Күлтөбе

1998 жылы Күлтөбе қалашығынан табылған қыш кірпіштегі жазу.

Күлтөбе – Қазақстан Республикасының Түркістан облысы, Түркістан қаласында орналасқан ежелгі бекіністі қоныс және археологиялық ескерткіш. Нысан – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ескерткіш – Түркістан қаласының шығысындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі буферлік оңтүстік аймағында, 350 м жерде орналасқан (Ордабасы ауданы, Сарыарқа ауылынан 1 шақырым солтүстікте, Арыс өзенінің сол жағалауында).

Б.з.д ІІІ ғасырдан бастау алатын Қазақстандағы алғашқы сәулет құрылыстары бар Күлтөбе қалашығы бірқатар деректерде Күлтөбе-Ясы  деп аталады. Алғаш рет Ясы атауы моңғолдардың ұлы ханы Менгудің ордасына Қазақстанның оңтүстік аймағы арқылы сапар шеккен армян патшасы І Гетумның жолжазбасында кездеседі.

Қаланың атауына келсек, кейінгі ежелгі замандарда (б.д.д. ІІІ-ІІ – б.з. ІҮ ғғ.) Қаратау мен Сырдың арасын мекен еткен тайпалар тарихына үңілуге тура келеді. Сол тұста бұл аймақты ежелгі Сақ және Сармат тайпаларымен бірге Ас (Ясы, Асы, Аша, Арас) және Сауран (Савран, Сағран) тайпалары да мекен еткен. Кейінірек І-ІV ғғ. арасында бүкіл әлем халықтарының төртінші Ұлы қоныс аударуы барысында, Шығыстан-батысқа (Азиядан-Еуропаға) жөңкілген Ғұн тайпаларына қосылып Асы-Ясы және Сауран тайпалары да Шығыс Еуропаға көшіп қонады. Бұған дәлел Румыняның Бухаресттен кейінгі екінші үлкен қаласы Яссы мен оған жақын орналасқан Канг-ас қалалары (Канг – Сырдарияның сол замандағы аты) және Венгрия жеріндегі Ач, Ясапати, Ясберень, Ясладань мен Украинаның оңтүстік-батысындағы Саврань қаласы және Савранка өзені дейміз. Ол замандарда елді мекендер негізінен сонда тұратын тайпалардың атымен аталып отырған. Осылайша, осыдан 2000 жылдай бұрын аталарымыз Ғұндарға еріп Шығыс Еуропаға қоныс аударған деген тұжырым жасауға болады.

Ал, қаланың жасына келсек, Түркістан шұратының Қаратау беткейінде, әзірге белгілі 9 қалашық өз өмірлерін ерте ежелгі дәуірлерде (б.з.д. ҮІ-ІҮ ғғ. мен б.з. ІІІ-ІҮ ғғ. арасы), сонымен бірге, 12 қалашық пен қоныс кейінгі ежелгі дәуірлерде (б.з.д. ІІ-І ғғ. мен б.з. ІҮ-Ү ғғ. арасы) өткізген. Кейінгі ежелгі дәуір қалалары негізінен б.з.д. ІІ-І ғғ. қалыптасқан Ұлы Жібек жолымен тығыз байланысты. Бұл жолға қатысты Түркістан шұратындағы сегіз қала бір түзудің бойына және ара қашықтықтары бірдей (10-12 км) орналасқан. Олар Майбалық, Ежелгі Ташнақ (Төрткүл), Ясы, Оқжетпес, Сидақ ата, Ежелгі Шорнақ, Қаратөбе-Сауран және Ақтөбе-Сауран деп аталады. Өмір сүру кезеңдері де б.з.д. ІІ-І ғғ. басталады, тек бесеуінің өмірі б.з. ІҮ-ҮІ ғғ. тоқтаса, қалған үшеуі – Майбалық ҮІІІ ғ. дейін, ал, Ясы-Күлтөбе мен Қаратөбе-Сауран ХІҮ ғ. дейін өмір сүрді. Бұлардың ішінен ХІҮ ғ. аяғында Ескі Түркістан қаласы территориясына көшіп-қонып, өмірін әлі күнге дейін жалғастырып келе жатқаны жалғыз Ясы қаласы. Яғни, ол, б.з.д. ІІІ ғ. қоныс болып қалыптасып, б.з.д. ІІ-І ғғ. Жібек жолының бекінісіне айналса, Ү-ҮІ ғғ. бастап бекіністі қалашыққа айналады, ал, ХІҮ-ХҮ ғғ. бастап Ясы-Түркістан деген ірі қалаға айналған.

