Мазмұнға өту

Каталин Карико

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Каталин Карико
маж. Karikó Katalin
Туған күні

17 қаңтар 1955 (1955-01-17) (71 жас)

Туған жері

Сольнок, Венгрия

Азаматтығы

 Мажарстан
 АҚШ

Ғылыми аясы

зерттеуші, биохимик, университет профессоры, өнертапқыш, кеңесші, миды зерттеу саласындағы ғалымы, мРНҚ және биохимия

Жұмыс орны

Пенсильвания университеті
BioNTech AG
Биологиялық зерттеу орталығы
Темпл университеті
Әскери медициналық университеті (Бетезда, АҚШ)

Ғылыми дәрежесі

Философия докторы

Альма-матер

Móricz Zsigmond Gimnázium és Közgazdasági Szakközépiskola
Сегед университеті (1978)
Сегед университеті (1982)

Марапаттары


Розенштель сыйлығы (2020)
Сеченьи сыйлығы (15 наурыз, 2021)
Адамгершілік қадір-қасиеті үшін сыйлығы (2021)
Вильгельм Экснер медалі (2021)
Медицина саласындағы ғылыми және техникалық зерттеулердегі жетістіктері үшін Астурия ханшайымы сыйлығы (2022)
Америка ғылымын дамыту қауымдастығының мүшесі (2021)
Медицина ғылымдары бойынша Кейо университетінің сыйлығы (2021)
Луиза Гросс-Горвиц сыйлығы (2021)
Француз ғылым академиясының Үлкен медалі (2021)
Time 100 (2021)
Пол Эрлих-Людвиг Дармштадтер сыйлығы (2022)
Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі (2022)
Перл Мейстер Грингард сыйлығы (2022)
Джесси Стивенсон-Коваленко медалі (2022)
Медицина саласындағы Луи-Жанте сыйлығы (2022)
Женева университетінің құрметті докторы (2022)
Уоррен Альперт қорының сыйлығы (2022)
Олбани медициналық орталығының сыйлығы (2021)
Нобель сыйлығы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (2023)
Клиникалық медициналық зерттеулер үшін Венгрияның Әулие Стефан Ласкер — Дебейки ордені сыйлығы (2021)
Еуропалық молекулалық биология ұйымының мүшесі
Ұлттық өнертапқыштар даңқ залы (2023)
Cameron Therapeutics сыйлығы
Молекулалық медицина саласындағы Дебрецен сыйлығы
Биомедициналық зерттеулер бойынша доктор Пол Янссен сыйлығы (2021)
Gairdner қорының халықаралық сыйлығы (2022)
Уильям Коли сыйлығы (2021)
Джон Скотт медалі (2021)
100 әйел (2024)
Гельмгольц медалі (2022)]]
Эрнест Солвей сыйлығы (2022)

Сайты

pennmedicine.org

Каталин Карико (маж. Karikó Katalin; 17 қаңтар 1955, Сольнок, Венгрия) — венгр текті америкалық биохимик, РНҚ-арқылы механизмдерге маманданған. Оның зерттеуі ақуыз терапиясы үшін транскрипцияланғанin vitro мРНҚ-ны әзірлеуге бағытталған. Ол Дрю Вайсманмен бірге «COVID-19-ға қарсы тиімді мРНҚ вакциналарын жасауға мүмкіндік беретін нуклеозидтік негізді модификациялауға қатысты жаңалықтары үшін» 2023 жылғы физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығына ие болды[1]. 2006 жылдан 2013 жылға дейін RNARx компаниясының негізін қалаушы және бас директоры болды[2]. 2013 жылдан бастап Карико BioNTech RNA Pharmaceuticals компаниясымен байланысты, бастапқыда вице-президент, ал 2019 жылы аға вице-президент лауазымына көтерілді[3]. Сондай-ақ Пенсильвания университетінің адъюнкт-профессоры[2].

