Көтібар Бәсенұлы кесенесі
| Көтібар Бәсенұлы кесенесі | |
 | |
| Жалпы мәлімет | |
|---|---|
| Статусы |
Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші |
| Түрі |
киелі нысан |
| Сәулет стилі |
қала құрылысы және сәулет |
| Орналасуы | |
| Мекен жайы |
Ақкемер ауылынан шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 13 км |
| Жөнделген уақыты |
2000 жылы |
| Бұзылды |
1908-1909 жылдар |
| Биіктігі |
12 м |
Көтібар Бәсенұлы кесенесі – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.[1][2][3]
Орналасқан жері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Мұғалжар ауданы, Ақкемер ауылынан шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 13 км жерде орналасқан.[1][2][3]
Тарихи деректер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Батыс Қазақстандағы 1783-1797 жылдары ұлт-азаттық көтеріліс тарихындағы алар орны ерекше, халық арасында сыйлы тұлға Көтібар Бәсенұлы 1833 жылы (1834) Көктөбе өзенінің бастауында жерленген. XX ғасыр басына дейін мұнда 1906-1907 жылдары Украинаның Полтава губерниясынан қоныс аударушылар мекендеген Көтібар ауылы (немесе №16 Көтібар батыр послекесі) болды, ал 1930 жылдары Шевченко колхозы болып өзгертілді.
Жергілікті тұрғынның айтуы бойынша, бастапқыда Көтібар кесенесі киіз үйге ұқсаған және 1908 жылға дейін жақсы сақталған [Төреханов, 1999, 66-б.]. Бірақ кесененің кірпіштері үйлер мен пештер салу үшін бұзып алынған. Бұл туралы И.А. Кастанье "Древности Киргизской степи Оренбургского края" атты еңбегінде "Сол болыстың 1-ші ауылында, Көктюбэ өзенінде, темір жол вокзалынан 15 верст жерде кірпіштен қаланған "Кутебай-батыр-мола [Көтібар батыр мола] деп аталатын мола бар. Мұнда, халықтың айтуынша, белгісіз халықпен шайқаста қаза тапқан. Кутебай батырдың бір қолы ғана жерленген. Бейіттің тастары мен кірпіштердің бетін шөп басып кеткен. Мола пішіні дөңгелек. Мен жүргізген сұраулардан бұл қабірдің жүз жыл бұрын бар екені белгілі болды. Кутебайдың ұрпақтары әлі де Ақтөбе уезінде тұрады".
Одан әрі ескертпеде ол былай деп жазады: "1909 жылы Бистамакс бол. [Бестамақ болысына] соңғы сапарымда қырғыздар (қазақтар – авт.) қастерлейтін бұл моланың тастарын қоныстанушылар тонап жатқанын білдім. Ол түгел дерлік қиратылған және көп ұзамай оның естелігі ғана қалады" [Кастанье, 1910, с. 79].
Сипаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2000 жылы батырдың жерленген жеріне жаңа кесене тұрғызылды. Ескерткіштің биіктігі – 12 м. Материал – ұлутас. Кесененің жанына орнатылған құлпытастарда Көтібар батырдың қарулас жолдастарының есімдері қашалып жазылған.[1][2][3]
Халық батырының есімімен, отарлауға қарсы күрес тарихымен байланысты қазақтар бұрыннан қастерлеп келген қасиетті нысан Көтібар Бәсенұлы кесенесі Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген және мемлекет қорғауына алынған.[4]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 3 Көтібар батыр Бәсенұлының кесене-монументі (қаз.). «RUH.KZ» ақпараттық-танымдық порталы. «QazContent» акционерлік қоғамы. Тексерілді, 25 маусым 2026.
- 1 2 3 КӨТІБАР БАТЫР БӘСЕНҰЛЫ МОНУМЕНТІНІҢ МАҢЫЗЫ ЗОР (қаз.). «Мұғалжар» аудандық қоғамдық-саяси газеті. Тексерілді, 25 маусым 2026.
- 1 2 3 Көтібар батыр Бәсенұлының кесенесі (қаз.). Ақтөбе облысының тарихи-мәдени мұра зерттеу, реставрациялау және қорғау орталығы. Тексерілді, 25 маусым 2026.
- ↑ Ақтөбе облысының киелі географиясы. Табиғат, археология, сәулет және этнография нысандарының тізілімі. Алматы: Ә.Х. Марғұлан ат. Археология институты, 2021. 520 б.