Күлтөбе қалашығының цитаделінде жүргізіліп жатқан археологиялық қазба жұмысы «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2010ж. бастау алады, зерттеу жұмыстарын Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының бақылауында (Б.Ә.Байтанаев) және сол институттың білікті мамандары (Е.Ә.Смағұлов, А.О.Ержігітова)  жүргізді. Бұл жұмысқа «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени қорық-музейінің мамандары  да атсалысты (Тұяқбаев М.Қ., Өсеров Т.С.).

«Күлтөбе»  қалашығының цитаделін толық ашып, реставрациялау, сондай-ақ консервациядан өткізу, төбесін ұзақ жылдарға шыдайтын материалмен жабу, туристер жүретін трап жолдар жүргізіп, ашық аспан астындағы музейге айналдыру және ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік мұралар» тізіміне енгізу басты міндеттердің бірі.

Құрылысы

Жоғары жақтан көрінісі

Сопақша келген, биіктігі 9 м, аумағы 150х120 м ауқымды төбешік болып келеді. Кейінгі заманда ескерткіштің топографиясы қатты өзгеріске ұшыраған. Оның оңтүстік-шығысы мен оңтүстік-батысында құрылыс үшін топырағы қазылған жыралар, қыраттың үстіңгі жағында сопақша және төрткүлді көптеген орлар бар, бекініс арқылы дала жолы шығады. Алайда сақталып келген топографиялық белгілер «алаңқайлы төбе» үлгісіндегі ескерткіш екенін анықтауға мүмкіндік береді, ол ертедегі ортағасырлық қоныс үлгісіне тән болып келеді.

Түркістан қаласының бертінгі ортағасырлық тарихының соңғы кезеңінде, бәлкім, 19-ғасырда Күлтөбе қыраты, бүкіл Оңтүстік рабат сияқты, бекініс қабырғаларымен қоршалғандықтан, Күлтөбе ортағасырлық Түркістанның әскери құрылыс жүйесіне жатады. Осы жағдай 1940 жылдың аяғында Оңтүстік Қазақстан экспедициясы Түркістан бекінісінің орнын алдын ала зерттеген кезде Күлтөбені бертінгі ортағасырлық заман қабаттарындағы дербес ескерткіш ретінде анықтауға мүмкіндік бермесе керек.

Күлтөбеге жүргізілген археологиялық зерттеулер

Т.Н.Сенигова басқарған Түркістан отряды жүргізген зерттеу

Күлтөбе жөніндегі алғашқы археология материалдарды Т.Н. Сенигова басқарған Түркістан отряды берді. 1972 жылы қазба жұмысы қыраттың батыс бөлігінен басталды, бірақ 18–19 ғасырларға жататын әдеттегі тұрғын үй кешендерінің жоғары қабаттары топырақтан аршылғаннан кейін ондағы жұмыс тоқтатылды, Күлтөбеден кездейсоқ табылған 7–8 ғасырлардағы Отырар зергерлігінің теңгелері мен аршылған төмненгі қабаттардан жиналған ерте ортағасырлық қыш ыдысы туралы мағлұматтар ғана жарияланды. Осының негізінде ертедегі Иасы қонысының іздерін бертінгі ортағасырлық Түркістан қаласы қабаттары астынан емес, керісінше, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен біршама оңтүстікке қарай іздеу керек деген М.Е.Массонның болжауы тұжырымдалды.

Түркістан археология отряды (Е.А.Смағұлов) жүргізген стратиграфиялық зерттеу

Алайда Күлтөбеде 1981–1984 жылдары Түркістан археология отряды (Е.Ә.Смағұлов) жүргізген стратиграфиялық зерттеулер нәтижесі арқылы ой тұжырымдау керек. Бекініс орнының оңтүстіктегі шетінен 70 м2-ден астам алаңда стратиграфиялық қазба жұмысы жүргізілді. Ол Күлтөбенің мәдени шегінділерінің бүкіл қатқабатын ашты. Қазба 6 м болды (1–12 қабаттар) және одан тереңдей түсті (13–14 қабаттар). Мәдени қабат 7 құрылыс белдеуіне бөлінді.

