Мазмұнға өту

Ксантипп (Арифронұлы)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет

Ксантипп (грекше Ξάνθιππος; б.з.д. шамамен 520–475 жж.) — грек-парсы соғыстары кезінде өмір сүрген бай афиналық саясаткер және қолбасшы. Ол Арифронның ұлы және атақты афиналық мемлекет қайраткерлері болған Периклдің әкесі.[1] Клисфеннің жиені Агаристаға үйленуі Ксантиппты ақсүйектердің мүддесін жиі білдірген Алкмеонидтер әулетімен байланыстырды.[2][3] Б.з.д. 484 жылы ол, шамасы Фемистоклмен бәсекелестігіне байланысты, остракизмге ұшырап жер аударылды,[4][5] бірақ парсылар Грекияға басып кірген кезде елге қайта шақырылды. Ол Микале шайқасында және Сестті қоршау кезінде афиналық флотқа қолбасшылық етті. Сондай-ақ оның Марафон және Саламин шайқастарына қатысқан болуы мүмкін.

Ерте кезеңіндегі өмірі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Ксантипптың жеке өмірі мен ерте кезеңі туралы мәлімет өте аз. Ол, шамасы, б.з.д. 520 жыл шамасында дүниеге келген.[6] Оның есімі «Сары ат» дегенді білдіреді.[7] Ақсүйектер отбасынан шыққан Ксантипп, мүмкін, сауаттылық, есептеу және азаматтық өмірге қатысу бағытында білім алған.[8] Әке жағынан Ксантипп атақты абыздар әулеті — Бузигтерден шыққан. Оның арғы аталарының бірі Арифрон, шамасы, арғы атасы болса керек, Афина тираны Писистраттың жақтастарының бірі болған болуы ықтимал.[9][10] Ксантипптың әкесі, сондай-ақ Арифрон есімді, Аттиканың әскери округтерінің бірі — навкрарияның пританы (ақсақалы) қызметін атқарған және Ксантипп мұраға алатын мүлікке ие болған.[11] Б.з.д. 496 жылдан кешіктірмей Ксантипп Алкмеонидтер әулетінен шыққан, бай әрі ықпалды афиналық отбасының өкілі Агаристаға үйленді,[12] ол шамамен б.з.д. 495 жылы олардың ұлы Периклді дүниеге әкелді.[2]

Ксантипп үйленген кезде-ақ Афинаның ең ықпалды саясаткерлерінің бірі болған. Аристотельдің мынадай куәлігі: «Әуелде, әрі алғаш болып, халықтың көсемі Солон болды (...); тирания құлатылғаннан кейін Алкмеонидтер әулетінен шыққан Клисфен алға шықты. (...) Одан кейін халықтың басында Ксантипп, ал ақсүйектердің басында Мильтиад тұрды»[13], — деп жазады. Бұл Ксантипптың Клисфеннен кейін Алкмеонидтер партиясының жетекшісі болғанын білдіреді. Болжам бойынша, бұл б.з.д. 496 жылдан кешіктірілмей болған, сол жылы «тирандардың достары» партиясының басшысы, Хармның ұлы Гиппарх архонт болып сайланған. Егер Писистратидтердің қас жауы Клисфен әлі де саяси ықпалын сақтап тұрған болса, мұндай жағдайдың болуы екіталай еді. Ал Ксантипп бұрынғы тирандарға қарсы теріс көзқараста болмаған. Оның Алкмеонидтерді басқарған кезеңінде дәл осы әулет пен Писистратидтер арасында татуласу жүзеге асты.[14]

Саяси карьерасы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Мильтиад пен Фемистокл — Ксантипптың саяси қарсыластары

