана латыншалау әрекетін жасамады.
Жалпы алғанда, 1923-1939 жылдар аралығында КСРО-ның 72 жазба тілінің 50-і үшін латын әліпбиі енгізілді, ал бұрын тек ауызша болған бірқатар тілдер үшін де латын әліпбиі әзірленді. Мари, мордва және ұдмұрт тілдерінде кириллицаның қолданылуы латындандырудың ең жоғарғы кезеңінде де жалғасты, бұл ішінара осы тілдерде кириллицада жазылған әдебиеттер көлемінің өсуімен түсіндіріледі[6].
1936 жылы КСРО халықтарының барлық тілдерін кириллдандыру бойынша жаңа науқан басталды, ол негізінен 1940 жылы аяқталды. КСРО-да сөйлейтін тілдердің ішінде неміс, грузин, армян және идиш тілдері кириллдандырудан тыс қалды, бұған қоса, соңғы үшеуі латындандырылмаған еді. Кейінірек поляк, фин, латыш, эстон және литва тілдері кириллдандырудан тыс қалды.
Тағы қараңыз
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ Languages in the World: How History, Culture, and Politics Shape Language — Chichester, West Sussex, England: John Wiley & Sons. — P. 110. — ISBN 978-1-118-53115-0.
- ↑ Zürcher Erik Jan Turkey: A Modern History — 3rd. — London: I.B. Tauris. — P. 188. — ISBN 1-4175-5697-8.
- ↑ Wells, Linton. Soviets Attempt to Latinize the Alphabet, The Bristol Daily Corier (10 тамыз 1933), бет 1.
- ↑ Martin Terry The Latinization Campaign and the Symbolic Polities of National Identity // The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923–1939 — Ithaca, New York: Cornell University Press. — P. 183–184. — ISBN 978-1-5017-1332-3.
- ↑ Луначарский А. В. Латинизация русской письменности.
- ↑ Алпатов В. М. 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. — Мәскеу. — P. 70.