Кариконың жұмысына иммундық жүйенің РНҚ арқылы белсендірілуін зерттеу кіреді, бұл американдық иммунолог Дрю Вайсманмен бірлесіп РНҚ иммуногенділігін басатын нуклеозидті модификацияларды ашумен аяқталды[4][5][6]. Бұл зерттеулер мРНҚ-ны терапиялық қолдануға қосылған қосымша үлес ретінде қарастырылады. Вайсманмен бірге ол нуклеозидтермен модификацияланған иммуногенді емес РНҚ-ны пайдалануға арналған АҚШ патенттеріне ие. Бұл технология BioNTech және Moderna компанияларына ақуызды алмастыру технологияларын әзірлеу үшін лицензияланған және сонымен қатар COVID-19 вакциналары үшін де қолданылған[7]. Ол және Вайсман көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде беделді клиникалық медициналық зерттеулер үшін Ласкер — Дебейки сыйлығы. Америка философиялық қоғамының (2024[8]) және АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (2025) мүшесі.

Өмірбаян

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Алғашқы жылдары және білімі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Карико Венгрияның Кишуйсаллаш қаласында су торабы, тоңазытқыш немесе теледидар жоқ кішкентай үйде өсті[9]. Әкесі қасапшы, ал анасы — бухгалтер болған[9][10]. Орта мектепте ол жаратылыстану ғылымдарынан үздік болды[9] биологиядан ұлттық олимпиадада жүлделі орындарға ие болды және Мориц Жигмонд атындағы Реформат гимназиясын бітірді.

Ғылыми мансап

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Сегед университетінде PhD дәрежесін алғаннан кейін, Карико зерттеуін жалғастырып, Венгриядағы Биологиялық зерттеулер орталығының Биохимия институтында докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті. 1985 жылы зертхана қаржыландырудан айырылды, ал ол күйеуі және екі жасар қызымен бірге Венгриядан Америка Құрама Штаттарына кетті. Олар қызының ойын аюына тығып қара нарықта сатқан көліктен түскен ақшаны 900 фунт стерлингті заңсыз алып өтті[11][12].

1985 және 1988 жылдар аралығында Филадельфиядағы Темпл университетінде және Мэриленд штатындағы Бетесда қаласындағы Денсаулық сақтау ғылымдары университетінде (1988–1989) постдоктор болып жұмыс істей отырып, Карико ЖИТС, гематологиялық аурулар және созылмалы шаршау синдромымен ауыратын науқастарды қос тізбекті РНҚ (dsRNA) арқылы емдеуге арналған клиникалық сынаққа қатысты. Сол кезде бұл жаңашыл зерттеу болып саналды, себебі dsRNA арқылы интерферонды индукциялаудың молекулалық механизмі белгісіз болды, дегенмен интерферонның вирусқа қарсы және ісікке қарсы әсері жақсы құжатталған[13].

1989 жылы ол Пенсильвания университетіне қабылданды және кардиолог Эллиот Барнатанмен бірге ақпараттық РНҚ бойынша жұмыс істеді. 1990 жылы Пенсильвания университетінің Перельман атындағы медицина мектебі адъюнкт-профессор болып жұмыс істеп жүргенде[14], Карико мРНҚ негізіндегі гендік терапияны құруды ұсынып, алғашқы грантқа өтінім берді[15]. Содан бері мРНҚ негізіндегі терапия Кариконың негізгі зерттеу қызығушылығы болды. Ол профессор болғысы келді, бірақ гранттан бас тарту 1995 жылы университеттің лауазымын төмендетуіне әкелді[7]. Ол қалып, 1997 жылы Пенсильвания университетінің иммунология профессоры Дрю Вайсманмен кездесті. Оның мақсатына жетудегі табандылығы академиялық мекемелерде басым болатын зерттеу жұмыстарының нормаларымен салыстырғанда ерекше болды[16].