Афинаның азамат-жауынгері әрі ақсүйектер тобының мүшесі ретінде Ксантипп, шамасы, б.з.д. 490 жылғы Марафон шайқасына қатысқан. Ол тарихи деректерде алғаш рет келесі жылы (б.з.д. 489 ж.) Марафондағы афиналық жеңіске үлес қосқан қолбасшы Кіші Мильтиадты айыптауды басқарған тұлға ретінде аталады.[15]

Мильтиад өзінің жеңісі үшін марапат ретінде 70 кемеден тұратын флот пен әскер сұрап, мақсатын ашпайтынын, бірақ бұл жорық қалаға пайда әкелетінін айтқан. Афиналықтар оның өтінішін қанағаттандырды, алайда Паросқа жасалған шабуыл кезінде ол сәтсіздікке ұшырап, жараланған күйде және еш нәтижесіз оралды.[15] Көптеген афиналықтар оны сатқындық жасады деп күдіктенді.[16] Алкмеонидтер әулеті Мильтиадтың руы — Филаидтердің ежелгі саяси қарсыластары болатын. Сондықтан олар қолбасшыға қарсы айып тағуды қолдап, Ксантипп олардың атынан сөз сөйлеп, өлім жазасын талап етті.[17]

Алайда Мильтиад жарақаттарының салдарынан қатты азап шегіп, өзін қорғай алмады. Оның жақтастары оның атынан сөйлеп, өлім жазасынан құтқарып қалды. Соның орнына оған төлеуге шамасы келмейтін үлкен айыппұл салынып, борышкер ретінде түрмеге қамалды. Ол түрмеде жарақаттарының салдарынан қайтыс болды, ал кейін айыппұлды оның ұлы Кимон төледі.[18] Соттан кейін афиналықтар Ксантиппты әрекеттері үшін ерекше атап өтті, дегенмен бұл оқиға оның саяси беделімен ұзақ уақыт байланыста болып қалды.[7]

Аристотель «Афиналық полития» еңбегінде: «Ксантипп халықтың басында тұрды, ал Мильтиад жоғарғы таптардың өкілі болды» деп жазған. Осылайша ол Ксантиппты Солон, Писистрат және Клисфеннің саяси бағытының жалғастырушысы ретінде көрсетеді.[19]

Остракизм

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
A shard of black pottery, worn with a name carved in Greek letters
Ксантипптың есімі жазылған остракон (б.з.д. 484 ж.). Аттал стоасы, Афинадағы Ежелгі агора мұражайы

Ксантипптың саяси басшылығы ұзаққа созылмады, өйткені б.з.д. 484 жылы ол остракизмге ұшырады.[7] Ксантипп өзімен тектес ақсүйек Аристидпен одақтасып, Фемистоклдың саяси өршілдігіне қарсы тұрды.[20] Шамамен б.з.д. 480 жылы Ксантипп пен Аристидтің есімдері Фемистоклды «өтірікші, алаяқ және сатқын» деп сынаған әндерде айтыла бастады.[21] Плутархтың айтуынша, Фемистокл екеуін де Афинадан аластатқан бірқатар остракизмдердің ұйымдастырылуына қатысқан.

Остракизм атауы дауыс беру кезінде қолданылған қыш сынықтары — остракондардың атауынан шыққан. Егер дауыс беруге кемінде 6 000 адам қатысса, есімі ең көп жазылған адам он жылға жер аударылатын. Осы мерзім аяқталғаннан кейін ол ешқандай құқықтық немесе саяси салдарсыз Афинаға қайта орала алатын.[22] Б.з.д. 480-жылдардағы саяси күрес кезінде ақсүйектерге қарсы бес белгілі остракизм өтті. Олардың мақсаты негізінен Писистрат тираниясына қатысы бар адамдарды саяси өмірден шеттету болды. Алайда Ксантипп тираниямен байланысы үшін емес, басқа себептермен остракизмге ұшыраған алғашқы адам болды, одан кейін Аристид жер аударылды.[23] Фемистоклдың екі остракизмге де қатысы болған деген қауесет тарады.[5][24] Ал Ксантипптың әкесінің Писистратпен байланысы оның жер аударылуының себебі ретінде көрсетілмеген.[25]