Қыш ыдыстар мен тас дән үккіш қалдықтары табылған 10–12 қабаттар бірінші құрылыс белдеуіне (төменнен санағанда) біріктірілді. Мұнда қандай да бір құрылыс қалдығының іздері байқалмайды. Осы маңнан табылған барлық 23 қыш ыдыстардың сынықтары шартты түрде бірінші құрылыс белдеуіне біріктірілді. Отырар-Түркістан аймағындағы ерте ортағасырлық қыш ыдыстардың археология жағынан жан-жақты зерттелмеуі, сондай-ақ Күлтөбе белдеуінен қыш ыдыстардың аз табылуы олардың осында қашаннан бері жатқанын дәл анықтауға мүмкіндік бермей отыр. Алайда 1–2-құрылыс белдеуінен табылған қыш бұйымдарды Отырар-Қаратау мәдениетінің 2-кезеңіне (4–5 ғ-лар) жатқызуға болады. 2-құрылыс белдеуінде (8–9-қабаттар) 5-мекенжайдың (ішінара) үлкен қабырғалары табылды. Қабырғалардың қалыңд. 1,4 м-ге дейін жетеді, олар көл. 40х20х9–10 см шикі кірпіштен қаланған. Мекенжайда ені тар, қабырғалық жатаған сатылардың ізі қалған.
3-белдеуде (6-қабат) үйдің жобасы өзгерген, бірақ қабырғалардың жалпы бағдары сақталып қалған. Қазбаның ортасында үлкен шаршы тәріздес мекенжай табылды, сақталған қабырғалары 0,5–0,6 м. Мекенжайдың Оңтүстік бөлігінің орта шенінде еденнен көлемді балқыма дағы байқалды, оның жанынан жебенің сүйек ұштығы табылды. Балқыманың астынан қабірдің аузы аршылды, ол 10-қабатқа түсірілген. Қабірдің сол жақ бүйірінен аяқтарын бауырына басып жатқан басы жоқ жылқының қаңқасы тазартылып алынды, ол батысқа қарай бағдарланған. Оның алдыңғы аяғының жанынан сопақша келген темір үзеңгі, төмен жағында төрт қырлы сырғалығы бар белдік, белдіктің күміс қаптырмасы және жалғыз шығыршықты темір ауыздық табылды. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасынан қойдың жамбас сүйектері кезікті.
3-құрылыс белдеуінен табылған қыш бұйымдар кешені, негізінен, күнделікті үй ыдыстары. Күлтөбе құрылысында Мальта кресіне үйлесетін дөңгелек пішінді келген қалақтас көптеп табылды, олар Таразды қазған кезде, 7–8 ғ-лардың қабаттарынан ұшырасты. Тым ерте замандағы сәулет өнері ою-өрнектері бейнеленген Самарқан қазындысы ошақтарындағы сәндік безендіруден де осы тәріздес дөңгелек қалақтас бөліктері ұшырасты. Қабірден табылған темір үзеңгі, жалғыз шығыршықты темір ауыздық, сондай-ақ белдіктің күміс қаптырмасы Орта Азия мен Қазақстан аймағындағы жылқы көмілген азын-аулақ қабірлерден де ұшырасып отырады. Сондықтан зерттеушілер оны 6–7 ғ-лардың аяғына, яғни Түрік қағандығы жорықтарының уақытына жатқызады, осы жорықтар кезінде Алтай түріктерінің әр алуан топтары – телелер мен олардың одақтасы Орта Азия телелері Еуразияның кең байтақ далаларын кеңінен мекендеген еді, олай болса Күлтөбенің 3-құрылыс белдеуін 7 ғ-дың 1-жартысына жатқызуға негіз бар. Ал 2-ші және 1-ші құрылыс қабаты төменірек орналасқан, олардың уақытын 4 ғ-ға жатқызуға болады, бұған осы белдеулердің қыш бұйымдарына жасалған талдау негіз болады.
3- белдеуді жауып жатқан 4-белдеуден қандай да бір құрылыс конструкциялары табылып отырған жоқ. Онда тек еденнің көмескі деңгейі мен қолданылатын мақсаты белгісіз пештің едендігінің қалдығы ғана анықталды.
Осыдан жоғары жатқан 5-белдеуде 2 мекенжайдың қалдықтары табылды, олардың әрқайсысынан едендерінің салыну деңгейі бойынша құрылыс дәуірлері анықталды және төрткүлді жер ошақтар, сонымен іргелес орналастырылған тандырлар тазартылды.
6-құрылыс белдеуі (3-саты) қазындысының бүкіл алаңы күйдірілген шаршы кірпішпен төселген, солардың бірінің астынан 13 ғ-дың аяғы – 14 ғ-дың 1-ші жартысындағы шағатайлық (күміс және қола) теңгелерінің қоймасы табылды, олар ангоб әшекейі салынған ыдыс бүйірінің сынығынан алынды. Теңгелердің тотығуынан мата қалдығына түскен ізге қарай отырып, олардың матадан тігілген қалташада болғанын және оған шамасы ақық тастан жасалған 2 моншақ тігілгенін анықтауға болады.
Осы олжадан жарты метр жерде, 6-құрылыс белдеуінің еденіндегі кірпіш төсенішінің астынан бір тұтқалы бүтін қыш құмыра табылды, оның аузы дөңгелек тегіс ұсақ жұмыр таспен бекітіліп, жоғарғы жағынан құрсаулы тостағанның түбімен жабылған, ол бос болып шықты. Теңгелерді тазартқаннан кейін көмбеде 297 күміс дирхем және 88 қола фельс болғаны анықталды. Дирхемдер Алмалықтың (16 дана), Әндіжанның (2 дана), Бұхардың (10 дана), Қашқардың (3 дана), Кендженің (57 дана), Марғиланың (3 дана), Отырардың (61 дана), Самарқанның (4 дана), Тараздың (77 дана), Ходженттің (17 дана), Шаштың (29 дана), Янгидің (1 дана) теңге сарайларында соғылғаны анықталды. 17 теңгеден қаласының аттарын оқу мүмкін болмады. Дирхемдердің соғылған уақыты һиджраның 676–696 жылы кезеңіне сай келеді (121 дана). 71 теңгеде шығарылған уақыты жоқ, ал қалған 105 данасында уақыты өшіп қалған. Түр түсі бойынша һиджраның 698 жылғы теңгесі (75 дана) Отырарда, хиджраның 699 жылғы теңгесі (9 дана) Фараде соғылғанға ұқсайды.
Фельстардың уақыты көмбені салған кезге сәйкес келеді, сондықтан Күлтөбенің 6-белдеуінің жоғарғы шекарасы 14 ғ-дың 1-жартысына сай келеді.
Жетінші, ең беткі құрылыс белдеуінен (1-, 2-қабаттар) Кузнецов ф-касының ақ қыштан жасалған кеселері мен балалар ысқырықтарының қалдықтары, бояуы үйлесім тапқан жалатпа қыш ыдыстар табылды. Бұл бертінгі ортағасырлық Түркістанның 18–19 ғ-лардағы дәуірі екенін көрсетеді.