Кариконың негізгі жаңалығы экспериментте бақылау ретінде пайдаланылған тасымалдаушы РНҚ-ның хабаршы РНҚ-мен бірдей иммундық жауапты тудырмайтынына назар аударғаннан кейін пайда болды. 2005 жылы басталған бірқатар мақалаларда Карико мен Вайсман мРНҚ-ға нақты нуклеозидті модификациялау иммундық жауапты төмендетуге қалай әкелетінін сипаттады[4]. Олар шағын компания құрды және 2006 және 2013 жылдары мРНҚ-ға вирусқа қарсы иммундық жауапты азайту үшін бірнеше модификацияланған нуклеозидтерді пайдалануға патенттер алды. Көп ұзамай университет зияткерлік меншікті зертханалық қызметтерді жеткізушінің басшысы Гари Дальға лицензиялады, ол ақырында Cellscript болды. Бірнеше аптадан кейін Moderna-ны қолдайтын венчурлық капитал фирмасы Flagship Pioneering патентті лицензиялау үшін онымен байланысқа шықты. Карико: «Бізде бұл жоқ», - деді. 2013 жылдың басында Карико Moderna-ның VEGF мРНҚ-ны әзірлеу бойынша AstraZeneca-мен 240 миллион долларлық келісімшарты туралы білді. Карико Пенсильвания университетінде өзінің мРНҚ саласындағы тәжірибесін қолдануға мүмкіндігі болмайтынын түсінді, сондықтан ол BioNTech RNA Pharmaceuticals компаниясының вице-президенті қызметін алды (кейіннен 2019 жылы аға вице-президент болды)[17].

Оның зерттеулері мен мамандануына РНҚ-ға негізделген ақпараттық гендік терапия, РНҚ-индукцияланған иммундық жауаптар, ишемиялық төзімділіктің молекулалық негізі және церебральды ишемияны емдеу кіреді.

Жеке өмір

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Карико Бела Франсияға күйеуге шыққан. Олар екі дүркін Олимпиада чемпионы Сьюзан Франсияның ата-анасы. Олардың немересі Александр Беер Амос 2021 жылдың ақпан айында Америка Құрама Штаттарында, қызы мен күйеу баласы, сәулетші Райан Амостың отбасында дүниеге келген. Карико немересінің дүниеге келуіне қатысты[18][19].

Кишуисаллаш пен Сегедтен Америка Құрама Штаттарының Филадельфиясына көшкен Карико мен оның күйеуі Венгрия азаматтығынан бас тартқан жоқ. Бела Франсия 2013 жылы BioNTech компаниясының Майнцтегі штаб-пәтеріне бармағандықтан, Карико 2013 жылдан бері Еуропа мен Америка арасында жүр. Сондай-ақ Венгрияға жиі болып тұрады[20][21].

Марапаттар мен құрметтер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • 2020 — Розенстиль сыйлығы
  • 2021 — Сеченьи сыйлығы
  • 2021 — Вильгельм Экснер медалі
  • 2021 — Астурия ханшайымы сыйлығы
  • 2021 — BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы[22]
  • 2021 — Алтын қаз
  • 2022 — Джесси Стивенсон-Коваленко медалі
  • 2022 — Ласкер — Дебейки клиникалық медициналық зерттеулер сыйлығы
  • 2022 — Медицина саласындағы серпін сыйлығы
  • 2022 — Паул Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы
  • 2022 — Pearl Meister Greengard Prize
  • 2022 — L'Oréal — UNESCO ғылымдағы әйелдерге арналған сыйлығы
  • 2022 — Louis-Jeantet Prize for Medicine
  • 2022 — Бенджамин Франклин медалі
  • 2022 — Гельмгольц медалі
  • 2022 — VinFuture Prize
  • 2023 — Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы
  • 2023 — Венгрияның Әулие Стефан ордені[23]
  • 2026 — Forbes журналының тізіміндегі ең үздік 250 америкалық инноватор