1990-жылдары Ареопагтың батыс беткейінен табылған остракондар 2018 жылы зерттеліп, олардың б.з.д. 484 жылғы остракизмге қатысты екені анықталды. Ксантипптың аты жазылған сақталған 56 остраконның бірінде оның пританейонды (қаланың мемлекеттік әрі қасиетті ғимаратын) құрметтемегені жазылған.[26] Бұл айыптау Алкмеонидтер әулетінен шыққан архонт Мегаклдың б.з.д. 636–632 жылдары Килонның Афинадағы төңкеріс әрекеті кезінде Акропольге паналаған Килон жақтастарын өлтіруге бұйрық беруімен байланыстырылады және мұндай айыпты Фемистокл таратқан болуы мүмкін.[27][28] Басқа бір остраконда: «Көсемдердің қарғысы болған Ксантипп әсіресе зиян келтірді» деп жазылған. Бұл, шамасы, оның Мильтиадқа қарсы сот ісін жүргізуіне меңзейді.[29]

Грекияға парсылардың екінші жорығы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Б.з.д. 480 жылы парсылар Грекияға қайтадан шабуыл жасады. Осы кезде Фемистокл мен Афина билігі қаланы қорғауға көмектесу үшін Ксантипп пен Аристидті жер аударудан кері шақырды.[9] Азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында Афина қаласы босатылды. Плутарх Ксантипптың иті туралы халық арасында тараған аңызды келтіреді. Афиналықтар қауіпсіздік үшін Саламин аралына бет алған кезде, Ксантипптың иті жағалауда қалып қойған екен.[30] Аңыз бойынша, иесіне деген адалдығынан ит теңізге секіріп, Ксантипптың кемесінің соңынан жүзіп, аралға жеткеннен кейін әлсіреп жан тапсырған.[31] Плутархтың заманында Саламинде «Иттің қабірі» деп аталатын орын әлі де болған.[32]

Ксантипп, ең болмағанда, б.з.д. 480 жылғы Саламин шайқасының куәгері болған, ал кейбір деректер бойынша, оған тікелей қатысқан. Бұл шайқас парсылардың шабуылын тоқтатып, афиналықтардың басқа гректер арасындағы беделін айтарлықтай арттырды.[33]

Келесі жылы (б.з.д. 479/478 жж.) Ксантипп эпоним архонты болып сайланды.[34] Сол кезде Парсының ірі жаяу әскері әлі де Грекия аумағында тұрғандықтан, Афина соғысты жалғастырып жатты.

Б.з.д. 479 жылы Аристидтің ұсынысымен Ксантипп Спартаға жіберілген елшілік құрамына кірді. Бұл елшілікке Алкмеонидтер әулетінің өкілі Ксантипппен бірге Филаидтер әулетінен шыққан Кимон және Кериктер әулетінің өкілі Миронид те енді.[35] Спартадан оралғаннан кейін Ксантипп бірден грек флотына аттанды.[36]

Саламин шайқасынан кейін гректер өз күштерін екіге бөлді. Құрлық әскері Беотиядағы Платеяға бет алды. Саламинде парсы флотын талқандағаннан кейін гректер теңізде үстемдікке ие болды. Б.з.д. 479 жылдың ерте көктемінде одақтас грек флоты Эгина аралы маңына жиналды. Сол жерге Иониядағы грек қалаларының елшілері келіп, өздерін парсы билігінен азат етуді сұрады.[37] Олар грек әскері Иония жағалауына жақындаған бойда барлық қалалардың көтеріліске шығатынын, ал Хиос аралында көтеріліс басталып кеткенін хабарлады.[38]

