Келі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Келі — дәнді қауызынан ажыратуға және ұнтақтауға арналған ағаш құрал; ертеден келе жатқан үй мүлкі. Ел арасында келінің мынадай түрлері кездеседі:

  • ағаш келі — жуан ағаштардан ойылып жасалған келі (мұның бірнеше түрі бар);
  • бәйбіше келі (тек науат, шекер, құрт, ірімшік түюге пайдаланылатын шағын жасалған келі). Бүл келінің табанын темір қаңылтырмен қаптайды. Екі иініне мүйізден тұтқа орнатып, ернеуін сүйектейді. Жер келі (келі орнына уақытша пайдаланылатын шұңқыр), нар келі (келінің ішіндегі ең үлкені. Оны тары сөгін, жарма жасау үшін жасатады. Нар келінің ішіне бірден 4—5 шелек дон құюға болады. Оның келсабын екі жағынан екі жігіт түйеді), насыбай келі (кептірген темекі жапырақтарын ұнтақтау үшін пайдаланылатын кішкентай келі), тас келі (келісін тастан, келсабын ағаштан жасаған келі), темір келі (шойыннан құйылған), тоқал келі (қуырған бидай, жүгері, тары түюге арналған орташа келі). Келі жасау — үлкен өнер. Келіні әр түрлі ағаштан (қарағаш, жиде, қара тал, тораңғы, емен, түт ағашы, ақ көсөгет, қараман т.б.) шабады. Келішілер кеспекті жоғарыда аты аталған ағаштардың ішінен таңдап, талғап алады. Олар кез келген жылы келіге ағаш ала бермейді. Және келі дөңбегін сол ағаштың өсіп тұрған жеріне қарай таңдайды. Мыс., келіге сазға өскен сары ағаш жарамайды, себебі оның бойында, біріншіден, суы көп; екіншіден, тұзы мол. Өңдегенде оны кептіру қиын әрі кепкен соң жарылып кетеді. Ащылы, сортаң жерге өскен ағаштың сүрегі тығыз болғанымен, кептіргенде быт-шыт болып жарылып кетеді. Сулы жерде өскен ағаш та келі дайындауға лайықсыз. Оның сүрегі жұмсақ әрі тез жарылғыш келеді. Ұсталар келі шабатын ағашты негізінен құрғақшылық болған жылдары қазып алады. Соның өзінде ағаштың шөлді жерде, айдалада сусыз қаңсып, түбі жұмырланьп, безденіп ескендерін ғана таңдайды. Келі оюға таңдаған ағашты қысқа қарсы бойына нор жинап, тас буын болып беріштенген кезінде түбірімен қосып қазып алады да, кептіріп қояды. Кептіру — ағаш шеберлерінен ерекше білгірлікті талап ететін жұмыс. Оның алуан тәсілі бар. Келіге арнаған дөңбектің қабығын аршымай, екі жағына сиыр жапасын шаптап, қара көлеңкеде кептіру; кеспектің екі шетінен бір-бір қарыс жерінің ғана қабығын қалдырып, қалған жерінің түгел қабығын аршып, оның екі шетіне саз балшық жағып, көлеңкеге тастау; дөңбектің қабығын аршымаған күйі құмға көміп қою; дөңбектің қабығын бірден аршып тастап, екі күн көлеңкеде кептіріп барып кеспектің дәл ортасына тереңдігі келінің ішінің тереңдігіңдей жерге дейін бұрғы бойлатып, содан қуыс құлақ қашаумен жартысын, арғы жартысын имек бас қашаумен ойып алған соң, ойылған келі ішіне шеген топырақты толтырып, жерге бір жұма көміп тастау сияқты тәсілдер халық арасына кең тараған. Келі ағашын шегіне жеткізе кептіріп алған соң, ағаш шеберлері оны ойып, шабуға кіріседі. Қызылорда өлкесінің келішілері алдымен келі ағашының ортасына бұрғыны бір бойлатып алады да, содан соң оны әрі қарай отқа қыздырған істік темірмен ояды. Қарақалпақ жерінде кеспек ортасын кішкене шұңқырлап жіберіп, ортасын қып-қызыл темір шоғымен қарып отырады, сондай-ақ кеспек ішін кеулеп жіберіп, оны қайнаған қазанға қақпақ қылып жауып, ыстық бумен ішін жібітіп отырып та ояды, содан кейін келушілер Келі ішін екі түрлі пішінмен түп жағын тегіс (оны түбі тегіс келі деп атайды; тары, бидай, жүгеріні талқандауға пайдаланады) және шұңғыл (оны түбі шұңғыл келі деп атайды; тары ақтауға пайдаланады) етіп ояды. Шеберлер әрі мықты, әрі көп жылға жарылмай шыдауы үшін келіні қызған тандыр ішінде ыстық қозға қақтап алып, оның іші-сыртыда қойдың құйрық майын, не түйе қомының майын сіңіреді. Келі жарылып кетпес үшін, әдетте, оның иіні мен тағанын түйе көнімен қаптайды; көн әбден кепкен кезде тарылады да, келіні қатты қысып қалады. Келінің сыртын қайыспен ысып жалтыратып қояды.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ тілі терминдер сөздігі I том