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ Нобелевскую премию по медицине присудили создателям технологии синтеза мРНК, позволившей сделать вакцины от COVID-19. meduza.io. (2 қазан 2023). Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 қазан 2023. Тексерілді, 2 қазан 2023.
  2. 1 2 Katalin Karikó (ағыл.). 8th International mRNA Health Conference. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 желтоқсан 2020. Тексерілді, 10 қаңтар 2021.
  3. ↑ "Just the messenger". Nature Medicine 24 (9): 1297–1300. 2018-09. doi:10.1038/s41591-018-0183-7. PMID 30139958.
  4. 1 2 Karikó, Katalin (2005-08-01). "Suppression of RNA Recognition by Toll-like Receptors: The Impact of Nucleoside Modification and the Evolutionary Origin of RNA" (in en). Immunity 23 (2): 165–175. doi:10.1016/j.immuni.2005.06.008. PMID 16111635.
  5. ↑ "Incorporation of pseudouridine into mRNA enhances translation by diminishing PKR activation". Nucleic Acids Research 38 (17): 5884–92. 2010-09. doi:10.1093/nar/gkq347. PMID 20457754.
  6. ↑ "Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability". Molecular Therapy 16 (11): 1833–40. 2008-11. doi:10.1038/mt.2008.200. PMID 18797453.
  7. 1 2 The story of mRNA: From a loose idea to a tool that may help curb Covid (ағыл.). STAT. (10 қараша 2020). Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 сәуір 2021. Тексерілді, 10 қаңтар 2021.
  8. ↑ The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2024. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 мамыр 2024. Тексерілді, 22 мамыр 2024.
  9. 1 2 3 A one-way ticket. A cash-stuffed teddy bear. A dream decades in the making., The Washington Post (1 қазан 2021).
  10. ↑ Kati Kariko Helped Shield the World From the Coronavirus, The New York Times (8 сәуір 2021).
  11. ↑ Katalin Kariko, the scientist behind the Pfizer Covid-19 vaccine (ағыл.). France 24. (18 желтоқсан 2020). Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 қазан 2021. Тексерілді, 22 қыркүйек 2021.
  12. ↑ Covid vaccine technology pioneer: 'I never doubted it would work' (ағыл.). The Guardian. (11 қараша 2020). Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 сәуір 2021. Тексерілді, 22 қыркүйек 2021.
  13. ↑ Schwarz-Romond, Thomas Transforming RNA research into future treatments: Q&A with 2 biotech leaders (ағыл.). Elsevier Connect. (7 қараша 2016). Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 қаңтар 2021. Тексерілді, 27 сәуір 2020.
  14. ↑ Katalin Kariko, PhD // The Perelman School of Medicine at the University of Pennsylvania. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 қазан 2021. Тексерілді, 23 қазан 2021.
  15. ↑ "Just the messenger". Nature Medicine 24 (9): 1297–1300. 2018-09. doi:10.1038/s41591-018-0183-7. PMID 30139958.Keener AB (Сентябрь 2018). Just the messenger. Nature Medicine. 24 (9): 1297—1300. doi:10.1038/s41591-018-0183-7. PMID 30139958.
  16. ↑ Scales, David How Our Brutal Science System Almost Cost Us A Pioneer Of mRNA Vaccines (ағыл.). WBUR-FM. (12 ақпан 2021). Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 сәуір 2021. Тексерілді, 27 сәуір 2021.
  17. ↑ "Just the messenger". Nature Medicine 24 (9): 1297–1300. 2018-09. doi:10.1038/s41591-018-0183-7. PMID 30139958.Keener AB (Сентябрь 2018). Just the messenger. Nature Medicine. 24 (9): 1297—1300. doi:10.1038/s41591-018-0183-7. PMID 30139958.
  18. ↑ Krisztina, Balogh Nagymama lett Karikó Katalin (маж.). index.hu. (25 ақпан 2021). Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 наурыз 2021. Тексерілді, 8 наурыз 2021.
  19. ↑ Csodaszép Karikó Katalin unokája (маж.). szeged.hu. (1 наурыз 2021). Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 наурыз 2021. Тексерілді, 8 наурыз 2021.
  20. ↑ kutatás, Borzák Tibor | 2020 12 17 19:41:26 | Frissítve: 2020 12 20 12:23:38 Megosztom Ország-világ biokémia járvány Karikó Katalin magyar kutatónak is köszönhető a Covid-vakcina (маж.). Szabad Föld. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 сәуір 2021. Тексерілді, 4 ақпан 2021.
  21. ↑ „Arról nem is álmodtunk, hogy anya emberek millióin fog segíteni!” – Születésnapi portré Karikó Katalinról (маж.). wmn.hu. Тексерілді, 4 ақпан 2021.
  22. ↑ The Frontiers Award goes to Karikó, Langer and Weissman for creating two technologies that together have propelled the advance of messenger RNA therapeutics, opening the door.... Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қаңтар 2022. Тексерілді, 26 қаңтар 2022.
  23. ↑ Karikó Katalin és Szilágyi Áron kapta a Szent István-rendet. Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 тамыз 2023. Тексерілді, 29 желтоқсан 2023.

Сілтемелер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Каталин_Карико&oldid=3614423» бетінен алынған