Көмбеде Тараз және Кендже зергерлерінің 1309 жылы күміс теңгелерінің, Отырар зергерлерінің 1312 жылы мыс теңгелерінің ең кейінгі уақыты белгіленіпті. 14 ғ-дың 1-жартысында Күлтөбедегі бекініс қиратылып жойылады да, оның бүкіл аумағы зират ретінде пайдаланылады. Күлтөбенің қаңырап бос қалу кезеңі 19 ғ-ға дейін созылды, бұл кезде қыратта тағы да ішінара құрылыс салына бастады және кейінірек пайда болған қаланың сыртқы қабырғалары қала аумағына сұғына түседі.

Әдебиет

• Умняков И.И., Архитектурные памятники Средней Азии. Исследование. Ремонт. Реставрация. 1920 – 1928 жж., Таш., 1929, с. 32;
• Агеева Е.И., Пацевич Г.И., Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана // Труды ИИАЭ АН КазССР, А.-А., 1958, т. 5, с. 92–96;
• Сенигова Т.Н., Отчет об археологических раскопках в охранной зоне архитектурно-мемориального комплекса Ходжи Ахмет Ясави (1973 – 1974), А.-А., 1974;
• Рукопись архива института Казпроектреставрация, инв. ғ57, с. 98–100;
• Сенигова Т.Н., Бурнашева Р.З., Новые о городище Туркестана, «Известия АН Казахской ССР, Серия общественных наук», 1977, ғ2, с. 54.

Сыртқы сілтемелер

• Күлтөбе басында билік айтқан – Әнет баба(қолжетпейтін сілтеме)