Күн климаты

Күн климаты (радиациялық климат) — белгілі бір жердің климат қалыптастыратын факторларын есепке алмай, Жер бетіне түсетін және таралатын күн радиациясының теориялық тұрғыдан есептелген мөлшері; ол астрономиялық факторларға, географиялық ендікке және жыл мезгіліне байланысты.​

Экваторда, күн сәулелері Жер бетіне перпендикуляр түсетін жерде, бірдей мөлшердегі күн энергиясы кішірек аумаққа таралады; сондықтан әрбір аумақ басқа ендіктерге қарағанда көбірек сәулелік энергия қабылдайды

Күннің сәулелік энергиясы климаттың ең маңызды элементі болып табылады және оның басқа сипаттамаларына, ең алдымен температураға әсер етеді. Күндегі ядролық синтез кезінде бөлінетін зор энергия ғарышқа таралады. Планетаға түсетін күн сәулесінің интенсивтілігі оның көлемі мен Күннен қашықтығына байланысты. Жер атмосферасының жоғарғы қабатында Күн сәулесіне перпендикуляр орналасқан әрбір шаршы метрге 1 365 Вт ±3,4 % күн энергиясы түседі. Күннен бір астрономиялық бірлік қашықтықта, Жер атмосферасынан тыс жерде, флюс бағытына перпендикуляр орналасқан бірлік аудан арқылы бірлік уақыт аралығында өтетін күн сәулесінің жалпы ағыны күн тұрақтысы деп аталады. Энергия Жердің эллиптикалық орбитасының сипатына байланысты жыл бойы өзгеріп отырады; ең көп мөлшердегі энергия Жерге қаңтар айында сіңіріледі. Алайда түскен сәуленің шамамен 31%-ы ғарышқа қайта шағылады, қалғаны атмосфералық және мұхит ағындарын сақтауға, сондай-ақ Жердегі дерлік барлық биологиялық үрдістерге энергия беруге жеткілікті.

Жердің айналу осі мен тропиктердің (солтүстік және оңтүстік) және поляр шеңберлерінің орналасқан жерлері арасындағы қатынас

Жер бетіне түсетін энергия Күн сәулелерінің түсу бұрышына байланысты. Бұл бұрыш перпендикуляр болғанда энергия ең көп болады, себебі сәулелер көлбеу түскенде бірдей мөлшердегі энергия үлкен ауданға таралады. Алайда Жер бетінің көп бөлігі Күн сәулелеріне перпендикуляр емес. Нұрлардың бұрышы орналасқан жердің ендігіне, маусымға және тәулік уақытына байланысты; ол Күн райының 22 маусымда Орта Күн шеңберінің солтүстігінде және 22 желтоқсанда Оңтүстік шеңберінің оңтүстігінде түскі уақытта ең үлкен болады; тропиктерде максималды (90°) көрсеткіш жылына екі рет тіркеледі.

Ендік климаттық режимді анықтайтын тағы бір негізгі фактор – күндізгі жарық сағаттарының ұзақтығы. Поляр шеңберлерінен тыс, яғни солтүстік ендік 66,5°-ден солтүстікке және оңтүстік ендік 66,5°-ден оңтүстікке қарай күндізгі жарық ұзақтығы қыста нөлге дейін, жазда 24 сағатқа дейін өзгереді; экваторда күндізгі жарық жыл бойы 12 сағаттан тұрады. Көлбеу бұрышы мен күннің ұзақтығындағы маусымдық өзгерістер жоғары ендіктерде айқын болғандықтан, жыл бойы температура ауытқуларының амплитудасы полюстерден бастап төменгі ендіктерге қарай азаяды.

Әдебиет

• Солярный климат : [арх. 19 июня 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.