Сол жылы (б.з.д. 479/478 жж.) Ксантипп Фемистоклдың орнына Афина флотының қолбасшысы болды, ал құрлық әскеріне Аристид қолбасшылық етті.[34]

Ежелгі грек тарихшысы Сицилиялық Диодордың айтуынша, Саламиндегі жеңістен кейін афиналықтар теңіздегі үстемдік үшін Спартамен бәсекеге түсе бастаған. Мұны қауіп ретінде қабылдаған спарталықтар Фемистоклға «ерлігі үшін берілетін сыйлықтың екі есесін» табыстаған. Осыған наразы болған афиналықтар оны қолбасшылық қызметінен алып, оның орнына Ксантиппты тағайындады.[39]

Микале шайқасы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
A color terrain map focused on northwestern Turkey and the islands of Greece. Mount Mycale is at the top center, Lade island is to its immediate south, Samos is to its immediate west and Miletus is to Lade's immediate east.
Ладе, Самос және Милетке қатысты Микале тауының орналасуын көрсететін карта

Ксантипп Кіші Азиядағы Лидия жағалауында парсыларға қарсы әрекет еткен теңіз күштерінің афиналық қолбасшысы болды.[40][41] Іс жүзінде грек флотында екі қолбасшы болды. Парсылардың Грекияға басып кіруі кезінде одақтас күштердің жалпы басшылығы Спартаға жүктелгенімен, флоттың негізгі бөлігін афиналық кемелер құрады. Сондықтан спарталықтардың қолбасшысы — II Леотихид, ал афиналықтардың қолбасшысы — Ксантипп болды. Екеуінің арасында жақсы қарым-қатынас орнап, олар ксения деп аталатын қонақжайлық әрі туыстық одақ құрды. Бұл байланыс олардың ұрпақтары арасында да сақталды.[36]

Саламин шайқасынан аман қалған парсы флотының қалдықтары Самос аралына орналастырылды.[42] Сицилиялық Диодордың мәліметінше, Самостан келген елшілер спарталықтардың атынан келген II Леотихид пен афиналық қолбасшы Ксантиппқа Иония қалаларының парсыларға қарсы көтеріліске шығуға дайын екенін хабарлаған. Гректер Делос аралына 250 триерадан тұратын флотпен жиналып, одан Самосқа қарай жүзді.[43]

Парсылар грек флотының өздерін қуып келе жатқанын білген соң, Самостан кетіп, Микале тауының етегіндегі қарсы жағалауға бет алды. Олар кемелерін жағаға шығарып, ішкері шегініп, қорғаныс бекінісін тұрғызды.[44]

Парсылардың шегінгенін естіген гректердің арасында әрі қарай не істеу керектігі жөнінде пікірталас туды. Біреулері елге қайтуды ұсынса, енді біреулері Еуропа мен Азияны бөліп тұрған стратегиялық маңызы зор Геллеспонт бұғазына аттануды жақтады. Ақырында олар жағаға түсіп, соғысқа дайындала бастады. Грек әскері парсыларға шабуыл жасады. Сол қанаттағы афиналық жасақты Ксантипп басқарды. Сицилиялық Диодордың айтуынша, гректердің жаршысы парсыларға қарай жүзіп барып:

«Гректер парсыларды жеңіп, енді Азиядағы грек қалаларын азат етуге келді»,

— деп жариялаған.[45]

