Криминалды фильм

«Америкадағы сарбаз тағдыры» криминалды фильмінің жарнама суретіндегі Джеймс Кегни және Хамфри Богарт.

Криминалды фильм — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. Сценарийші әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — атыс-шабыс, фэнтези, қорқынышты фильм, романтикалық фильм, ғылыми-фантастикалық фильм, өмір үзіндісі, спорттық фильм, триллер, әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

Сипаттамасы

Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.

Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.