Ксантипптың жасағының жүретін жері екінші қанатқа қарағанда қолайлы болғандықтан, олар парсылармен алғаш болып шайқасқа кірісті. Афиналықтар парсылардың қорғаныс шебін бұзып өтіп, оларды бекініске қарай шегінуге мәжбүр етті.[46] Кейін афиналықтар бекініс қабырғасын бұзып кірді, ал екінші қанаттағы грек әскері де оларға қосылып, бірлескен шабуыл жасады. Микале шайқасында Ксантипп өзін дарынды қолбасшы ретінде көрсетті. Дәл оның басқаруындағы афиналық жасақ алғаш болып шайқасқа кіріп, парсы әскерін шегінуге мәжбүр етті.[36][37] Геродоттың мәліметі бойынша, бұл шайқас дәл сол күні болған Платея шайқасымен тұспа-тұс келген. Платеяда Аристид спарталық қолбасшы Павсанийдің жалпы басшылығымен афиналық жасақты бастап, парсылардың құрлық әскерін жеңді.[47] Осы екі шешуші жеңіс нәтижесінде парсы флоты іс жүзінде жойылып, Мардоний басқарған парсы әскері талқандалды. Соның нәтижесінде парсылардың Грекияға жасаған екінші жорығы сәтсіз аяқталып, олардың Эгей теңізі мен Иониядағы грек қала-мемлекеттері үстемдігіне нүкте қойылды.[48][49][50]

Сестос қоршалуы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Жеңістен кейін иониялықтардың болашақ тағдыры туралы мәселе көтерілді. Спарталықтар Ионияны парсылардан үнемі қорғап тұру мүмкін емес деп санады. Сондықтан II Леотихидтің пікірінше, Иония тұрғындарын Грекияға көшіру қажет еді. Алайда бұл ұсынысқа Ксантипп үзілді-кесілді қарсы шықты. Азат етілген иониялықтарды жалпыгрек одағының құрамына қабылдау туралы шешім кейіннен Бірінші Афина теңіз одағының құрылуына негіз қалады.[36] Микале шайқасынан кейін II Леотихид флоттың бір бөлігімен Грекияға қайтып кетті, ал Ксантипп біріккен грек флотымен Геллеспонттағы Абидоста орналасқан парсылардың понтон көпірін қирату үшін жүзіп барды. Алайда олар көпірдің бұған дейін-ақ бұзылғанын анықтаған соң, спарталықтар елдеріне қайтып кетті.[51][52] Ксантипп Микале шайқасынан кейін гректер жағына өткен иониялықтар мен эолдықтардың қолдауымен қалған афиналық әскерді бастап, Фракия Херсонесіндегі Сестос қаласына шабуыл жасады.[53] Қаланы бұған дейін парсылар басып алып, оны парсы әміршісі Артаикке басқаруға тапсырған болатын.[54] Сестос Геллеспонттың еуропалық жағалауын және осы бұғаз арқылы өтетін бүкіл теңіз саудасын бақылап тұрды. Афина сырттан әкелінетін астыққа қатты тәуелді болғандықтан, Қара теңізбен жүргізілетін сауда стратегиялық маңызға ие еді. Сол себепті Ксантипп бұл теңіз жолдарын қайтадан Афинаның бақылауына қайтаруға бел буды.[55][56]

Қаланы қоршау күзге дейін созылып, қыс келгенде қаладағы азық-түлік қоры таусылды. Қалада аштық басталғаннан кейін парсы әскері қашып кетті. Келесі күні Сестос тұрғындары афиналықтарға қала қақпасын ашып берді және афиналықтар Сестосты басып алды.[57][58] Геродоттың «Тарих» еңбегінде Ксантипптың қолбасшылығымен афиналықтардың Артаиктің ұлын оның көз алдында таспен атып өлтіргені, содан кейін Артаиктің өзін айқышқа шегелегені баяндалады.[55][59][60] Геродоттың грек-парсы соғыстары туралы баяндауын дәл осы оқиғамен аяқтауы кейбір зерттеушілердің пікірінше, оның қамқоршыларының бірі болған Ксантипптың ұлы Периклге жағымды әсер қалдыруды көздеген болуы мүмкін.[61][62] Осыдан кейін, Геродоттың айтуынша, Ксантипп пен афиналық жасақтар одақтастарынан бөлініп, парсылардың көпірінен алынған арқандарды қасиетті орындарға тарту ретінде арнау үшін өздерімен бірге алып, Грекияға қайтып оралған.[63][64]

Грек-парсы соғыстарынан кейін

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
«Ксантипптың ұлы, афиналық Перикл» деген жазуы бар Периклдің бюсті. Мәрмәрден жасалған, б.з.д. шамамен 430 жылғы грек түпнұсқасының римдік көшірмесі. Пио-Клементино мұражайы, Ватикан мұражайлары

Ксантипп Афинаға оралғаннан кейін бірнеше жылдан соң, шамамен б.з.д. 470-жылдардың ортасында қайтыс болған болуы мүмкін. Ол б.з.д. 473/472 жылдары өмірде болмаған, өйткені сол кезде оның ұлы Перикл Эсхилдің қойылымына хорег ретінде қызмет атқарып, «өз үйінің қожайыны» деп сипатталған.[12]

Ксантипп ең алдымен Микале шайқасы мен Сестосты қоршаудағы қолбасшылығымен есте қалды. Біздің заманымыздың II ғасырында Павсаний өзінің «Грекияның сипаттамасы» атты еңбегінде Афина акрополінде «Микале теңіз шайқасында парсыларға қарсы соғысқан» Ксантипптың мүсіні тұрғанын жазады.[65]Оның айтуынша, бұл мүсін Анакреонттың бейнесінің жанында орналасқан. Бұл ескерткіштердің нақты қашан қойылғаны белгісіз болғанымен, кейбір зерттеушілер оларды Перикл грек-парсы соғыстары аяқталғаннан кейін көп ұзамай орнатқан деп есептейді.[66] Ксантипптың мүсінінен бөлек жерде Периклдің жеке мүсіні тұрған.[65]

Ксантипптың ұлы Перикл

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Перикл кейіннен Афинаның ең көрнекті мемлекет қайраткерлерінің біріне айналып, шамамен б.з.д. 461–429 жылдары қаланы басқарды.[67] Ол б.з.д. 444 жылдан 430 жылға дейін стратег (қолбасшы) қызметін атқарып, Пелопоннес соғысының алғашқы кезеңінде афиналық әскерге басшылық етті. Фукидид Перикл туралы: «Афина аты жағынан демократия болғанымен, іс жүзінде оны өзінің ең беделді азаматы басқарды», — деп жазған.[68] Перикл алғашқы некесінен туған заңды ұлдарының біріне әкесінің құрметіне Ксантипп деген есім берген.[69]

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ William Smith, A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, Vol. 3. (London, UK: 1864), p. 191.
  2. 1 2 Herodotus, The Histories. 6.131, English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  3. ↑ Plutarch, "Life of Pericles," in Plutarch's Lives, 3.1. English Trans. by Berdadotte Perrin. Cambridge, MA: Harvard University Press.  ; London: William Heinemann, 1916.
  4. ↑ David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, Encyclopedia of the Ancient Greek World (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.
  5. 1 2 Plutarch, "Comparison of Aristides and Marcus Cato," in Plutarch's Lives, 2.3. English Trans. by Bernadotte Perrin. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1914.
  6. ↑ Brunilde Sismondo Ridgway, “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos,” American Journal of Archaeology, Vol. 102, No. 4, 1998, p. 720.
  7. 1 2 3 David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, Encyclopedia of the Ancient Greek World (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.
  8. ↑ T.J. Morgan, "Literate education in classical Athens," The Classical Quarterly, Vol. 49, Issue 1. May 1999. pp. 47–50.
  9. 1 2 Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” American Journal of Archaeology, Vol. 102, No. 4 (1998), p. 724.
  10. ↑ Smith, William. A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, Vol. 3. London, UK: 1864, p. 191.
  11. ↑ Figueira T. J. Xanthippos, Father of Perikles, and the «Prutaneis» of the «Naukraroi» // Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte.— Franz Steiner Verlag, 1986.— Bd.55.— Iss. 3.— p.257.
  12. 1 2 Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” American Journal of Archaeology, Vol. 102, No. 4 (1998), p. 720
  13. ↑ Аристотель. Афинская полития / 28. 2. Перевод и примечания С. И. Радцига.. — 2-е изд.. — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.
  14. ↑ Суриков И. Е. Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва — Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — с. 102—103. — ISBN 5-86781-187-5.
  15. 1 2 Herodotus, The Histories 6.132–135.
  16. ↑ Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People (London: Routledge, 2004), pp. 327.
  17. ↑ William Lamartine Snyder, The Military Annals of Greece from the Earliest Time to the Beginning of the Peloponnesian War, Vol. 1 (Boston: R. G. Badger, 1915), p. 239.
  18. ↑ Herodotus, The Histories. 6.136, English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  19. ↑ Aristotle, Constitution of Athens. 28.1. English Trans. by H. Rackham, Aristotle in 23 Volumes, Vol. 20. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1952.
  20. ↑ Evelyn Abbott, Pericles and the Golden Age of Athens (New York City, NY: G. P. Putnam's Sons, 1891), p. 17.
  21. ↑ Plutarch, "Life of Themistocles" in Plutarch's Lives, 21.2–3. English Trans. by Berdadotte Perrin. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1914.
  22. ↑ Plutarch, Life of Aristides 7.4–9.
  23. ↑ Aristotle, Constitution of Athens. 22.6–8. English Trans. by H. Rackham, Aristotle in 23 Volumes, Vol. 20. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1952.
  24. ↑ Marek Węcowski. Athenian Ostracism and its Original Purpose (UK: Oxford University Press, 2022), pp. 89, 235.
  25. ↑ Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” American Journal of Archaeology, Vol. 102, No. 4 (1998), pp. 720, 724.
  26. ↑ Martina Zerbinati, "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." Erga-Logoi, Vol. 6, No. 2 (Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018), pp. 30–32.
  27. ↑ Zerbinati, Martina. "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." Erga-Logoi, Vol. 6, No. 2. Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018. pp. 32.
  28. ↑ Thucydides, History of the Peloponnesian War 1.126.
  29. ↑ Zerbinati, Martina. "L’ostracismo di Santippo, figlio di Arrifrone, «il più colpevole tra i pritani sacrileghi». Alcune riflessioni alla luce di recenti scoperte archeologiche." Erga-Logoi, Vol. 6, No. 2. Italy: LED Edizioni Universitarie, 2018. pp. 33–34.
  30. ↑ Plutarch, "Life of Themistocles" in Plutarch's Lives, 10.5. English Trans. by Berdadotte Perrin. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1914.
  31. ↑ Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People (London: Routledge, 2004), p. 412.
  32. ↑ Plutarch, "Marcus Cato" in Plutarch's Lives, 5.4. English Trans. by Bernadotte Perrin. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1914.
  33. ↑ Lytton, Edward Bulwer, and Oswyn Murray. Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People. p. 417–423. London: Routledge, 2004.
  34. 1 2 Diodorus Siculus, Library of History 11.27.1. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes, Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.
  35. ↑ Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах - Аристид. 10. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова. — второе. — М.: Наука, 1994.
  36. 1 2 3 4 Суриков И. Е. Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва — Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — с. 104—105. — ISBN 5-86781-187-5.
  37. 1 2 Штенцель А. Гл. II. Морское могущество Афин. Расцвет Афинского морского союза // История войн на море. В 2-х т. — Изографус, ЭКСМО-Пресс, 2002. — Т. 1. — с. 125—137. — 5000 экз. — ISBN 5-94661-036-8.
  38. ↑ Курциус Э. История Древней Греции. — Минск: Харвест, 2002. — Т. 2. — с. 320. — (Классическая мысль). — 3000 экз. — ISBN 985-13-1119-7.
  39. ↑ Diodorus Siculus, Library of History 11.27.3. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes, Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.
  40. ↑ Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People (London: Routledge, 2004), p. 426.
  41. ↑ Barron, J. P. "The Liberation of Greece," in The Cambridge Ancient History, 2nd Ed., edited by Boardman, John, N. G. L. Hammond, D. M. Lewis, and M. Ostwald. Cambridge: Cambridge University Press, 1988. p. 611.
  42. ↑ Diodorus Siculus, Library of History 11.34.2. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes, Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.
  43. ↑ Diodorus Siculus, Library of History 11.34.3–4. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes, Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.
  44. ↑ Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People (London: Routledge, 2004), pp. 442–446.
  45. ↑ Diodorus Siculus, Library of History 11.34.4. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes, Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.
  46. ↑ Herodotus, The Histories, 9.101–5. English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  47. ↑ Herodotus, The Histories, 9.99–106. English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  48. ↑ Herodotus, The Histories, 9.100–113. English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  49. ↑ Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People (London: Routledge, 2004), p. 445.
  50. ↑ Геродот. История в девяти книгах. IX. 102. / Перевод и примечания Г. А. Стратановского, под общей редакцией С. Л. Утченко. Редактор перевода Н. А. Мещерский. — Л.: Наука, 1972.
  51. ↑ Herodotus, The Histories, 9.114. English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  52. ↑ Smith, William. A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, Vol. 3. p. 1296. London, UK: 1864.
  53. ↑ Diodorus Siculus, Library of History 11.37.1. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes, Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.
  54. ↑ Herodotus, The Histories, 9.116. English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  55. 1 2 Smith, William. A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, Vol. 3. p. 1285. London, UK: 1864.
  56. ↑ Roebuck, C. "Trade" in The Cambridge Ancient History. Edited by John Boardman, N. G. L. Hammond, and M. Ostwald, Cambridge University Press, 1988. p. 446.
  57. ↑ Smith, William. A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, Vol. 3. p. 28. London, UK: 1864.
  58. ↑ Herodotus, The Histories, 9.118. English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  59. ↑ Herodotus, The Histories, 9.120, 7.33. English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  60. ↑ Tracy, Stephen V. Pericles: A Sourcebook and Reader. pp. 112–113. Berkeley, CA: University of California Press, 2009.
  61. ↑ Tracy, Stephen V. Pericles: A Sourcebook and Reader. pp. 113–114. Berkeley, CA: University of California Press, 2009.
  62. ↑ Evans, Richard. “The Battle of Mycale (479 BC). A Fitting Climax to Herodotus’ History or Just a Brawl on the Beach?” Nuova Antologia Militare 5, No. 18. 2024. pp. 54–55.
  63. ↑ Herodotus, The Histories, 9.121. English Trans. by A.D. Godley. Cambridge: Harvard University Press, 1920.
  64. ↑ Diodorus Siculus, Library of History 11.37.5. Diodorus of Sicily in Twelve Volumes, Vol. 4-8, English Trans. by C.H. Oldfather. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: William Heinemann, 1989.
  65. 1 2 Pausanius, Description of Greece, 1.25.1. English Trans. by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod. Cambridge, MA: Harvard University Press. ; London: WIlliam Heinemann, 1918.
  66. ↑ Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” American Journal of Archaeology, Vol. 102, No. 4 (1998), p. 726.
  67. ↑ Fornara, Charles W. and Loren J. Samons II. Athens from Cleisthenes to Pericles. p. 31. Berkeley: University of California Press, 1991.
  68. ↑ Thucydides, History of the Peloponnesian War. 2.65. English Trans. by Thomas Hobbes of Malmesbury. London: Bohn, 1843.
  69. ↑ Paparrigopoulos, Konstantinos, edited by Pavlos Karolidis. History of the Hellenic Nation, Vol. AB, p. 221. Eleftheroudakis, 1925.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Ксантипп_(Арифронұлы)&oldid=3623942» бетінен алынған